Европэ адыгэхэр зэшIокIодыхэрэп

Мэлылъфэгъум и 19 — 22-рэ мафэхэм Европэм щыпсэурэ адыгэ унагъохэм язэфэс-зэIукIэ Берлин Адыгэ Хасэм зэхищэгъагъ. Лъэпкъ шIэжьыр мыкIосэным, шэн-хабзэхэр ухъумэгъэнхэм фэIорышIэрэ фестивалыр мыгъэ я 11-у Германием щыкIуагъ. Европэм ихэгъэгу зэфэшъхьафхэм къарыкIыгъэ адыгэ нэбгырэ 300 фэдиз ащ хэлэжьагъ. «Хэкум щыщ лIыкIоу шъукъы­зэрэтфэкIуагъэр лъэшэу гопэ дэдэ тщыхъугъ. ТищыIакIэ шъу­зэригъэгумэкIырэр, шъукъызэрэткIэупчIэрэр, тызэрэшъущымыгъупшэрэр ащ къегъэлъагъо», — джаущтэу къытпэгушIуатэзэ Берлин иаэропортэу Шенефельд къыщытпэгъокIыгъ Европэм ит Адыгэ Хасэхэм я Федерацие и Тхьаматэу ДышъэкI Эртан. Сэ журналистэу сыкъыщылэжьэнэу, орэдыIоу Цышэ Заретэ фестивалым къыдыхэлъытэгъэ концертым орэд къыщиIонэу Германием тырагъэблэгъагъ. Тэщ нэмыкIэу, хэкум икIыгъэ хьакIэу Европэ адыгэхэм язэIукIэ хэлэжьагъэх Къэбэртэе-Бэлъкъар Республикэм иорэдыIохэу купэу «Бзэрабзэр» ыкIи ДышъэкI Фатимэ.

ЗэшIомыкIодынхэр, зэпэIапчъэ мыхъунхэр ягугъоу Европэ Адыгэ Хасэхэм я Федерацие игукъэкIыкIэ адыгэ культурэм ифестиваль илъэс 11 ыпэу Германием щызэхащэу аублагъ. Европэ къэралыгъохэм адыгэ нэбгырэ мин 40 фэдиз ащыпсэоу къалъытэ. Шъыпкъэ, аужырэ илъэситфым а пчъа­гъэм зэрэхэхъуагъэр нафэ. Джырэ нэс адыгэхэр зэрымысхэу аIощтыгъэ Норвегием, Финляндием, Швецием, Бельгием джы тилъэпкъэгъухэр къащалъытэх. Сирием щыкIорэ заом зышъхьэ хэзыхыгъэ адыгэхэм ащыщхэр а къэралыгъохэм непэ ащэп­сэух. Ащ фэдэу гъэрекIо къалэу Бремен щыкIогъэгъэ фестивалым нэIуасэ щытшIыгъэгъэ Арслъан Салам мыгъэрэ зэфэс­ми тыщыIукIагъ. ЛIым иунагъо зэкIиугъуаи, Шамым рищи илъэсих ыпэу Хельсинки ыгъэкощыгъ.

