Зы мыжъосын икъэбар

1988-рэ илъэсым Джыракъые щыщ кIэлэ ныбжьыкIэ куп къалэу Донецкэ щеджэщтыгъэ. Ахэр зэрэгъэшъэогъухэу, зэгъусэ зэпытхэу, сыд Iоф яIэми зэдагъэцакIэу, IэпыIэгъу зэфэхъухэу щытыгъ. Ахэм ащыщыгъ Нэгэрэкъо Азэматрэ Тулпэрэ Муратрэ.

Адыгэр бэу дунаим щитэкъу­хьагъ, ау ихэбзэ дахэкIэ тыдэ щыIэми къахэщы. Пчыхьэ зэIукIэгъу горэм кIалэхэм яныбджэгъу украинцэу къахэхьагъэм гъусэ иIэу къычIэкIыгъ. Ар нэIуасэ къафишIыгъ ыкIи къариIуагъ: «Мы кIалэр сишъэогъоу Сирием къикIыгъ, ыцIэр Мыхьамэт».

ТIэкIурэ щысыгъэхэу адыга­бзэкIэ зэчылэгъухэр зэдэгущыIэхэу Мыхьамэт зэхихыгъ. Ылъэгъурэр ыгъэшIагъоу ежьыри зэрэадыгэр а чIыпIэм къащыриIуагъ ыкIи джащ дэжьым кIэлакIэхэр нахь благъэу ныб­джэгъу зэфэхъугъэх. Уахътэ тешIи Мыхьамэт Джыракъые къырагъэблэгъагъ. Мо кIэлэ хьакIэу къафэкIуагъэм ихьатыр­кIэ зэныбджэгъухэр Азэмат дэжь щызэрэугъоигъэх. Азэмат ятэу Рамзин кIэлэ хьакIэр нэIуа­сэ фашIыгъ. Мыхьамэт икъэбар, ищыIэкIэ-псэукIэ, Сирием адыгэу щыпсэухэрэм зэращыщыр ащ раIуагъ. Рамзинэ ар лъэшэу игуапэ хъугъэ ыкIи хьакIэм зэрифэшъуашэу дахэу къыпэгъо­кIыгъ. Мо кIэлэ хьакIэу къэкIуа­гъэм арапыбзэр дэгъоу ешIэти, Рамзинэ рищажьэхи ящагу къы­гот къэхалъэм зэшъэогъухэр дищагъэх.

Гупчэ къэхалъэу Джыракъые иIэм, ныбжьышхо зэриIэр мыгъуащэу, ыцакIэхэри гоутыжьыгъэхэу адрэхэм апэIудзыгъэу мыжъосын горэ къэхэлъэ гузэгу шъыпкъэм ит. Ар джы щыIэ сынхэм афэмыдэу нахь цIыкIу, сантиметрэ 90-рэ фэдизкIэ чIым къышъхьащэщы, ишъомбгъуагъэ сантиметрэ 30-м нэсы, иIужъуа­гъэ сантиметрипшI мэхъу. Ащ арап хьарыфкIэ хэутыгъэу тхыпхъэхэр тетых. Тетхагъэхэм Мы­хьамэт къаригъэджэнэу Рам­зинэ ыгу хэлъыгъ, ау зэриIоу къычIэкIыгъэп. Арап хьарыфкIэ тхыгъэми, арапыбзэу зэрэщымытыр Мыхьамэт къариIуагъ. Тетхагъэр зэхэфыгъэ мыхъугъэ­ми, щэч хэмылъэу мыжъосыным мэхьанэшхо чылэмкIэ зэриIэр Рамзинэ кIалэхэм къафиIотагъ. Ащ зэрэхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, Джыракъыехэм ижъыкIэ мы­жъосыным осэшхо фашIыщтыгъэ, ащ ишыхьатэу чылэр тыдрэ чIыпIэ мыкощыгъэми къыздыращэкIыщтыгъ, зыдэтIысырэ чIыпIэми ар щагъэуцужьыщтыгъ.

Мыщ ыпэкIи мыжъосыным тетхагъэхэр зэрагъашIэмэ ашIоигъоу ыуж зэритыгъэхэр Джыракъые щыщэу Дэгужъые Ис­махьилэ къыIотэжьэу 1990-рэ илъэсым Хъуажъ Нурет къытхыжьыгъэу Адыгэ къэралыгъо университетым, ЛъэпкъшIэны­гъэм и Гупчэ иархив хэлъ. Сурэт­хэр тырырагъэххи Ленинград зэрэрагъэхьыгъагъэхэр ыкIи Сирием щыщ кIэлитIу мэзитIо ащ изэхэфын зэрэпылъыгъэхэр ащ къыщеIуатэ. Ау икъу фэдизэу ащ тетхагъэр зэхэфыгъэ зэрэмыхъугъэр Исмахьилэ къыIотагъэм къыщыхигъэщыгъ.

