Домбай цIыкIум зэрэIукIагъэхэр

Урысые географическэ обществэм икъутамэу Адыгеим щыIэм ятфэнэрэу мыгъэ фотоэкспедицие чIыопс паркэу ТхьачIышхо щызэхищэгъагъ. Хабзэ зэрэхъугъэу, паркым иIофышIэхэри Iофтхьабзэм хэлэжьагъэх.

Экспедицием хэтыгъэхэм мэзхэм ыкIи къушъхьэтхыхэм апхырыкIырэ лъэсгъогухэр къыхагъэщыжьыгъэх, цIыф къэуцупIэхэм ахэIэзыхьажьыгъэх, зыгъэпсэфакIохэр зэрэмыгъощэнхэу лъэсгъогухэм тамыгъэхэр ащагъэкIэжьыгъэх. Ахэм зэрэхагъэунэфыкIырэмкIэ, блэкIыгъэ илъэсхэм ялъытыгъэмэ, къэуцупIэхэм язытет нахьышIу хъугъэ.

Зыгъэпсэфыгъо уахътэр къызщыблагъэрэм гъогухэри, чIыунэ зэхэпцагъэхэри, нэмыкI къэуцупIэхэри зыгъэцэкIэжьыхэрэм туристхэри, турфирмэхэм яIофышIэхэри къахэлэжьагъэх. Экспедицием хэтыгъэхэм къаIорэр пстэуми афэгъэзагъ: «ЗыгъэпсэфакIохэм зэ-

кIэми агу къэдгъэкIыжьы тшIоигъу къакIухьэрэ чIыпIэхэр амыушIоинхэр, чIыопсым изытет зэщамыгъэкъоныр япшъэрылъэу зэрэщытыр. ЦIыфыр къызщыуцунэу ыкIи зызщигъэпсэфынэу мэзхэми, къушъхьэхэми ахашIыхьэрэ псэолъэ цIыкIухэм мэхьанэшхо яI. Ахэм зызэращагъэпсэфырэм фэшъхьафэу гузэжъогъу хэфэрэ цIыфым ыпсэ къагъэнэжьын алъэкIыщт, жьыбгъэм, чъыIэм, ощхым ащаухъумэщт. Шъусакъ, чIыопсыри зэщышъумыгъакъу».

ТхьачIышхор анахь чIыпIэ дахэу тиIэхэм ащыщ. ЧIыгу гектар 3705-рэ къызэлъеубыты, чIыопсым исаугъэтэу алъытэ, шъолъыр мэхьанэ иI. 1999-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу хабзэм къыгъэгъунэрэ чIыопс шъолъырхэм ахалъытагъ, Дунэе чIыопс кIэнэу «КъохьэпIэ Кавказыр» зыфиIорэм хэхьэрэ чIыпIэхэм ащыщ.

Мыщ цIыфхэм къыщакIухьаныр якIас, зыгъэпсэфакIохэр бэу къэкIох. ЗипчъагъэкIэ макIэ хъурэ псэушъхьэхэм паркым уащыIокIэ. Экспедицием хэтхэу ащ сурэтхэр къыщытезыхыгъэхэм домбай цIыкIу апэ къифэнэу янасып къыхьыгъ. Тхыгъэм хэт сурэтыр ащ техыгъ.

Экспедицием ипащэу Вадим Малышевым къыIотагъ:

— Мафэ горэм чъыг тхьапэхэм тапхырыплъызэ тылъыкIуатэзэ, къытпэблэгъэ къушъхьэтхым тет домбай иныр тлъэгъугъэ. Ащ зэрэгумэкIырэр къыхэщыщтыгъ, чыжьэу IукIынэу фэягъэп. Тыкъэуцугъэу чъыг бырабэм ылъэпсэ гъумхэу зэхэкIыхьагъэхэм сынаIэ атесыдзагъ. СшIогъэшIэгъонэу фотоаппаратым зытIо-зыщэ сытеIункIагъ. Тесхыгъэм сызеплъыжьым, лъэшэу сыгушIуагъ. Сэ сынасыпышIуагъ ащ дэжьым! Чъыг лъапсэм дэжь домбай цIыкIоу мэфищ-плIы нахь зымыныбжьыр мыхъыеу щытыгъ.

Ар тымыгъэщтэнэу, цIыкIу-цIыкIоу тепшылIэу едгъэжьагъ. Ау ащ янэ «пыф-сыф» ригъаIоу, хъурэр ыгу зэрэримыхьырэр къытигъашIэу, табгъукIэ щыгъумытIымыщтыгъ. Тыкъызэтеуцуагъэу, къушъхьэтхым щыщ шъыпкъэ «зытшIыгъэу», дгъэшIагъозэ, домбай цIыкIум теплъыщтыгъ. Ежьыр нахь благъэу къытэкIуалIэу ригъэжьагъ, мары блэгъэ дэдэ къэхъугъ. ПIэ пщэимэ унэсынэу зыщыхъурэм сыкъэтэджи, сIэгушъохэр зэтезгъэуагъэх. Ащ къыгъэщтагъэу, ылъэкъо псыгъохэмкIэ кIырыугъ, янэ зыдэщыIэ лъэныкъомкIэ зигъэзэжьи, чъыгхэм ахэхьажьыгъ.

Сыфэягъэп ар цIыфхэм къясэнэу, къэхъумэ, ар ахэм анахьи бэкIэ нахь къарыушIо хъущт, ау цIыф закъор ары зыщыщынэнэу дунаим тетыри. Тэри зыкъэтшIэжьыгъ ыкIи тыкъэтэджыжьыгъ. Хэти игъогу техьажьыгъ…

ШЪАУКЪО Аслъангуащ.