«Финляндием игъэсэныгъэ системэ сабыйхэм апаекIэ дэгъу дэд. Ибэ нахьыбэу сикIа­лэхэм сафэгумэкIэу, ахэм пIу­ныгъэ-гъэсэныгъэ тэрэз ясты­шъуным пае мы къэралыгъор къыхэсхыгъ», — еIо Салам. Илъфыгъэхэм апай Германием щыкIорэ лъэпкъ зэIукIэми илъэ­ситIу хъугъэу къызкIакIорэр. ГъэрекIо ипшъэшъэ нахьыжъитIу игъусэу къэкIогъагъ, джы мыгъэрэ фестивалым зэрэбынэу къыздищагъ. Ишъхьэгъуси, илъфыгъэ нэбгырихыри игъу­сэхэу Берлин къеблэ­гъагъ. «Ялъэпкъэгъухэр нэ­Iуасэ ашIынхэба, адыгэ ма­къэр яIунба», — еIо тым. ИкIалэхэм Сирием арапыбзэр къащябэ­кIыщтыгъэмэ, джы непэ финыбзэр аушэтын фаеу ахэр чIыпIэ иуцуагъэх. Ти­лъэпкъкIэ финхэм абзэшъ тIумылъыгъэр, ащкIи джы тыкъэгущыIагъ. Сыдэу мы гъа­шIэм тызэри­дзэра, сыд ушэтын адыгэхэмкIэ джыри къытфихьыщтыр? Гопэгъу упчIэхэр шъхьэм къетаджэх мыщ фэдэ щысэхэр зызэхэпхыхэкIэ. Арслъан Салам къызэриIуагъэмкIэ, непэ Хельсинки адыгэ мини 150-рэ фэдиз щэпсэу. Финляндием нэмыкIэу Берлин щыкIогъэ фестивалым къеблэгъэгъэ адыгэ 300-р Германием, Австрием, Голландием, Швецием, Швейцарием, Англием, Бельгием ялIыкIох. МэфиплI зэIукIэр ахэмкIэ мэфэкI шъыпкъагъ. Программэр гъэшIэгъоныгъэ, Iофтхьэбзэ зэфэшъхьаф­хэмкIэ баигъэ, сыхьат пэпчъ фыхахыгъэ хъугъэ-шIагъэм темыкIхэу, зэ мыгужъохэу зэкIэ зэхащагъ. Нэмыц хэгъэгум зэ­рисхэр зэхэщакIохэм агъэгъо­щагъэп. Фестивалыр чэзыу-чэзыоу илъэс къэс Европэ Федерацием хэхьэрэ хэсипшIым зэIэпахызэ зэхащэ. Мызэгъэгум Iофтхьабзэм фэгъэзэгъагъэр Берлин Адыгэ Хасэр ары. Ащ итхьаматэу Къумыкъу Уахьби къызэриIуагъэмкIэ, ухьазырынхэр илъэсныкъо фэдизэ кIуа­гъэх. Фестивалыр зыщыкIощт чIыпIэм икъыхэхын, къырагъэб­лэгъэщтхэм ягъэнэфэн, ятхылъхэм ягъэхьазырын, программэм изэхэгъэуцон кIуачIэу, уахътэу ыхьырэр макIэп. Уахьби ащкIэ иIэпыIэгъугъэх ишъхьэгъусэу Айсэл, ипшъашъэу Жаней, Ха­сэм чанэу щылажьэхэрэ Къандур Жанан, Хъуажъ Эргюн, Кая Туран ыкIи кIэлэ-пшъэшъэ ныб­жьыкIэ куп. Берлин пэмычыжьэу щыт нэмыц къуаджэу Рулсдорф игъэпсэфыпIэу «Дорадо» зыцIэр зэIукIапIэу къыхахыгъ.

Къумыкъу Уахьби – Берлин Адыгэ Хасэм итхьамат:

«Мыщ фэдиз цIыф зэхэпщэныр, зычIэлъыщтхэр, ашхыщтыр зэпыбгъэфэнхэр, зызэрагъэпсэфыщтым уегупшысэныр, культурнэ программэр бгъэнэфэныр IэшIэхэп. Ау сыд фэдиз къин тэлъэгъуми, мы зэIукIэхэм ямэ­хьанэ ины. Щыдгъэтхэ хъущтэп. Европэм титэкъухьагъ. Мары, Германием изакъоми, нэбгырэ мин 20-у тыщыпсэурэм къэлэ пчъагъ тыздэсыр. Мы фестивалыр апэ адыгэ унэгъо зэхахьэу тыублэгъагъ. Тызэрэлъэгъуныр, нэIуасэ тызэфэхъуныр, тызэхэгущыIэжьыныр тимурад шъхьа­Iэх. Ау илъэс къэс программэм хэдгъахъозэ тырэкIо. ТызызэIукIэкIэ, тилъэпкъ игумэкIыгъо горэхэми татегущыIэ, тиныдэлъфыбзэ зэгъэшIэгъэным тыфаблэ, тишэн-хабзэхэр чIэтымы­нэнхэм теусэ. АщкIэ мары шъо­ри шъутиIэпыIэгъу. Илъэс зэфэшъхьафхэм хэкум къикIырэ артистхэр тифестиваль къеблагъэх, яIахь къыхалъхьэ. Тышъу­фэраз ащ пае».