Илъэс 31-рэ тешIэжьыгъэу Рамзинэ къафиIотэгъэ къэбарыр Тулпэрэ Мурат ыгу къэкIы­жьыгъ. Ащ ышнахьыкIэу Налбый гъусэ ышIи, джыри зэ сыным тетхагъэхэм язэхэфын зэшитIур ыуж ихьагъ. АпэрапшIэу мыжъосыныр агъэкъэбзагъ, фэсакъхэзэ алъэ­кIыгъ, ащ ыуж сурэтхэр тырахыгъэх. Джыракъые 1999 — 2004-рэ илъэсхэм ефэндэу дэсыгъэу, джыдэдэм Тыркуем щыпсэоу Шэуджэн Къадыр мыжъосыным исурэтхэр фырагъэхьыгъэх.

ИжъыкIэ адыгэхэмрэ тырку­хэм­рэ зэпхыныгъэ зэфэшъхьаф­хэр яIэхэу зэкIэлъыкIохэу щытыгъ. Ащ ыпкъ къикIыкIэ гугъапIэу щыIагъэр зы, осмэныбзэу пэсэрэ зэманым Тыркуем щагъэфедэщтыгъэ тхакIэмкIэ мы­жъосыным тетхагъэр хэутыгъэ­нэу ары. Ау непэрэ тыркубзэр латин хьарыфым тетэу гъэпсыгъэ, ащ пае осмэн тхакIэм хэшIыкI фызиIэ цIыф мы тхыгъэм къеджэн зылъэкIынэу щытыгъэр. Ащ фэдэу Къадыр игъунэгъоу, осмэныбзэм хэшIыкI фызиIэу Хьаттат Фатихь Кещджи сурэтхэр IэкIигъэхьагъэх. Фатихь гъэ­кIэрэкIагъэу осмэныбзэкIэ тхэнхэм кIэлэцIыкIухэр фегъасэх. Осмэныбзэм хэшIыкI фызиIэ кIэлэегъаджэм исэнэхьат къыушыхьатэу ыцIэрэ ылъэкъуацIэрэ ыпэ «Хьаттат» пыгъэхъуагъэу еджэх. Фатихь мыжъосыным тетхагъэр тыркубзэкIэ къызэридзэкIыгъ. Къэнагъэр адыгабзэкIэ къызэбдзэкIыжьыныр арыти, ар тыркубзэм къырихыжьи ежь Къадыр адыгабзэкIэ къызэри­дзэкIыжьыгъ ыкIи мы IофымкIэ лъэшэу IэпыIэгъу къытфэхъугъ. Аущтэу мыжъосыным «ыбзэ» къэтIэтагъэ хъугъэ. Илъэс пчъа­гъэм чылэдэсхэр зыгъэгумэкIыщтыгъэу мыжъосыным тетхагъэ­хэ тхыпхъэхэм къарыкIырэр зы мэфэ кIоцIым зэхэфыгъэ хъугъэ.

Мары ащ укъызэреджэщтыр:
«Тэрэзэу къеплъ
мы мыжъосыным,
Акъыл уиIэмэ умычъый,
Уиакъыл пшъхьэ игъэлъ,
Шъхьафитэу
сэри къэскIухьащтыгъ,
Еплъ джы сшъхьэ
къырыкIуагъэм,
Нэужым ятIэ сыхъужьыгъ,
Мыжъо къытырагъэуцуагъ
сашъхьагъ.
… джыкъо Мыхьамодэ ыкъо
Хъусен-бей,
Емынэ узым илIыкIыгъ.
Ащ ыпсэ паекIэ
«фатихьа» шъутедж.
1233-рэ илъэс (хьиджрэмкIэ) — (1818-рэ илъэс)»

Мыжъосыным тетхагъэр зэ­дзэкIыгъэ зыхъурэм пстэури нафэ къэхъуным тыщыгугъыгъ, ау зэрэтIоу хъугъэп. Ащ къыпыкIыгъэхэ Iофыгъохэр къежьэ къодыеу щытыгъ. ЛъэкъуацIэу тетхагъэр къызщиублэрэ чIыпIэм хьарыфхэр гоутыгъэу къычIэкIыгъ, «… джыкъо Мыхьамодэ ыкъо Хъусен-бей» еIо. Тхыгъэ зэфэшъхьафхэм зафэдгъази ащ изэхэфын ыуж тызехьэм гупшысэ гъэшIэгъонхэм такъыфэкIуагъ.

