Гуфэбэныгъэ зыхэлъ зэIукIэгъу

БлэкIыгъэ мэфэкум культурэм ирайон Унэу Хьакурынэхьаблэ дэтым щымэфэкIыгъ. КIэлэегъаджэхэр, кIэлэеджакIо­хэр, къоджэдэсхэр район администрацием иIофышIэхэр, нэмыкI къулыкъушIэхэр къэзэрэугъоигъэхэу Мыекъуапэ икIыщт якъоджэгъоу Гъыщ Нухьэ ахэр къежэщтыгъэх.

Культурэм и Унэ ифойе шIэныгъэлэжьым инаучнэ IофшIагъэхэм нэIуасэ уафэзышIырэ къэгъэлъэгъонэу «Нухьэ игъогу зэхэкIхэр» зыфиIоу щагъэпсыгъэм цIыфхэр кIэрэхьэх, тхылъхэр къытырахыхэшъ, яплъых, рызэнэкъокъух. КъызэIукIагъэ­хэр район телевидением иIофышIэхэм къамытIупщырэ икъо­джэгъу ежэх.

Мы чIыпIэм щызгъэшIэгъуагъэр районым пэщакIэу фашIыгъэ Аулъэ Рэщыди, ащ ыпэкIэ а IэнатIэр зыгъэцэкIэгъэ Мэрэтыкъо Аслъанэу джы депутатхэм ярайон Совет ипащи, район администрацием гъэсэныгъэмкIэ игъэIорышIапIэ иIэшъхьэтетэу КIэрэщэ Нурбыий, депутатхэм якъоджэ Совет итхьаматэу Гъыщ Айдэмыри, къоджэ псэупIэм иадминистрацие ипащэу Беданэкъо Валери, нэ­мыкI­хэми язекIуакI, нахьыжъхэмкIэ шъхьэкIафэу ахэлъыр, бысым дэгъоу зэрэзекIохэрэр ары.

ЕтIанэ къызэIукIагъэхэм хьа­кIэу зажэхэрэр рагъэблэгъагъ. ЗэIукIэгъур зезыщагъэхэу, район библиотекэм иIофышIэхэу Нэгъэрэкъо Казбекрэ ХьакIэмыз Аминэтрэ Гъыщ Нухьэ сце­­нэм къыдащэягъ. Ащ игъусагъэх философие шIэныгъэхэмкIэ докторэу, гуманитар шIэныгъэхэм апылъ республикэ институтым иотдел ипащэу Хьанэ­хъу Руслъанрэ ыпшъэкIэ зы­цIэ къетIогъэ Мэрэтыкъо Аслъанрэ.

Непэ къуаджэм ихьакIэу Гъыщ Нухьэ филологие шIэныгъэхэмкIэ доктор, Дунэе Адыгэ академием иакадемик, кавказыбзэхэм язэгъэшIэнкIэ Европэ обществэм щыщ, бзэмкIэ совет пчъагъэмэ ахэт, Урысые Фе­дерацием ыкIи Адыгэ Респуб­ликэм шIэныгъэхэмкIэ яIофы­шIэшху. Илъэс 40-м ехъугъэу ащ гуманитар шIэныгъэхэм апылъ Адыгэ республикэ ин­ститутым Iоф щешIэ.

Гъыщ Нухьэ Хьакурынэхьаблэ къыщыхъугъ. ИныбжьыкIэгъум къыхихыгъэ сэнэхьатым игъогу пытэу теуцуагъ. 1954-рэ илъэсым Мамхыгъэ гурыт еджа­пIэр къызеухым, Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтым филологиемкIэ ифакультет чIэ­хьагъ. Я 2-рэ курсым чIэкIи Тбилиси дэт къэралыгъо университетым щеджэнэу кIуагъэ ыкIи 1963-рэ илъэсым кавказыбзэхэмкIэ гъэсэныгъэу зэригъэгъотыгъэм ишыхьатэу диплом плъыжь ыIыгъэу кIалэм ихэку къегъэзэжьы.