Германием щыпсэурэ ти­лъэпкъэгъухэр непэ Берлин, Бремен, Ганновер, Гамбург, Мюнхен, Кельн, Франкфурт- на-Майне, Нюрнберг, Мюнстер, Мангейм ащэпсэух. Къумыкъу Уахьби къыIуагъэр шъыпкъэ. Ипхъахь-итэкъоу щыIэх. Мы къалэхэм ащызэхэщэгъэ хасэхэм зэрафэлъэкIэу адыгэ лъэпкъ зэхашIэр ащагъэпытэ. Ащ фэдэу Берлин Адыгэ Хасэм кIэлэцIыкIухэр пщынэ еоным, къэшъоным щафагъасэх. Илъэси 5 — 10 зыныбжь сабыйхэм арагъэшIагъэр фестивалым къыщагъэ­лъэгъуагъ. НахьыжъыIохэу, илъэс 15 — 20 зыныбжьхэм лъэпкъым итарихъ, инепэрэ псэукIэ, икультурнэ кIэн афэгъэхьыгъэ шIэныгъэу аIэкIэлъхэр шъхьаихыгъэ къашIыгъ. Зэнэ­къокъу шIыкIэу, нахь пэрытыр къыхахызэ, ахэм заушэтыгъ. УпчIэхэм Адыгеим фэгъэхьыгъэ­хэр ахэтыгъэх. Ащ елъытыгъэу тэри тшIогъэшIэгъоныгъ джэуап­хэр. Германием ныбжьыкIэхэм щашIэ тиреспубликэ нэбгырэ пчъагъэу исыр, Мыекъуапэ загъэпсыгъэ илъэсыр, ыцIэ къикIырэр, тикъалэ дэт мэщытыр, саугъэтхэр зыфэдэхэр. Джащ фэдэу Налщык, Щэрджэс къалэ ягъэпсыкIэ хэшIыкIэу фыряIэри зэнэкъокъум ахэм къыщагъэлъэгъуагъ. Нахь цIыкIухэри агъэзэщыгъэхэп. Мафэ къэс мультфильмэхэр къафагъэ­лъагъощтыгъэх. АдыгабзэкIэ къэгущыIэрэ «Король Лев» къыIорэр зэкIэ сабыйхэм агурымыIуагъэми, ашIогъэшIэгъонэу едэIугъэх. КIэлэцIыкIухэр гъэлъэгъуапIэм чIэсыфэхэ, ны-тыхэм ашIэн агъотыщтыгъэ. Пэсэрэ адыгэ джэгукIэу «кIэныр» зэхэщэгъэныр фестивалым ипрограммэ изы Iахьэу хэтыгъ. Мэл-пчэн лъакъохэм къахэхыгъэ къупшъхьэхэр зэзгъэуIугъэхэр, зыгъэгъушъыгъэхэр, зыгъэлагъэ­хэр Ганновер щыщ Хьалбат Мухьарэм. Ащ дэджэгугъэх Европэ Адыгэ Хасэхэм я Федерацие и Тхьаматэу ДышъэкI Эртан, Голландием къикIыгъэ ШIэжьокъо Зафэр, Мангейм Адыгэ Хасэм итхьаматэу ШIэ­жьокъо Мола, Гамбург къикIыгъэ БжьэныкIэ Салатдин. Сыхьат зэпэуцужьым ыуж мы нэбгыритфымэ анахь Iазэр къэнэ­фагъ. Анахьыбэу кIэныр къизыуты­гъэр Мангейм къикIыгъэ ШIэжьокъо Мола. Спорт зэнэкъокъу шъыпкъэм фэдэу текIоныгъэ щытхъу тамыгъэр ащ фагъэшъошагъ.

Джаущтэу шъхьадж шIогъэшIэгъоныщт едзыгъохэр программэм хэтыгъэх. ШIэныгъэ конференциехэр, лъэпкъ Iэпэщысэхэм якъэгъэлъэгъонхэр, концертхэр, адыгэ джэгухэр — фестиваль мафэхэр ушъэгъа­гъэх. Адыгэм идунай щызэлъа­шIэрэ тхакIоу, тарихълэжьэу Хъуажъ Фахьри мэфитIо зэуж итэу адыгабзэм, лъэпкъ культурэм, адыгэ ныпым афэгъыхьыгъэ десэхэр къытыгъэх.