Зэман чыжьэу блэкIыгъэм мыжъосыным тетхэгъэщтыр бгъэнэфэныр ыкIи ар хэууты­жьыным къиныгъо зэфэшъхьаф­хэр къыпыкIыщтыгъэх. Мы Iофы­гъохэм атегъэпсыхьагъэхэу цIыф гъэнэфагъэхэр Тыркуем къыращыхэти Iоф дашIэщтыгъэ е лIы­кIохэр тыркуем агъакIохэти, мыжъосыныр ащ къыщарагъэшIыти, нэужым хэкум къащэжьыти щагъэуцужьыщтыгъэ. Ар IэшIэхэу щытыгъэп, Iофым хэшIыкI фызиIагъэр мэкIагъэ, уахъ­тэуи, мылъкоуи текIуадэщтыгъэр бэ, ащ къыхэкIэу мы­жъосынхэр арагъэшIынхэу цIыф къызэрыкIохэм яамал къыхьыщтыгъэп. Джыракъые пштэмэ, мыщ фэдэ зэшIокI иIэщтыгъэу, оркъэу е лIэкъолъэшэу, ылъэ­къуацIи «джыкъо» кIэух иIэу джы лIакъо дэсыжьэп. Ау тичылэ щыщэу, Джыракъые икъэбар зытхыжьыгъэу Зезэрэхьэ Къасимэ иIэпэрытххэм тызахаплъэм, ащ фэдэ лIэкъо лъэрыхьэу Джы­ракъые дэсыгъэу зигугъу къыщишIыгъэр ЛIыкIэкIыкъохэр ары. Къасимэ къызэритхыжьырэмкIэ, Джыракъые къушъхьэм зычIэсым ЛIыкIэкIыкъохэр оркъэу дэсы­гъэхэу ары. Ахэм ащыщэу ЛIыкIэкIыкъо Мыхьамодэ ыкъо Бис­лъан къэгущыIэ зыхъукIэ, тIэкIу зэтенэзэ къыIорэр къыкIиIотыкIыжьыщтыгъ. Ащ пае цIэтедзэу Бзаку нахьыбэмэ ра­Iощтыгъэри, зэрашIэщтыгъэри. Хабзэу ижъыкIэ щыIагъэм елъы­тыгъэу Бзакор зыхэсыгъэ хьаблэм БзэкохьаблэкIэ еджэхэуи къыхэкIыгъ.


Арапыбзэм игъэпсыкIэ техыгъэу осмэныбзэм мэкъэзэращэхэр арых хьарыф гъэнэфа­гъэкIэ атхыхэрэр, мэкъэзещэхэр тамыгъэкIэ хьарыфым ышъхьагъ е ычIэгъ чIагъэуцожьых. Ар къы­зыдэтлъытэкIэ, мыжъосыным хьарыфитIоу гоутыгъэр, лI-ымрэ, кI-ымрэ, ау адыгэ къэIуакIэм тетэу мэкъитIури осмэныбзэм щагъэфедэрэп. Ащ пае «джыкъо» зыфиIорэ пычыгъом хьарыфэу кI-м нахь пэблагъэу дж-р агъэфеди мыжъосыным тыратхагъэу теплъы. Оркъэу а зэманым чы­лэм дэсыгъэ ЛIыкIэкIыкъо Бзакомрэ Хъусенэу мыжъосыныр зыфагъэуцугъэмрэ, нафэ къызэрэхъугъэмкIэ, тIуми ятэр Мы­хьамод. Мыхэр зэлъэкъоцIэ-гъу­хэу зэрэщытхэри, тетыгъоу яIэ­ри, уахътэу зыщыпсэугъэхэр зэрэзэтефэрэри мыщ къызыдэт­лъытэкIэ, лIитIур зэшыгъэхэу къычIэкIы. Мыжъосыным цIэу тетхэгъэ Хъусеным «бей» пычыгъор пыгъэхъожьыгъ. Ащи мэхьанэ гъэнэфагъэ иI. Хьаттат Фатихь Кещджи къызэриIуа­гъэмкIэ, мыщ дэжьым «бей»-м къыгъэлъагъорэр Хъусеным те­тыгъо лъагэ зэриIэр ары, «лъы­тэныгъэ зыфэтшIэу Хъусен» зы­фэпIощтыр ары ащ къикIырэр.