Гъыщ Нухьэ иныбжьыкIэгъум дэгъоу къыгурыIуагъ наукэм гъэхъагъэ щыпшIыным пае умышъхьахэу ыкIи узышъхьамысыжьэу Iоф пшIэн зэрэфаер. Еджэзэ бзэм фэгъэхьыгъэ научнэ конференциехэм ар ахэлажьэ, докладхэр къащешIых. Нухьэ инасып къыхьыгъ шIэныгъэлэжь цIэрыIохэу А. С. Чико­бавэ, Г. В. Рогавэ, К. В. Лом­татидзе рагъэджэнэу, ахэр ары бзэшIэныгъэм инаукэ Нухьэ хэзыщагъэхэри.

Тбилиси къызекIыжьым Iоф­шIэныр Фэдз гурыт еджапIэм щыригъэжьагъ, етIанэ Хьакурынэхьаблэ дэт еджэпIэ-интернатым щылэжьагъ. Илъэс 40-м ехъурэ гуманитар шIэныгъэхэм апылъ республикэ институтым зыщэлажьэм, тхыгъэ 300 фэдиз къыхиутыгъ, тхылъ шъхьафэу 10-м ехъу къыдигъэкIыгъ.

Нухьэ ытхыгъэхэр тихэгъэгу ыкIи IэкIыб къэралыгъо зэфэшъхьафхэм къащыдэкIырэ журналхэм къадэхьагъэх, джащ фэдэу Англием, Германием, Голландием ахэр къащыхаутыхэу хъугъэ.

ШIэныгъэлэжьым инаучнэ IофшIагъэхэм ащыщыбэхэр адыгэ тхакIохэм ятворчествэ фэгъэхьыгъэх. Теуцожь Цы­гъо, КIэрэщэ Тембот, Хьаткъо Ахьмэд, МэщбэшIэ Исхьакъ, Iэ­шъынэ Хьазрэт ыкIи нэмыкIхэм ятворчествэ зафигъазэу, къызэхифхэу хъугъэ.

Нухьэ идокторскэ диссер­тацие адыгабзэм глаголым мэхьанэу щыриIэм фэгъэхьы­гъагъ. Ар шIэныгъэхэмкIэ Урысые академием епхыгъэ научнэ Гупчэу Дагъыстан щыIэм къыщигъэшъыпкъэжьыгъ.

Научнэ IофшIэным игъусэу Нухьэ усэхэр, къэбар щхэн зэ­фэшъхьафхэр етхых, къыхеутых. Иусэхэм ахэтых тикомпозитор­хэм орэдышъом ралъхьа­гъэхэр. Ахэм ащыщых «Сэ сы­зыфаер», «Сыдигъуи орэд къытфаIу», «Аб­дзах» зыфиIо­хэрэр ыкIи нэмыкIхэр. КIэлэ­еджакIохэр ягуапэу Нухьэ иусэ­хэм мы мафэм къяджагъэх, игущыIэхэм атехыгъэ орэдхэр къаIуагъэх, къашъохэр къашIыгъэх.

Нухьэ ячылэ зэрэщыщыр, Хьакурынэхьаблэ ыцIэ дахэкIэ рязыгъаIохэрэм зэрахэтыр, ащ зэрэрыгушхохэрэр ыкIи икъуаджэ уасэ зэрэщыфашIырэр къэзыушыхьатырэ цIэ лъапIэу «Хьакурынэхьаблэ ицIыф гъэшIуагъ» зыфиIорэр къыфагъэшъошагъ ыкIи а тхылъыр къыритыжьыгъ Шэуджэн район администрацием ипащэу Аулъэ Рэщыдэ.

Гъыщ Нухьэ гущыIэр къы­зыратым, непэрэ зэIукIэгъур адыгабзэм фэгъэхьыгъэу ылъы­тагъ.