Хъуажъ Фахьри – тарихъ шIэныгъэлэжь:

«Сигуапэу сыкъеблэгъагъ Европэ адыгэхэм яшэн-хэбзэ фестиваль. Анахьэу сызыгъэгумэкIырэр тыбзэ зэрэкIодырэр ары. Сыдэущтэу ны-тыхэм агурызгъэIон сабыим ыбзэ хэбгъэны зэрэмыхъущтыр? Джары сиджэпсалъэ анахь къыхэзгъэщыгъэр. АщкIэ Бырсыр Батырбый иушъыйхэр згъэ­федагъэх. А бзэшIэныгъэлэжь акъылы­шIом зэриушэтыгъэмкIэ, ныдэлъфыбзэр зыIулъ цIыфхэм сыд фэдэрэ шIэныгъи, бзи нахь IэшIэхы афэхъущт. Адэ уисабый нахь Iушы зэрэхъу­шъущт гъогум сыда тепщыщт? Джар «адыгабзэм хьалыгъу къырыбгъэхъэщтэп» зыIорэ ныхэм агурыз­гъаIо сшIоигъуагъ».

Адыгабзэм изэгъэшIэн амалхэр Европэм исхэу зэрагъэфедэшъущтхэр Хъуажъ Фахьри едэIугъэхэм агуригъэ­Iуагъ. Ащ нэмыкIэу фестивалыр адыгэ ныпым имафэ ипэгъокIэу зэрэкIуагъэм елъытыгъэу, ти­лъэпкъ ибыракъ къызэрэхъу­гъэм пылъ тарихъыр афиIотагъ. Хьатхэм язэман агъэфедэщтыгъэ тамыгъэм адыгэ ныпыр зэрэфагъадэрэм къыщегъэжьагъэу Занэкъо Сэфэрбыйрэ Давид Урквартрэ ашIыгъэгъэ быракъ сурэтым нэсыжьэу шIэныгъэлэжьым ягугъу къышIыгъ.

Гъэ къэс зэхащэрэ фестивальхэм зэфэдэныгъэу зы Iоф­тхьабзэ ахэлъ. Ар шIушIэ фондэу «Дышъэ пхъуантэм» исы­хьат. Сирием къыщыхъугъэ­хэу, Германием ягъашIэм ина­хьыбэм щыпсэухэу Темзэкъо Омаррэ Салехь Ихьсанрэ ягу­къэкIыкIэ адыгэ лъэпкъ Iофыгъохэр зэшIозыхыщт мылъку зэIуагъакIэу аублагъ. «Дышъэ пхъуант» зыфаусыгъэ фондыр илъэсипшI хъугъэу мэлажьэ. Ащ къыда­хьэрэ ахъщэр зыпэIуа­гъэ­хьа­гъэмкIэ кIэщакIохэм зэфэхьысыжь ашIы хабзэ. Мыгъэрэ зэIукIэми къекIолIагъэхэм апашъхьэ Темзэкъо Омар «Дышъэ пхъуантэм» имылъку зыпэIуагъэхьагъэхэр къафиIотагъ. КъызэриIуагъэмкIэ, ыпэрэ илъэсхэм культурэм, бзэм икъэ­ухъумэн нахь анаIэ тырагъэтын алъэкIыщтыгъэ, ау мы аужырэ илъэсхэм Шам адыгэхэр ары Iофэу яIэр. Ахэм ягупсэфыныгъэ фондым имылъку зэкIэ тыра­гъэкIуадэ. Ащ фэдэу Сирием къикIыжьыгъэхэр тиреспубликэ зэрисхэр Омари Ихьсани дэ­гъоу ашIэ. Ахэм ащыщэу, илъэсих ыпэкIэ Адыгеим къэкощыгъэ Хьаткъо Нарзан адэбз узым итхьабыл зэриубытыгъэр шIушIакIохэм анэдгъэсыгъ. Ти­лъэIоу афэдгъэзагъэр къагъэцэкIагъ, евро мин кIэлэ сымаджэм къыфытагъэхьыжьыгъ. Тхьэр разэ афэхъу. Хьаткъо Нарзан непэ Санкт-Петербург адэбз узхэмкIэ иIэзапIэ щыI. Ахъщэр ащ лъыпытэу кIалэм IэкIэдгъэхьагъ.

