Зэгопчынхэу щытхэп

Художественнэ-литературнэ гупшысэ зыжьыгъэр — критикэр литературэм къыдэкIо. Лэжьыгъэм къэкIыным, хэхъоным пае псыр зэрифэныкъуагъэм фэд сыдрэ литературэкIи критикэри.

Литературнэ произведениехэм шIоу ахэлъри, тхакIом, е усакIом, е драматургым ятхыгъэхэм «пкъэу, шъхьэу» яIэм къыщегъэжьагъэу темэмкIэ, образхэмкIэ, идеемкIэ ыкIи ли­тературнэ жабзэмкIэ кIэ­кIыжьэу критикэм щыбзэм кIегъэкIых, еутхындзых. Литера­турнэ критикэр — шъхьэкуцI IофшIэгъэшху, анахьэу ар гъэшIэгъоны къэзышIырэр тхэ­кIуа­бэм ягу­пшысэ-пхъэтет къызэты­ригъэ­щыкIызэ, литературнэ кри­тикым шъыпкъэм тетэу тхы­гъэ произведением уасэ фишIыныр зэрипшъэрылъыр ары.

Адыгэ тхыгъэ литературэ ныб­жьыкIэми ышъхьэ къызэриIэтэу атхыхэрэмкIэ шIошI-­еплъыкIэ зафэхэр къэзыIонхэр къыхэкIыгъэх ыкIи къэнэфагъэх: апэрэ критическэ статьяхэр Хьаткъо Ахьмэд, Кобл Билъэустэн я 20 — 30-рэ илъэсхэм атхыгъэх. Ащ ыужым Еутых Аскэррэ Кэстэнэ Дмитрийрэ адыгэ литературэм зафэу щы­лэжьагъэх. Я 50 — 60-рэ илъэс­хэм литературнэ критикэми нахь зиушъомбгъугъ, ащ къы­хэхьагъэх Къуныжъ Мыхьамэт, ЩэшIэ Казбек, ЛъэпцIэрышэ Хъалидэ, Мамый Руслъан, Цуа­мыкъо Тыркубый, Пэнэшъу Уцу­жьыкъо, нэмыкIхэри. БзэшIэныгъэлэжьышхохэу Тхьар­къохъо Юныс ыкIи Блэгъожъ Зулкъаринэ адыгэ литературэм яIахь халъхьагъ, художественнэ жабзэмкIэ гъэзагъэу, нэмыкIэу IофшIагъэхэр яIэх. Къыхэзгъэщымэ сшIоигъор литературэмрэ критикэмрэ зэгопчынхэу щымытхэу, пытэу зэрэзэпхыгъэхэр ары.

Непэрэ мафэхэм ­адыгэ литературэр дахэу ыпэкIэ лъэкIуатэ. Къумбыл чъыгышхом фэдэу зэлъашIэрэ тхакIоу МэщбэшIэ Исхьакъ итворчествэ дахэу зи­штагъ. Поэзиеми, прозэми, тарихъ романхэми игупшысэ зэрэлажьэрэр къыраIотыкIы. ТхэкIошхом итхылъхэм тхылъеджэхэм ямызакъоу, критикхэми сыдигъокIи анэIу фэгъэзагъ.
МэщбэшIэ Исхьакъ ипроизведениехэмкIэ Iофышхо алэжьыгъ шIэныгъэлэжьышхохэу ЩэшIэ Казбек, ЛъэпцIэры-шэ Хъалидэ, ЩэшIэ-Ергъукъо Щамсэт, Алла Цу­кор, ХьашIуцIэ Му­хьамэд, нэмыкIхэми. ТхакIом ищыIэныгъэ
ыкIи игупшысэкIэ-тхэкIэ шап­хъэ афэгъэхьыгъэ ли­тературнэ-критическэ статьяхэр, очеркхэр, мо­­нографиехэр, тхылъхэр бэу атхыгъэх. Сы­къыз­щыуцумэ сшIоигъор Алла Цукор итхылъыкIэу къыдэкIыгъэр ары.

БлэкIыгъэм илыуз къыфыригъашIэу, къэкIощтым игугъэ зылъищэу

МэщбэшIэ Исхьакъ илъэс 60-м ехъугъэу игупшысэ зэ­пыуи, зэпычи имыIэу адыгэ литературэм щэлажьэ. Ипоэзии, ипрози, итарихъ романыби япчэгу итыр адыгэ лъэпкъыр, ащ игъэ­шIэ гъогушхо щыпэкIэкIыгъэ пстэур ары.