1233-рэ (1818) илъэсэу мы­жъом тетхагъэм зыфэдгъэзэн. Тхыгъэу тетым Хъусен емынэ узым илIыкIыгъэу къеIо. Тари­хъым зыфэдгъазэмэ адыгэ шъо­лъырым охътэ зэфэшъхьафхэм мы узым заулэрэ зыкъыщиIэ­тыгъ. 1810 — 1812-рэ илъэсхэми емы­нэм зыкъиIэти, адыгабэ ыгъэ­лIагъ. Емынэр урыс хэгъэгум имыхьаным фэшI 1810-рэ илъэсым хы шIуцIэ Iушъом щы­ублагъэу Каспийскэ хым нэсыжьэу урыс пытапIэхэу кордон кIэщыпIэм атетыгъэхэм «карантийнэ щагухэр» ащашIыгъагъэх. ЫшъхьагъкIэ къызэрэщыIуагъэу, мыжъосыным игъэпсын Iофыбэ къыпыкIыщтыгъэ, ащ пае ар хьазыр зыхъугъэ уахътэу къэм зыщытырагъэуцожьыгъэ илъэсыр арэу теплъы тетхагъэр.

Адыгэ тарихъым пылъ шIэныгъэлэжьэу КIубэ Нарт мырэущтэу хегъэунэфыкIы:

— ИжъыкIэ адыгэхэм хабзэу ахэлъыгъэмэ ащыщ хъугъэ-шIэгъэ зэфэшъхьафхэм япхыгъэу псэупIэ чIыпIэр зэблахъу зы­хъукIэ, нахь уасэ зыфашIыщтыгъэхэ цIыфмэ якъэхэр чIыпIакIэм зыдащэжьыхэти икIэрыкIэу зэрагъэтIылъыжьыщтыгъэхэр.

Мы зигугъу тшIырэ мыжъосыным зыфэдгъазэмэ, тетхагъэм нэмыкI икъэбар зышIэрэ чылэм джы дэсыжьэп. Джыракъые къэ­хэлъэ гупчэм ар изакъоу къащэжьыгъагъа, хьауми хьадэм икъупшъхьэ-лъашъхьэхэри къыздащэжьыхи икIэрыкIэу щагъэтIылъыжьыгъагъэха? Кубанскэ псыубытыпIэу 1971-рэ илъэсым Краснодар дэжь щашIыгъэм адыгэ чылагъохэу исыгъэхэр къырагъэкощыкIыгъэх. Ахэм якъэхалъэхэри зэрягъусэхэу чIы­пIакIэу къаратыгъэм къадагъэкощыгъэх. Ау, нэмыкI лъэны­къокIэ тыкъызеплъырэм, быс­лъы­мэн диныр я 19-рэ лIэшIэгъум адыгэхэм икъу фэдизэу къа­хэхьагъэу ыкIи зэрахьэу щы­тыгъ. Ащ елъытыгъэу хьадэр къычIэпхыжьыныр диным ыдэ­рэп. А зэманым ашъхьэ къау­хъу­мэжьышъоу, ашхын тIэкIу агъотымэ гушIохэу, чIыпIэ къи­нэу адыгэхэр зэо ужым зыхэтыгъэхэр къызыдэтлъытэкIэ, тенэгуе мыжъосыныр изакъоу къащэжьыгъэкIэ. Таущтэу щымытми, Iофтхьабзэ гъэнэфа­гъэхэр емыгъэкIокIы­гъэхэу ар зэрэхъугъэр джыдэдэм зэхэфыгъуай, ау упчIэ зэIухыгъэу мы Iофым къыхэкIыгъэхэм ар зэу ащыщ.

ТхьачIэгъ къычIэкIи мы джы зыдэщыт чIыпIэм Джыракъые щызыгъэпсыгъэхэм ЛIыкIэкIыкъо Бзаком ыкъохэм ащыщэу Исмел ахэтыгъ. Бзаком идауш цIыфыбэм зэлъашIагъэу хъугъэти, къы­текIыгъэхэм БзакомыкъокIэ яджэхэу хъугъэ. Джыракъые къо­джэ гъэIорышIапIэм ехьы­лIагъэу хъарзынэщым къыхэтхыжьыгъэ тхыгъэхэми Бзакомыкъо Исмел ыцIэ къахэфэ. Ахэр 1874, 1876, 1877, 1878, 1879-рэ илъэсхэм афэгъэхьыгъ ыкIи мы уахътэм къоджэ тхьаматэу Ис­мел Джыракъые зэрэщылэжьагъэр къыхэтхыгъэ тхыгъэхэм къащынэфагъ. Ар цIыфыбэм зэлъашIэрэ лIы гъэнэфагъэу зэрэщытыгъэм фэшIкIэ джэгуа­кIохэми къыдаухьагъэп. КIэмгуе ыкIи абдзахэ лIы цIэрыIохэр къызщипчъырэ орэдэу «Къэрэ­къамыл» (Тутэкъо Алый) зыфи­Iорэм Исмел ыцIэ мырэущтэу халъхьагъ:

Нэхъпарэкъоу Осмэныжъыр
хьаулыеу къэкIо
О зилIыкIо зэпымычыхэрэр
Чэлэмэтыпщ,
Айдэ, Аслъанбэчыпщыри
лIыкIо зэуж,
Аужыпкъэм зымыдэжьы­гъэр
Бзакомыкъо Исмел…