Къыхэдгъэщын, Сирием къи­кIыгъэ адыгэхэр мымакIэу непэ Германием щэпсэух. Илъэс 23-рэ зыныбжь Къэбэртэе Бислъан Шам къикIыгъ. Ащ еджапIэр къыщиухыгъ, апшъэрэ гъэ­сэныгъи щызэригъэгъотын ыгу хэлъыгъ, ау заом игухэлъхэр зэблыригъэхъугъ. КIалэр непэ Берлин щэпсэу. Европэм шъхьафит гъэпсыкIэ илъ, иэкономикэ зэтеуцуагъ, ау щыIэныгъэр псынкIэщтэп икIэрыкIэу зэкIэ зебгъэжьэжьыкIэ. Бис­лъан студент, нэмыцыбзэмкIэ факультетым щеджэ, ахъщэу зыщыкIэрэр къызэригъэхъэщт шIыкIэ къыгъотыгъ. Адыгэ къуае рехы ыкIи ещэ.

Къэбэртэе Бислъан – Сирием къыщы­хъугъ, Берлин щэпсэу:

«Сянэ рихыщтыгъэ адыгэ къуаер. Ащ сыкIырыплъызэ зэзгъэшIагъ. Щэр тучаным къы­щысэщэфы, къо­епсыр сэр- сэрэу щэр згъап­цIэзэ, сэгъэхьазыры. Хэсэ зэIукIэхэми къуаер ащыIусэгъэкIы, ау мы фестивалыр анахь ин, къэсхьыгъэ къое 50-р зэкIэ сщагъэ».

Адыгэ къуаем ифестива­лэу Адыгеим щыкIорэм Бислъан къедгъэблэгъагъ. КIалэр лъэшэу гушIуагъэ. Еджэныр къыухымэ, хэкум къэкIоныр аущтэуми гухэлъэу зыдиIыгъ. Ятэу Къэбэртэе Аднан тхакIо, шIэныгъэлэжь, бэрэ Мыекъуапи, Нал­щыки ащыхьэ­кIагъ. Итхылъхэр непэ гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ Респуб­ликэм иинститут чIэ­лъых.

НахьыкIи нахьыжъи, фестивалым къе­кIолIагъэхэр зэкIэ зэгъусэу зыхэлэжьагъэ­хэр концертхэр ары. МэфитIо зэуж итхэу Адыгеим иорэдыIоу Цышэ Зарэ, Къэ­бэртэе-Бэлъкъарым щыщ ДышъэкI Фатимэ ыкIи купэу «Бзэрабзэ» иорэдыIохэу Ды­шъэкI Артур, Къодзэкъо Ислъам, Маршанэ Муаед, Германием ит къалэу Кельн щыщ орэдыIоу Джэнчэтэ Джэнэт, Голландием къикIыгъэ пщынаоу Жэлэкъо Блан, Берлин Адыгэ Хасэм икъэшъокIо куп концерт байхэр къатыгъэх. Орэдыр, пщынэр, къашъор шъуашэу, дахэу къызыщагъэлъэгъогъэ программэхэр артистхэм къагъэхьазырыгъагъэх. Къэгъэлъэгъон ужым чэщ кIасэ нэс зэхэмыкIыжьхэу адыгэ джэгу­хэр зэхащэщтыгъэх, кIым-сым нэмыц къоджэ цIыкIоу Рулсдорф адыгэ макъэр дагъэ­IукIыгъ. Мэлылъфэгъум и 19 — 22-м Германием пасхэр щыхагъэунэфыкIыгъ. Католикхэм а мэфэ лъапIэхэм загъэпсэфы, яунэхэм къарыкIыхэрэп, мэфэкIыр яунагъохэмкIэ агъэмэфэкIы. Европэм ис адыгэхэм а зыгъэпсэфыгъо уахътэр агъэфедэ, зэIокIэх, зэхэсых, зэрэгъэгущыIэх, лъэпкъ лъэмыджыр агъэпытэ. Я II-рэ фестивалыр зэрэкIуагъэм хэлэжьэгъэ пстэури ыгъэрэзагъ, гукъэкIыжь дахэхэр зыдаIыгъхэу ыкIи къэ­кIорэ гъэм зэрэзэIукIэщтхэмкIэ гущыIэ пытэ ашIыгъэу зэлъэпкъэгъухэр зэбгырыкIы­жьыгъэх.

ТIэшъу Светлан.
Адыгэ Республикэм изаслуженнэ журналист.