— «Адыгабзэр щымыIэжьмэ, адыгагъэр кIодыжьын» ыцIэу усэ стхыгъагъэ. Амал иIэмэ адыга­бзэр IэкIыб тэшъумыгъэшI, тырыжъу­гъэгущыI, тисабыйхэр ащкIэ тэжъугъэгъэгущыIэх. Джащы­гъум тиныдэлъфыбзэ кIодыщтэп.

Сичылэ сыкъакIо къэс ныбжьыкIэхэм сагъэгушIо. Ахэр да­хэх, нэутхэх, шъыпкъэр пIощтмэ, мы зэIукIэгъур сэ къыс­фэгъэхьыгъэщтми сшIагъэп. Тхьа­шъуегъэпсэу сыкъызэре­жъугъэблэгъагъэмкIэ сикъуаджэ. Сщыгъупшэжьырэп «Шэуджэн районым ицIыф гъэшIуагъ» зыфиIорэ щытхъуцIэр къызыс­фаусым къуаджэм щыщ нэ-бгырэ заулэ къызэрэсфэтхэ­гъагъэр, ащкIэ къызэрэсфэгу­шIогъагъэр. Ащ ыпэкIи, ыужкIи цIэ лъапIэхэр къысфагъэшъуа­шэхэу къыхэкIыгъ, ау анахь сызгъэгушIогъагъэр сичылэгъу­хэр къызэрэсфэтхэгъагъэхэр ары, — къыIуагъ Гъыщым.

Хьанэхъу Руслъан гущыIэр зыратым игуапэу иныбджэгъу нахьыжъ икъуаджэ къызэрэ­кIуагъэр къыхигъэщыгъ.

— Илъэс 25-м ехъугъэу Нухьэ Iоф дэсэшIэшъ, бзэм изытет зэригъэгумэкIырэм сыришыхьат. БзэшIэныгъэлэжьхэу ЗекIогъу Уцужьыкъо, Тхьаркъохъо Юныс, Мэрэтыкъо Къасимэ, адыгэ ли­тературэм фэлэжьагъэу Шъхьэ­лэхъо Абу, фольклорым пы­лъы­гъэу ХьэдэгъэлIэ Аскэр, гухэкI нахь мышIэми, дунаим ехыжьыгъэх, Тхьэм джэнэтыр къарет. Ахэр зэкIэри адыгабзэм зыгу фэузырэ цIыфыгъэх. Нухьэ ахэм анахьыкIэу непэ къытхэт, сэ си­ныбджэгъоу ар сэлъытэ.

Непэ адыгабзэм къехъулIэрэм тыщыгъуаз, тегъэгумэкIы. Унагъор ары адыгабзэри, адыга­гъэри къызыщежьэхэрэр. Ау тIэкIу тыкъызэтеуцуагъэу сэ къыс­шIошIы, унагъоми еджапIэми къатенэрэр бэ. Адыгэ сабыир адыгабзэкIэ гущыIэнымкIэ зизэрар анахьэу къакIорэр телевизорыр ары. АдыгабзэкIэ къэтынхэм яплъыхэ зыхъукIэ, сабыири къэгущыIэщт, — къы­Iуагъ Руслъан.

IэкIыб къэралыгъохэу ти­лъэпкъэгъухэр зыщыпсэухэрэм защэIэм зыIукIагъэхэм адыгабзэр зэраIулъыр, непэ зыгъэгумэкIыхэрэр къыIотагъэх.

Къоджэ псэупIэм ипащэу Бе­данэкъо Валери цIэ лъапIэу къы­фаусыгъэмкIэ игуапэу Нухьэ къыфэгушIуагъ, къуаджэр Нухьэ зэрэрыгушхорэр къыхигъэщыгъ.

ЗэIукIэгъу ужым сегупшы­сагъ цIыфыр щэIэфэ ыгу къыдэпщэным мэхьанэшхо зэриIэм…

Сихъу Гощнагъу.
Сурэтхэр Iэшъынэ Аслъан ты­рихьыгъэх.