Исмелэ лIыгъэ хэлъэу, илIакъо осэшхо фишIэу щытыгъ. ТызэренэгуерэмкIэ, арын фае ятэшэу Хъусенэ имыжъосын къушъхьэм къизыщыжьыгъэри. ГухэкI нахь мышIэми, къуаджэр зыгъэпсыгъэу, ыцIэ рязыгъэIуагъэу ЛIыкIэкIыкъо лIакъом ыцIэ зезыхьэрэ Джыракъые джы дэсыжьэп. Хъугъэ-шIэгъэ зэфэшъхьафхэм япхыгъэу лъэкъуацIэр зэблэхъугъэ хъугъэ нахь мышIэми, ахэм къатекIыгъэхэр джы къызнэсыгъэм Джыракъые щэпсэух.

Мыжъосыным изэхэфын едгъэжьагъэу, ащ тыпылъэу, ЛIыкIэкIыкъохэм ялIакъо къырыкIогъэ шъыпкъэм тигъэгумэкIэу щытыгъ. Мафэ горэм Хьакурынэхьаблэ щыпсэоу Эльдарэ Марет гущыIэгъу тыфэхъугъ. Ар ЛIыкIэкIыкъохэм къатекIыгъэхэм зэряпхъорэлъфыри къытфиIо­тагъ, лIакъом къырыкIогъэ къэбарми тыщигъэгъозагъ. ЯтIонэрэ мафэм тызызэIокIэм, «Зы лIакъо къыхэкIыгъэхэу Зезэрахьэхэмрэ Мэкъэшъхэмрэ язэпхыныгъ» (Перечень поколений одного рода, устанавливающий происхождение и степени родства Мекешевых и Зезараховых) ыIоу 1986-рэ илъэсым Зезэрэхьэ Къасимэ урысыбзэкIэ къыхаригъэутыгъагъэр нэкIубгъуих хъоу къытIэкIигъэхьагъ. А къэбарым ехьылIагъэу ежь Марет зэхихыгъэу къытфиIотагъэхэмрэ Къасимэ къытхыжьыгъэхэмрэ зэ­гъэкIужьыгъэу ЛIыкIэкIыкъохэм якъэбар къэтэтхы.

ЛIыкIэкIыкъохэм якъэбар

ЛIыкIэкIыкъо Титыу къуитIу иIагъ, нахьыжъым Къулмы­къ­шакъ, нахьыкIэм Осмэн ацIэу. ТыкIэ зыхэу, ныкIэ тIухэу зэшхэр щытыгъэх. Къулмыкъшакъ янэ къуаджэу Рэтэзае, Панэ­къохэм ащыщыгъ. Къасимэ къы­зэритхыжьырэмкIэ, къуаджэу Еджэркъуае нахьыпэм Рэтэзай раIощтыгъэр. Осмэн янэ къуа­джэу Лэшэпсынэ Къэндаурмэ япхъугъ. Зэман тешIи Титыу идунай зехъожьым, зэшитIур зы унагъохэу, Осмэн янэ кIэрысхэу псэущтыгъэх. Осмэн лIы псэо­кIо-лэжьакIоу щытыгъ, медрысэр къыухи ефэндэу, дин фэIо-фашIэхэр зэрихьэхэу щытыгъ. Къулмыкъшакъыр хьаджырэтэу хэтыгъ, лIы плъыр-стырэу, «шыу зекIокIал» зыфаIорэм фэдагъ. Нахьыжъхэм къызэраIотэжьырэмкIэ, ежь ичылэгъу, игъунэгъухэм илIыгъэ зэрашIэрэм нахьи нахь дэгъоу Къэбэртэе хэгъэгум щашIэу, щыцIэрыIоу щытыгъ. Мафэ горэм шы зэтегъэпсыхьагъэ тесэу Къулмыкъшакъ чылэм къыдэхьажьыгъ, улъыхъугъэкIи фэдэш Iагъо-благъом щымыгъотынэу джарэу шыр бэлахьыгъ. Шымрэ Iашэмрэ нахь лъапIэ адыгэм сыдигъуи иIагъэп, унэу зычIэсыр шъой-цыеми, ишрэ иIашэрэ дэгъунхэ фэягъэ. АдыгэлI епэсыгъэ адыгэ­шэу, зылъэгъурэми иIокIэ-шIыкIэ, изекIуакIэ, итеплъэ ыгу итIысхьэу Къулмыкъшакъ иш щытыгъ. Ащ иунэкъощэу «уай-уай» языгъэIогъэ ЛIыкIэкIыкъо Бзаком ыкъоу Аслъанбый ар джы инэплъэгъу къифагъ, шыр къызIэкIигъахьэмэ шIоигъоу къехъопсагъ. Къул­мыкъшакъ зыкъыIуигъакIи, шыр Iи­хымэ зэрэшIоигъор, зыфаем фэдиз былыми къыритынэу зэ­рэхьазырыр къыриIуагъэу щытыгъ, ау «пшъхьапхэтыку зэрэмылъэгъурэм фэдэу мы шыр озгъэлъэгъущтэп, ар зэстын ду­наим тетэп», къыриIожьы­гъагъ.

