ЗэхэтыкIэ-зэфыщытыкIэхэр

Бын Iужъур гъэбэжъу

Адыгэхэм егъашIэми сабыйхэр якIэсагъэх, бэ зиIи, макIэ зиIи пыIухьанчъэу ахэм якIыхьэ-кIухьэ зэрэригъэкъущтым ынаIэ лъэшэу тетыгъ.

Бын Iужъур насып ыкIи дэрмэн къэкIуапIэу алъытэщтыгъ. Ащ фэдэ унагъохэм къарыкIыгъэхэ ныбжьыкIэхэр – пшъашъэхэр е кIалэхэр цIыфыгъэ шапхъэмкIэ унагъомкIэ нахь узщыгу­гъынхэу, IорышIэгъэ-хъупхъагъэр ыкIи шэнышIухэр зыхэлъхэу алъытэщтыгъ. Ары ыкIи къызэрэчIэкIыщтыгъэри, ахэр сыди­гъокIи щыIэныгъэм нахь фэкъулаигъэх, хэзагъэщтыгъэх.

Непэрэ мафэхэм унагъомэ янахьыбэр яцIыфышъхьэкIэ зэфэд – тIурытIу закIэх; е зы сабый закъу яIэр, е псы аракIагъэм фэдэу, лъфыгъэ гори, ар тхьамыкIагъоми, яIахэп.

Зигугъу къэсшIыщтыр нахьыпэрэ бын дах, зы унагъо ихэшъо-унашъу. Ахэр тинахьыжъ Iушхэм яхьатыркIэ къытлъэIэсыжьых. Мы къэбарыжъхэм яшIуагъэкIэ унагъом гъэпсыкIэ-шIыкIэу иIагъэри, гъэсэкIэ шапхъэу илъыгъэри, лъэпкъ пIуныгъэр зэрэзэшIуахыщтыгъэри тэгъэунэфыжьых, тилъэпкъ напэ зэхэугуфыкIыгъэу тшIэнымкIэ мыхэр Iэрыфэгъух ыкIи гъэшIэгъоных.

«Унагъо умыхъоу къуаджэ ухъущтэп»

Ар зыIуагъэхэ нахьыжъхэр Iуш ялыеу зэрэщытыгъэхэм щэч хэлъэп. ЗэIукIи, зэхахьи, тхылъи, нэмыкIи яIагъэп ыкIи ящыкIэгъагъэп; ялъфыгъэхэр анэ атемыплъэхъукIэу ашъхьэ дагъа­сэщтыгъэх; гущыIэ зафэкIэ, дахэкIэ зыфэехэ Iофхэр зэшIуахыщтыгъэх.

«УигущыIэ уасэ имыIэжь зыхъукIэ ущымыIэжьым ычIыпI» — арыщтын гъашIэ къэзыгъэшIагъэхэм зыкIаIорэр. ГущыIэм, укIытэм къамыубытырэр цIыф кIодыгъэу зэралъытэщтыгъэми хэлъ щыI. Ары, цIыф дэгъури дэйри, хъущтыри, мыхъущтыри зыщапIоу, зыщагъасэрэр, зэкIэ къызыщежьэрэр унагъор ары. Хэтрэ цIыфи икушъапIэри, игъэшIэн гупсэфыпIэри лъапсэ зиIэ унагъор арыба. Ащ елъытыгъэу, сыд фэдэрэ лъэхъани уна­гъом гъунэ щылъафэу, мэхьанэ ратэу къырэкIо.

Сабыибэр – гушIогъуаб

Сабый зэтелъфыхьагъэхэу къызэкIэхъухьэхэрэр унагъом игушIогъуагъэх. Зэо ужэу, гъомылэпхъэ гъэшIэгъони щымыIэу, янэ джэнч щыпсырэ пIастэрэ афишIи, быныр ыгъэшхэнэу ыгъэтIысыгъ. Унагъом адис атэшыпхъур кIалэмэ яплъ-яплъи, «А, нысэ, Алахьэм ешI мыхэм ащыщэу унагъом къинэнышъ, тызезыдзэжьыщтыр?» ыIуи къэупчIагъ. КIэлэцIыкIухэм янэу плъэгъурэри зышIуигъэIофи, нахьыжъым къыщыригъажьи, ыкъо­хэм яупчIыгъ:

— А си Байзэт, ора нынэ унэм къинэщтыр, тызыIыгъыжьыщтыр? – ныр фэшъаб.

— Хьау, хьау, нан, — ыдэрэп, — сэ сикIынышъ, модэ чылэгъунэм унэ щысшIыщт, — ышхырэр рифыхызэ къыIуагъ.

ЯтIуанэрэм зыфигъази ныр джыри упчIагъэ, ащи къекIугъэп унэ къинэн Iофыр. Ящанэрэм еупчIыгъо имыфагъэу, ащ къыкIэлъыкIорэм гуIэу ежь-ежьырэу къызIуипхъотыгъ:

— Сыда, шъо зэкIэми шъусIыгъынэу ащ фэдизыIэ сиIа — ыIуи къэтхьаусыхагъ.
АнахьыкIэу щыт яплIэнэрэ ишъао ным зыфигъэзагъ:

— А си Батырбый, — адэ о зи къапIорэпи, — зеIом, къе­жэщтыгъэм фэдэу, ригъэжъыкIыжьыгъэу къыриIуагъ:

— УмыгумэкI, нан, сэ зыми сыкIощтэп, тиунэу папэ ышIыгъэм сисыщт, арышъ, нан, нахьыбэу ренэу къысфигъахъу! – Ыгъэщхыгъэх ыкIи ыгъэрэзагъэх.

Къэбарыр къэIотэгъошIуми, щыIэныгъэр нахь кIыхьэ-лыхь.

Ауми, кIалэхэр лIы къэхъухи, зэраIуагъэм фэдэу, зым нахьи адрэр нахь унэгъо дахэ хъугъэх. Тым иунэ къинэнэу зыIогъа­гъэри игущыIэ епцIыжьыгъэп. Унэгъо лъачIэм къинагъэу игупсэхэр ыгъэразэхэу мэпсэу. «Сабыим ыжэ дэлъыр мэхъу» зэраIорэм мыр изы щысэ шIагъу. «Бын Iужъур гъэбэжъу» пкIэнчъэу зэрамыIуагъэри ащ къеушыхьаты.

Мамырыкъо Нуриет.