Алла Цукор итхылъыкIэу «С болью о прошлом, с надеждой на будущее» зыфиIорэр МэщбэшIэ Исхьакъ итарихъ романхэм язэхэфынкIэ гупшысэ IофшIэгъэ куу.

МэщбашIэм итворчествэкIэ А. Цукор нэмыкI тхылъхэри мыщ ыпэкIэ къыдигъэкIыгъэх. Мы илъэс 20-м критикым инэплъэгъу зытемыкIэу, игупшысэ хэмыкI­хэрэр МэщбашIэм ипроизведениешхохэр ары.

Илъэси 100-м кIогъэ Кавказ заом адыгэ лъэп­къыр зэхигъэзыгъ, зэ­бгыричыгъ. Джа шъхьэ­хьыжь-псэехьыжьэжьым ыуж хэгъэгу зэфэшъхьаф­хэм арытэкъуагъэ хъугъэ адыгэхэм ащэчыгъэр, апэкIэкIыгъэр къащыIотагъ, ушэтыныбэу лъэпкъым къызэпичыгъэм яхьылIагъэх тарихъ романхэу «Рэдэд», «Къо­кIыпIэр ыкIи КъохьапIэр», «Адыгэхэр», «Айщэт», «Бзыикъо зау», «ГъэритIу», «Мыжъо­шъхьал», «Хъан-Джэрый», «Рафыгъэхэр», «Хымэхэр хымэхэм ахэсхэу» зыфиIохэрэр. Алла Цукор итхылъыкIэ мы произведение пэпчъкIэ куоу иеплъыкIэхэр къыщыриIотыкIыгъэх. Адыгэ зэкъош лъэпкъхэм ятхэкIошхоу МэщбэшIэ Исхьакъ тхэкIо къодыер арымырэу, тарихълэжь инэу, психолог шъыпкъэу ыкIи гущыIэм, гупшысэм зэрафэIэпэIасэр тхакIом ипроизведение пычыгъохэр иIэрыфэгъухэу къызэIуихыныр А. Цукор къыдэхъугъ. Хъугъэ-шIэгъэ шъыпкъагъэр зылъэпсэ тарихъ романхэм къащытыгъэ образыбэ щыIэныгъэм зэрэщыхабзэм тетэу мы романхэм къызэращытыгъэхэм, зэращыгъэпсы­гъэхэм А. Цукор тынаIэ тырытигъадзэзэ, тхакIом шIугъэу фелъэгъу лъэпкъым идагъуи къыIоныр зэрэфызэшIокIырэр.

Тарихъ романхэм лъэпсэшIу куу зэряIэр, адыгэ лъэпкъым игъогууанэ урищэзэ тхакIом ащ ицIыфыгъэ-хабзи, ишэн-гъэпсыкIи, иакъыл-гулъыти нафэ къызэрэпфишIырэм произведение пэпчъ псэ къыпигъакIэу елъытэ, демыгъэштэнэуи щытэп.

Сыд фэдэрэ художественнэ-литературнэ произведении ыкIуачIэ къэзыIэтырэр, пчэгум нахь къизыгъэуцорэр литературнэ критикэр ары. Арышъ, Алла Цукор МэщбэшIэ Исхьакъ итарихъ романхэмкIэ игупшысэ зэфэхьысыжьхэр уасэ зиIэх. Тхылъыр апшъэрэ еджэпIэшхуи­тIоу филологие ыкIи тарихъ факультетхэр зиIэхэм ясту­дент­хэмкIи, якIэлэегъаджэхэмкIи, сэнэхьат зэгъэгъотыпIэ кол­леджхэу Темыр-Кавказ лъэпкъхэм ялитературэ (адыгэ литературэри ахэм ащыщ) зыщы­зэрагъашIэхэрэмкIи IэпыIэгъу ин хъущт. Анахьэу мэхьанэ зиIэр А. Цукор итхылъыкIэу «С болью о прошлом, с надеждой на будущее» зыфиIорэмкIэ И. МэщбашIэм итарихъ романхэмкIэ гупшысэ упкIэпкIыгъэ хьазыр щыIэ зэрэхъугъэр ары. Мыщ фэдиз романыбэр зикъэлэмыпэ къычIэкIыгъэ тхакIоу МэщбэшIэ Исхьакъ псауныгъэ­кIэ, гъэхъагъэкIэ тыфэлъаIозэ, тхакIом итворчествэ мыпшъы­жьэу лъыплъэу, Iоф дэзышIэрэ литературнэ критикэу А. Цукори «Опсэу!» етэIо.

Мамырыкъо Нуриет.