Мафэ горэм Къулмыкъшакъ дэмысэу Аслъанбый къыдахьи, щагум дэт пщылIхэм шым уанэ къыфытыралъхьанэу къариIуагъ. Зи хамыIухьэу шыр фагъэпси хьакIэщым къыфыIуапхагъ, ащ лъыпытэу Аслъанбый шым ешэ­си дэкIыгъ. Къулмыкъшакъ тIэкIу тешIагъэу къыдэхьажьыгъ ыкIи иш шэщым зэримытыжьым гу лъитагъ. ПщылIхэм зяупчIым, Аслъанбый фагъэпси зэрэдэшэ­сыкIыгъэр къыраIуагъ. Ныбжьи зэрэмыгубжыгъэу а чIыпIэм ар щыгубжыгъ. Ежь Аслъанбый иш къыфагъэпсынэу пщылIхэм зареIом, пщылIхэр щынэхи къыфагъэпсыгъэп. Ежьыр шэщым ихьи, шыр къычIищи, уанэр тырилъхьи, шэси дэкIыгъ. Бэ тешIагъа, макIэ тешIагъа, зекIо къикIыжьи Къулмыкъшакъ къызыдэхьажьым, иш шэщым итэу къычIэкIыгъ. Ау икъу фэдизэу шым зэрэпымылъыгъэхэм къы­хэкIэу кIуачIэр имыIэжьэу, уцуа­гъэу, мэхьанэнчъэу шыр хъугъэ. Ыгу зэхэгъэхьагъэу Къулмыкъшакъ къэкIожьи, хьакIэщым къи­тIысхьажьыгъ, ау зыгъэпсэфыгъо имыфэу Аслъанбый лIыкIо къыфигъэкIуагъ «Садэжь къэрэкIу, сыкъежэшъ» ыIуи. Мыдрэм ар ымыдэу, «Сэ зи Iоф дысиIэп, ежь къысдыриIэмэ са­дэжь къэрэкIу» ыIуи гущыIэ фаригъэхьыжьыгъ.

Аслъанбый пагэу, лIы хэфы­тэгъэ ябгэу гъэпсыгъэти, ащ фэдэ джэуапым ежэгъахэп, ащ пае лIыкIохэр джыри зэ къы­фи­гъэ­кIуагъэх. Ау Къулмыкъшакъ джыри зэ къариIожьыгъ:

«КъышъосIуагъэба, сэ зи Iоф дысиIэп, ежь зыгорэ къысфыриIэмэ, къэрэкIу! Ау джыри ящэнэрэу мыщ пае садэжь къы­Iухьэрэр, ТхьашхомкIэ Iуагъэ сэшIы, сIашъхьитIукIэ згъэкIодынэу».

Джэуапыр Аслъанбый фахьы­жьыгъ ыкIи елъэIугъэх ащ на­хьыбэ лIыкIо Къулмыкъшакъ дэжь ымыгъэкIожьынхэу. Ар ащ ыгу тефагъэп, къыгъэбыжъотагъ, къыфахьыгъэ къэбарым къызэкIигъэблагъ. Зыкъызэтыригъэ­псыхьи, Аслъанбый шыоу къыдэкIыгъ. Ащ паплъэрэ Къул­мыкъшакъ янэнэпIосыр шъхьан­гъупчъэм зеплъым къакIорэ шыур къылъэгъугъэти, ыкъо ма­къэ ригъэIугъ. Къулмыкъшакъ арыти зажэщтыгъэр, къамэр ыбг кIэрышIагъэу унэм къикIыгъ. Чэум дэжь къэлэпчъэ дэхьагъу дэдэм лIитIур щызэIуупIагъ. ГущыIэгъу зэфэхъунхэу игъо имыфэхэу, Къулмыкъшакъ къа­мэр къырипхъоти, Аслъанбый ыбгъэ зэхэлъ еуи, а чIыпIэм лIыр щыхигъэфагъ.

