«Дэнэ гъогушхом» илъагъохэр къыхагъэщыжьых

Джырэ лъэхъанэ зэрэдунаеу зекIом лъэшэу зыщырагъэу­шъомбгъу. ЦIыфхэм ашIогъэшIэгъонхэу ащ лъэныкъуабэ хэхьэ. Анахь хьалэмэтхэм ахалъытэх тарихъым фэгъэхьыгъэхэр ыкIи ижъыкIэ лъэпкъхэм зэпхыны­гъэу зэдыряIагъэхэр.

Ахэм анахь шъхьаIэу ахэт сатыушIхэр зэрэзекIощтыгъэхэ «Дэнэ гъогу­шхор». Ар ижъы­рэ Адыгэ чIы­налъэм пхыры­кIыщтыгъэ, лъэгъо лъэныкъо зытIоу зэхэкIыщтыгъэ. ШъофымкIи къу­шъхьэ тхыцIэхэмкIи кIо­щтыгъэ.

Илъэс бэкIае хъугъэу тарихъ шIэныгъэлэжьхэр, археологхэр, этнографхэр, нэмыкIхэр а ижъы­рэ «Дэнэ гъогушхом» игъэунэфыжьын ыуж итых. Хэгъэгубэ-
мэ ялIыкIохэр зыхэлэжьэгъэгъэ экспедицие 1989-рэ илъэсым жъоныгъокIэ мазэм икIэ­ухым Адыгэ хэкум къэкIогъагъ. «Джип» автомашинипшIмэ арыс­хэу Мыекъуапэ къыдэхьэгъа­гъэх. Къэлэ гузэгум Зэкъошныгъэм ипчэгу цIыф бэдэдэ къыщызэрэугъоигъэхэу хьакIэхэм апэгъокIыгъагъэх.

Японием къикIыгъэхэр машинитфмэ арысхэу Шэуджэн районым сщэгъагъэх. Нарт хъи­шъэхэм ахэт Iуашъхьэхэр язгъэ­лъэгъухэзэ, къэбарэу апылъхэр къафэсIотэгъагъ. Алъэгъурэр, зэ­хахырэр телекомпаниеу «Асахи» иIофышIэхэм ашIогъэшIэ­гъонэу тырахыгъагъэх. ЯтIонэрэ купым Аулъэ Пщымафэ ипащэу тикъушъхьэхэм ахэт исп унэхэм, гъочIэгъ псэупIэжъхэм адэжь ыщэгъагъэх.

Мэфэ заулэ хъугъэу Къыблэ Кореем къикIыгъэ археологхэу а «Дэнэ гъогушхом» итарихъ зэзыгъашIэхэу рыкIохэрэр республикэм и Лъэпкъ музей къэкIогъагъэх. КъызэраIуагъэмкIэ, ахэр Украинэми Къырыми ащыIагъэх. Ащ ыпэкIэ Азием ихэгъэгу заулэ къызэпачыгъ. Ахэм ащыщых Монголиер, Казахстан, нэмыкIхэр. Экспедициер «Дэнэ гъогушхом» изэ­гъэшIэн пылъ Дунэе ассоциацием зэхищагъ. Купым пащэу иIэр Къыблэ Кореем цивили­зациехэм язэпхыныгъэ и Институт ипрезидентэу, профессэрэу Чжон Су-иль.

АдыгеимкIэ хьакIэхэм анахь ашIогъэшIэгъонэу къызкIэупчIагъэхэр скиф ыкIи мыутIэ культурэхэм ахэхьэрэ Iуашъхьэхэр зыщатIыгъэхэмрэ ахэм къачIагъотэгъэ пкъыгъохэмрэ. Тимузей чIэлъ пкъыгъохэм нэIуасэ афэтшIыгъэх, анахь ашIогъэшIэгъон хъугъэхэм сурэтхэр атырахы­гъэх. Ащ ыуж Гавердовскэ Iуа­шъхьэхэр зыщатIыгъэхэр шIэныгъэлэжьхэм ядгъэлъэгъугъэх, Къэлэрмэз Iошъхьэ купыр зыдэщыIэ чIыпIэм тщагъэх. Илъэсишъэм къехъужьыгъэу атIыгъа­гъэхэ пачъыхь къэгъэсэйхэр ашIогъэшIэгъонхэу къаплъыхьагъэх, сурэтхэр атырахыгъэх. Улапэ тызынэсым, чылэ гъунэм щыт Iуашъхьэхэу илъэси 120-кIэ узэкIэIэбэжьмэ профессорэу Н. И. Веселовскэм аригъэтIыгъагъэхэмрэ Улэ Iошъхьэшхом-
рэ агъэшIагъо икъугъэх. Къызэ­пакIухьагъэх, яшъыпкъэу къаплъыхьагъэх, къадырекIокIыхэзэ сурэтхэр атырахыгъэх. Яте­плъэ­хэр къатхыхьагъэх.

Къызытэгъэзэжьым, сэмэ­гумкIэ гъогум тыдэхи, Улэпэ Iуашъхьэхэр 1981 — 1982-рэ илъэсхэм зыщыттIыгъэ шъофым тыкъыщыуцугъ. Ащ къыщыд­гъотыгъэхэм якъэбархэр къа­фэсIотагъэх, сурэтхэр чIыпIэм тырахыгъэх.

Мыекъуапэ къызытэгъэзэ­жьым, Ошъадэ зыдэщытыгъэм Iухьэхэ ашIоигъоу къаIуагъэти, саугъэтыр зыщагъэуцугъэм те­кIолIагъ. Археологхэм мыщ щатIыгъэ Iуашъхьэм къыщычIагъотагъэхэм якъэбархэм ащыгъуазэхэу къычIэкIыгъ. Саугъэт­ми, чIыпIэми сурэтхэр атыра­хыгъэх.

ХьакIэхэр дгъэкIотэжьхэ зэ­хъум, Краснодар зэрэкIохэрэр ыкIи Волгоград зэрэнэсыщтхэр къытаIуагъ. Кореем щыщхэм ятхыпхъэхэр зытешIыхьэгъэ нэ­пэеплъ пкъыгъохэр къытаты-гъэх. Сэри ситхылъэу «Адыгэмэ ядышъэ кIэныжъыр» сигуапэу ястыгъ.


Адыгэ Республикэр «Дэнэ гъогушхом» зэрэхахьэрэр лъэшэу дэгъу. ЗекIоу нэмыкI хэ­гъэгухэм къарыкIыхэрэм япчъа­гъэ къыхигъэхъощт, тилъэпкъ итарихъ, ишэн-хабзэхэр дунаим нахьышIоу щызэлъашIэщтых.

Тэу Аслъан.
Адыгэ Республикэм и ­Лъэпкъ музей шIэныгъэмкIэ иIофышI,
АР-м культурэмкIэ изаслуженнэ IофышI.