ГукъэкIыжьыр тарихъым ыпс

Адыгэхэм ятарихъ зэгъэшIэгъэным шIэныгъэлэжьхэр, журналистхэр, фэшъхьаф къулыкъушIэхэр зэрэпылъхэм тыкъытегущыIэу бэрэ къыхэкIыгъ. Зэфэхьысыжьхэм къаушыхьатырэр тилъэпкъ къыкIугъэ гъогур нахь дэгъоу зэгъэшIэгъэн зэрэфаер ары.

Мыекъопэ районым джырэблагъэ тыщыIэу къэтлъэгъугъэр, къыщызэхэтхыгъэр тхылъ заулэ хъущтэу Къэрэщэе-Щэр­джэ­сым къикIыгъэхэ тилъэпкъэ­гъухэм къытаIуагъ. Арэу щытми, лъэпкъ шIэжьым изэпхыныгъэ­хэм хэушъхьафыкIыгъэу непэ такъытегущыIэ тшIоигъу.

«Нанэм» щаублагъ

Мыекъуапэ дэт IофшIапIэу «Нанэм» зэхахьэр щаублагъ. ЛIэужхэм язэпхыныгъэхэм, ныбжьыкIэхэм адыгабзэр ягъэшIэгъэным, нэмыкIхэм къате­гущы­Iагъэх «Нанэм» ипащэу Нэгъуцу Аслъан, шIэныгъэлэ­жьэу Къуекъо Асфар, археолог­хэу ЛэупэкIэ Нурбыйрэ Тэу Аслъанрэ. ЗэIукIэгъум хэлэжьагъэх Тхьагъэпсэу Алый, Хъунэ Мурадин, ГъукIэкъулэ Мыхьамэт, Хъунэ Эдуард, Къэрэщэе-Щэр­джэ­сым ишIэныгъэлэжьхэр, дин иIофышIэхэр, хабзэм икъулы­къушIэхэр, журналистхэр. ГъэшIэгъоныгъэр зэлъашIэрэ нартоведэу ХьадэгъэлIэ Аскэр IукIэщтыгъэхэри къош республикэм къызэрикIыгъэхэр ары.

«Нанэм» Къэбэртэе-Бэлъкъа­рым, Къэрэщэе-Щэрджэсым, Адыгэ Республикэм яныбжьы­кI­э­­хэм язэхахьэхэр заулэрэ щызэхащагъэх. Тыркуем щыпсэухэрэ тилъэп­къэгъу кIалэхэр, пшъашъэхэр, Сирием къикIы­жьыгъэхэ тиныбжьыкIэхэр мыщ щызэIуагъакIэхэу уахътэ къы­хэкIыгъ.

Псэ зыпыт зэхахьэхэм зягъэ­ушъомбгъугъэным республикэ общественнэ движениеу «Адыгэ Хасэр» зэрэпылъым къытегущыIагъэх Хэсашъхьэм хэтхэу Нэгъуцу Аслъан, Къуекъо Асфар, ЕмтIылъ Юсыф, Тэу Аслъан. Щэрджэскъалэ къикIыгъэ журналистэу Къушъпэ Маринэ зэ­рэхигъэунэфыкIыгъэу, къэтынэу ыгъэхьазыры шIоигъохэм цIыфыбэ къакIэупчIэ.

Анахьыжъхэм тащыщ

Адыгэхэр анахьыжъ лъэпкъхэу дунаим тетхэм ащыщ. И­лъэс мин пчъагъэхэм хъугъэ-шIагъэхэр адыгэхэм апэкIэкIыгъэх. Ахэр зыщыхъугъэхэ чIыпIэхэр на­хьыжъхэм къаIотэжьыгъэх – нарт къэбархэм къахэтэгъэщых.

ИжъыкIэ тятэжъ пIашъэхэм псэупIэу хахыщтыгъэр хыIушъо­хэр, псынэпкъхэр арых. Анахьэу къэбарыбэ зэпхыгъэхэр Пшызэ, Шъхьэгуащэ, Пщыщэ, Мартэ, Псэкъупсэ, Лабэ, Унэубатэ, нэмыкI псыхъохэр арых.

Нарт хъишъэм хэт лIыхъужъхэм якъэбархэр нахь зэпхыгъэ­хэр Шъхьэгуащэрэ Пщыщэрэ. Шъхьэгуащэ ипсышъхьэ лъэныкъо джырэ уахътэ ХъымыщкIэй къыщэлъагъо. Ошъадэ ыш-ышыпхъухэр щыпсэущтыгъэхэу къэбар гъэшIэгъонхэр къаIотэжьых. Археологие саугъэтхэу типсыхъо­мэ япхыгъэхэр бэ мэхъух. Шъхьэгощэ Iушъо чIыпIэ-чIыпIэу исп унэхэр нахьыпэкIэ щашIыгъагъэх. Ахэр джэрз лIэшIэгъум къыхеубытэх, илъэс мини 5 — 6 аныбжь. Ащ фэдэ саугъэт­хэр Гъозэрыплъэ, Дахъом, Хьа­джыкъо, фэшъхьафхэм ащы­олъэгъух.

Археологхэм язэфэхьысыжьхэр

ШIэныгъэлэжьхэр, археолог­хэр тилъэпкъ итарихъ изэгъэшIэн пылъых. Къэбэртэе-Бэлъкъарым, Къэрэщэе-Щэрджэсым, Адыгеим яшIэныгъэлэжьхэр зэгъусэхэу зэдэлажьэх. Мэфэ заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, Къэ­рэщэе-Щэрджэсым къикIыгъэ купыр тиреспубликэ щыIагъ.