Псаоу зэрэщамыгъэIэщтыр, лъышIэжьыр ышIагъэм къызэ­рэкIэлъыкIощтыр Къулмыкъшакъ ешIэти, ышIэщтыр ымышIэу бэрэ егупшысагъ. Ышъхьэ зыдихьыжьыщтыр ымышIэу зипхъо­рэлъфыхэу къуаджэу Рэтэзае (Еджэркъуае) дэсыгъэ Панэкъо­хэм шъхьаегъэзыпIэкIэ якIо­лIэжьыгъ, ау къыщышIыгъэр зафеIуатэм, «тадэжь узэрэщыIэр къызашIэкIэ тэри, тилIакъуи къыптеунэхъощт» аIуи, унагъом лIыжъэу исыр зипхъорэлъфыхэу Мэкъэшъхэм адэжь ПIатIэкъуае (Мамхыгъ) агъэкIуагъ. (Къуаджэу Мамхыгъэ къушъхьэм къычIэкIи къызэтIысыжьыкIэм ПIатIэкъуаекIэ еджэщтыгъэх). ЯлIакъокIэ лIыгъэ ахэлъэу, цIыфышIухэу, шэнышIохэу Мэкъэшъхэр щытыгъэх. Ахэм анахьыжъэу яIэм зэфэс ышIи, ялIакъо щыщхэ шыухэр ыугъоигъэх. Хъугъэ-шIагъэм щыгъуазэ ышIыхи, шIокI имыIэу Къулмыкъшакъ ышъхьэ къагъэгъунэнэу къатыригъэпытыхьагъ. ШIукIэ дэзекIохэу, уасэ фашIэу, пIурым фэшъуашэу да­хэу дэзекIонхэу унэшъо пытэ лIыжъым къафишIыгъ. А уна­шъом тетхэу Мэкъэшъхэм адэжь кIалэр къэнагъ, къамышIэжьыным фэшI зырамыгъэупсэу кIа­лэр зэхагъэкIыхьагъ ыкIи унэгъо фэIо-фашIэхэр ышIэхэу илъэс тIокIрэ исыгъ.

А илъэсхэм Къулмыкъшакъ иджэгъогъухэр лъыхъухэу, амыгъотэу ыуж итыгъэх. Ежь дэмысми ышнахьыкIэ Осмэн ма­кIэп къинэу рагъэлъэгъугъэр. Дащымэ, «пшынахьыжъ зыдэщыIэр къытаIу», аIомэ, рагъэзэу бэрэ къыхэкIыгъ. Ау ышнахьыжъ зыдэщыIэр Осмэн ышIэу щытыгъэп. Ащ янэ ыкъо гуцафэ къы­фашIын зэрэрагъэзыщтым енэгуети, Къулмыкъшакъ зыдэщыIэр римыIоу шIуиушъэфыщтыгъ.

Мэкъэшъхэм адэжь щыIэзэ къэбэртэе лIакъоу Нэурызэхэм япхъу Къулмыкъшакъ къыра­гъэ­щагъ, сабыйхэри яIэхэ хъугъэ. Уахътэри блэкIи, щыIакIэм зы­зэбли­хъугъ, Панэкъохэм апкъ къи­кIыкIэ ышнахьыжъ зыдэщыIэр Осмэным ышIагъ. Ащ Мэ­къэшъхэм адэжь шыуитф лIыкIоу егъакIо, лъэшэу зэрафэразэхэр ыкIи Iизын къаратмэ Къулмыкъшакъ ибын игъусэу ядэжь къа­щэжьы­нэу зэрэхьазырхэр араIо. Ау Мэкъэшъхэм а Iофыр аущтэу сыдми адагъэп, «Зэрэтфэшъуа­шэу игъэкIотыгъэу къэтщэжьыщт, ау тIэкIурэ шъукъытэжэщт», аIуи, лIыкIохэр къагъэкIожьы­гъэх.

Хьазыр зэхъухэм, хабзэу щы­Iэм елъытыгъэу шыуипшI ягъусэу Къулмыкъшакъ иунагъо Мэкъэшъ­хэм къащэжьыгъ, щыкIагъэ имыIэу зэрэпсэуным тегъэпсы­хьагъэу мылъкуи, былыми бэу къыратыгъэх. Къызхащэжьыгъэ унагъоми исхэм зэкIэми шъошэ зырызи къафашIыгъ. Къеблэгъэ­жьыгъэхэм яфэшъуашэу Осмэн ишъэогъухэр игъусэхэу апэгъо­кIыгъ, хьакIэхэр агъэлъэпIагъэх, пIурщэжьым чэщ-мэфищэ щызэхэсыгъэх. ЯплIэнэрэ мафэм тын лъапIэхэр афашIыхи, ­шыуитф ягъусэу хьакIэхэр агъэкIо­тэ­жьы­гъэх. «ШIу зышIэрэм шIу фыщылъ» зэраIоу, шыонэзэтелъищ, щэбзищ, шъуашэхэр ыкIи уна­гъом нахьыжъэу исхэ гуащэмрэ лIыжъымрэ апае аслъан къуп­шъхьэхэм ахэшIыкIыгъэу Iэпшъэ­хъухэр Осмэн афаригъэхьыгъэх.

Ащ ыуж динлэжьэу, нахьы­жъэу Джыракъые дэсхэр Осмэн зэхиугъуаехи, лъышIэжь Iофым кIэух фашIыным егупшысагъэх. ЛIыжъхэр зэхэгущыIэхи зэшхэм лъышIэжьым ифэмэ-бжьымэ къанэмысыжьыным фэшI тIуми алъэкъуацIэ зэблахъунэу тыраубытагъ.

ЛIы тегъэпсыхьагъэу, шы Iы­гъынымкIэ Iазэу, шэсмэ зекIолI­хэм япащэу къырищэкIхэу ЛIыкIэкIыкъо Зезэрахьэр щытыгъ. Ар Осмэнрэ Къулмыкъшакърэ ятэжъыгъ. Ащ лIыгъэу хэлъы­гъэмрэ изекIуакIэрэ фэшъуашэу фалъэгъуи, Осмэн Зезэрахьэр лъэкъуацIэу лIыжъэу зэфэсы­гъэхэм къыфагъэшъошагъ.

Аслъанбый зэриукIыгъэм пае ыкIи ащ ыпашъхьэ Къулмыкъшакъ ышъхьэ ыщэфыжьыгъэу ежь шъхьафит щыIакIэ иIэу зэ­рэпсэущтыгъэм къыхэкIэу ЛIыкIэкIыкъо лъэкъуацIэр ыхьы мы­хъунэу Къулмыкъшакъ лIыжъхэм фалъэгъугъ. «Къупшъхьэр ЛIыкIэкIыкъохэм яеми, лымрэ шъомрэ Мэкъэшъхэм яй, ащ пае Мэкъэшъ лъэкъуацIэр ерэхь» аIуи, ащ тыраубытагъ. Ащ ыуж лъы­шIэжь зэнэкъокъур азыфагу къыдэмыфэжьынэу лъэныкъуитIур зэрагъэшIужьи, хасэм къе­кIолIагъэхэ динлэжь лIыжъхэм мы Iофым кIэух щыфашIыгъ. Мыр зыхъугъэр 1862-рэ илъэсыр ары, арэу щыт нахь мышIэми, зы лIакъом къыхэкIыгъэ лъэпкъитIоу Зезэрахьэхэмрэ Мэ-­къэ­шъхэмрэ алъапсэ непэ къыз­нэсым зыщагъэгъупшэрэп.

Непэ къызнэсыгъэм ЛIыкIэкIыкъо Бзакомыкъохэр зыдэщысыгъэ чIыпIэу Джыракъые иIэм Бзэкохьабл раIо. ЛIыкIэкIыкъо лъэпкъым къыхэкIыгъэу Исмел илIакъо ыпшъэкIэ къызэрэщытIуагъэу, Бзакомыкъо лъэкъуацIэкIэ кIуагъэ. ЛъышIэжь азыфагу къимынэжьынэу Къулмыкъ­шакърэ Осмэнрэ зэзгъэшIужьы­гъэ­хэри Исмел, ау гухэкI нахь мышIэми, ежь Исмел къытекIыгъэхэр тизэман къэсыгъэхэп. Аужырэу а лIакъом щыщэу къэ­­­нэжьыгъагъэр Бзакомыкъо Гъэунэ ыкъоу Забыт. Ащ илъэс 33-рэ ыныбжьэу 1921-рэ илъэ­сым Джыракъые дэсыгъэу хъар­зы­нэщым къыхэтхыжьыгъ. Сы­ма­джэу зэрэщытыгъэм фэшIкIэ быни, унагъуи имыIэу игъашIэ къыхьыгъэу тхыгъэм къыщеIо.

Адыгэ къуаджэ пэпчъ пIоми хъунэу мыщ фэдэ ныбжь зиIэ мыжъосынхэр адэтых, ау ахэм гу алъызытэу, Iофы зезгъэшIэу изэхэфын ыуж ихьэрэр макIэ. Непэ Джыракъые мыжъосыныр «къэгущыIи», чылэм итарихъ ты­­щигъэгъозагъ. Шъыпкъэ, мыщ тхыгъэ зэфэшъхьафхэри щыд­гъэфедагъэх, ау пстэуми ушъ­0хьа­гъу афэхъугъэр мыжъосыныр ары, ащ зичылэ зыгъэлъапIэ­хэрэмкIэ мыухыжьын осэшхо иI.

Нэгэрэкъо Казбек.
АКъУ-м иаспирант.