— ПэшIорыгъэшъэу тызэдэгущыIи, чIыпIэу тызыдэкIощтыри дгъэунэфыгъэ, — къытиIуагъ Адыгэ Республикэм культурэмкIэ изаслуженнэ IофышIэу, археолог цIэрыIоу Тэу Аслъан. — ХьакIэхэм анахьэу зызыщагъэгъуазэ ашIоигъуагъэр ХъымыщкIэй щыIэ саугъэтхэр арых.

МэзытхьэкIэ алъытэхэу нартхэм ясурэтхэр, исп унэхэр, ижъырэ адыгэ чъыгхатэхэр, ХъымыщкIэй нарт къэбархэм къызэрахафэрэм, фэшъхьафхэм сыд фэдизырэ уакIэупчIагъэми, джэуапэу зэхэпхыщтыр умыгъэ­шIэгъон плъэ­кIырэп.

Псыхъом Шъхьэгуащ фаусыныр къызыхэкIыгъэр, ХъымыщкIэй къушъхьэм хэтэу къэлъа­гъо­ми, ущыпсэункIэ чIыопсыр зэрэтегъэпсы­хьагъэм, мы­жъо лIэшIэгъум щегъэжьагъэу цIыф псэупIэу ар зэрэщытым, нэмыкIхэм археологхэр къатегущыIэхэу урихьылIэмэ, уахътэр пкIэнчъэу бгъэкIуагъэу плъытэщтэп. ЕтIани укъызэрэкIощтым, хъугъэ-шIагъэхэм якъэбархэм уакIэупчIэ пшIоигъощт.

Лъэхъан зэфэшъхьафхэм ахэхьэх Iуашъхьэхэм, къэхалъэ­хэм, исп унэхэм якъэбархэр. Археологхэм ауплъэкIугъэхэм ащыщ лагъэм ехьылIэгъэ гукъэ­кIыжьхэр. ХъымыщкIэй щыщхэм къагъотыгъэхэр республикэм и Лъэпкъ музей чIэлъых.
1988-рэ илъэсым ХъымыщкIэй щыпсэурэ бзылъфыгъэм тыжьын лагъэ сурэтхэмкIэ баеу гъэкIэ­рэкIагъэу музеим къырищагъ. Хьакъу-шыкъу кIэракIэр зашIыгъагъэу агъэунэфыгъэр тиэрэ ыпэкIэ я V-рэ лIэшIэгъур ары.

Сурэтхэу тешIыхьагъэхэр зыфэгъэхьыгъэхэр ижъырэ лъэ­хъаным ихъишъэхэр арых. Бзылъфыгъэм къызэриIотэжьыгъагъэу, янэжърэ ятэжърэ хьа­лыгъулъэу лагъэр Iанэм тырагъэуцощтыгъ. Амыгъэфедэжьэу кIашъом телъыгъэти, музеим къыхьыжьыгъ. А лъэхъаным лагъэр сомэ минкIэ музеим ыщэфыгъагъ. Москва къикIыгъэ археологхэм лагъэм ехьылIа­гъэу атхыгъэр макIэп.

А уахътэм музеим ипэща­гъэу Абрэдж Альмир Германием къикIыгъэ шIэныгъэлэжьыр лагъэм икъэбар щигъэгъозагъ, уасэу иIэн ылъэкIыщтымкIи кIэупчIагъ. Долларр мин 60-м къыщымыкIэщтэу профессорым джэуап къытыжьыгъагъ.

Мэзытхьэхэр

Сурэтхэу къушъхьэ лъагэм имыжъохэм къахэщыхэрэр Къэ­рэщэе-Щэрджэсым къикIыгъэхэм ашIогъэшIэгъоныгъэ къодыеп. Журналистхэм техникэу аIэкIэ­лъыр агъэфедэзэ, сурэтхэр тырахыгъэх. Мыхьамэт (ылъэ­къуа­цIэ тыкIэупчIэнэу хъугъэп) нэгушIоу сурэтыбэ тырихыгъ.

Нарт сурэтхэу е Мэзытхьэхэу сурэтхэр зылъытэхэрэм уаIокIэ. ПаIоу щыгъымкIэ, инэплъэгъукIэ адыгэ хъулъфыгъэм зы сурэтыр фэогъадэ. Тарихъ къэбархэм нахь куоу уакIэупчIэн зэрэфаер археологхэм, шIэныгъэлэжьхэм къаIуагъ, сурэтищыри тшIогъэшIэгъон.

ЛэупэкIэ Нурбый къыгъотыгъэр зыми фэдгъадэрэп. ЛIэкъо зэфэшъхьафхэм ятамыгъэхэр зы чIыпIэм щигъэунэфыгъэх. Адыгэ лIакъохэм ятамыгъэхэр мыжъохэм атешIыхьагъэх. Ахэр къэбар шъхьаф хъущтхэм ахэтлъытагъэх, лIакъохэм ацIэхэри къетIон тлъэкIыщт.

Бысымыр къытфэнэгушIу

Джыракъые къыщыхъугъэу ХъымыщкIэй щыпсэурэ Фэрхьат Иляс, ащ иунагъорэ иныбджэгъухэмрэ яшIуагъэкIэ, адыгэхэм ячъыгхатэхэр, Мэзытхьэхэр, чIыпIэ гъэшIэгъонхэр зэдгъэлъэ­гъугъэх. ХьакIэхэр бысымым иунэ зырегъэблагъэхэм, лъэпкъ Iэпэщысэу къаригъэлъэгъугъэм ипчъагъэ макIэп. Фэрхьатхэм ялIакъо бэ темышIэу зэIукIэщтышъ, гъэзетеджэхэм къэбарэу тапэкIи къафэтIотэщтым гъунэ иIэп.

ЕмтIылъ Нурбый.
Сурэтхэр зэIукIэгъум къыщытетхыгъэх.