Бзэр ашIырэп, зэрагъашIэ нахь

Сыд фэдэрэ бзи ипчъэхэр зэIухыгъэх. Адыгабзэри ахэм ахэт.

Зы бзэм нэмыкIыбзэмэ къа­хэкIыгъэ гущыIэхэр щыгъэфедагъэхэу хъун ылъэкIыщт, ау ащ фэдэ гущыIэхэм къызыхэхьэгъэ бзэм ишъуашэхэр аштэхэшъ ащ щыщ шъыпкъэм фэдэу мэхъух.

Урысыбзэм е нэмыкIыбзэм къыхэкIыгъ пIоу лъэпкъым бэшIагъэу ыгъэфедэрэ гущыIэхэр бзэм хэудзыхэ хъущтхэп. Адыгабзэм игъэкIотыгъэу щагъэфедэщтыгъэ мэзацIэхэр нахьыбэмкIэ къызтекIыгъэхэр латиныбзэр ары. Ау ахэр зыгорэм ыгу римыхьхэу, адыгабзэмэ ахагъэтэкъугъэх. ГъэшIэгъоны, а гущыIэ шъыпкъэхэр урысхэми, грузинхэми, ермэлхэми, нэмыц­хэми, нэмыкIхэми къахэнагъэх, ижъыкIэ а бзэхэм ежьхэм абзэкIэ нэмыкIыцIэхэр яIагъэхэ нахь мышIэми. ЗэрэхъурэмкIэ, тэ, адыгэхэм, зэкIэми танахь Iушыти, танахь байти, тызэсэгъэ гущыIэхэр бзэм хэтыдзыгъэх. Ар адыгабзэм икъызэтегъэ­нэнкIи ихэхъоныгъэкIи амал хъурэп, нахь тхьамыкIэ емыхъу­лIэрэмэ.

Адыгабзэр адыгэ гущыIэ закIэу, печать тедзагъэу щытынэу щытэп, адыгабзэм игъэ­псыкIэхэр зиIэ гущыIэ пэпчъ адыгабзэкIэ уеджэмэ хъущт. Адыгабзэр ныдэлъфыбз тэIоми, зы адыгэ бзылъфыгъэ сабый къыфэхъугъэп адыгабзэкIэ гущыIэу. Адрэ бзэхэри джащ фэдэх. ЦIыф лъэпкъым ыбзэ ныдэлъфыбзэп, рагъэшIэгъэ бзэ хэушъхьафыкIыгъ нахь. Ныдэлъфыбзэ зиIэр былымхэр, хьайуанэхэр ары. Адыгэмэ ныдэлъфыбзэ зыфаIорэр янэ-ятэхэр сабыим адыгабзэкIэ дэгущыIэхэзэ, рагъэшIэгъэ бзэр ары. Янэ-ятэхэр сабыим инджылызыбзэкIэ дэгущыIэхэзэ ар зырагъа­шIэкIэ, сабыим иныдэлъфыбзэ хъущтыр инджылызыбзэр ары. Арышъ, ныдэлъфыбзэу сабыим иIэщтыр апэу ны-тыхэм рагъэшIэгъэбзэр ары. Ащ къикIырэр — «бзэр ашIырэп, зэрагъашIэ нахь». Джар зэкIэми къагурыIон, адыгэхэм ясабыйхэм адыгабзэкIэ адэгущыIэнхэ фае, адыгабзэр адыгэ лъэпкъым шIомыкIодыным пае.

«Адыгабзэр къэралыгъуабзэ ашIыгъ» оIо къодыекIэ къикIын щыIэп, бзэр зэрамышIырэм къыхэкIэу. Бзэр зэбгъэшIэн фае нахь, пшIынэу щытэп. Джыри зэ къыкIэтэгъэтхъы, ушъхьагъу мыухыжьхэм уалъыхъунэу щы­тэп. НэмыкIыбзэмэ къахэкIыгъэ гущыIэхэм адыгабзэр къагъэтхьамыкIэрэп, мэкъэзэращэ бэу зэрэхэтми изэрар къакIорэп, алфавитым тамыгъабэ зэрэ­хэтми теплъхьаныр къекIурэп, адыгабзэр зэрагъэшIэнымкIэ сыхьатэу къатырэр зэрэмакIэми екIолIакIэ къыфэбгъотын плъэ­кIыщт, адыгэ литературэр урысыбзэкIэ зэбгъэшIэнри хэкIы­жьыпIэ хъущтэп адыгабзэм изэ­гъэ­шIэнкIэ. Адыгабзэр зэзыгъа­шIэрэм адыгабзэ зэхихын фае, адыгабзэм фаер адыгабзэм рыгущыIэн фае. Ахэр сыхьат пчъагъэу тырагъэкIуадэрэм епхыгъэу щытых, ау ахъщэу тефэщтыр фондэу яIэм тIэкIу зэхъокIыныгъэхэр фашIымэ, фэукIочIыщт. ГущыIэм пае, кIэ­лэеджакIохэм языгъэпсэфынкIэ хабзэм ахъщэ дэхэкIае къетIупщы. Къалэм щеджэрэ еджакIо­хэу адыгабзэр зымышIэхэрэр куп-купэу адыгэ чылагъохэм ащэхэу, ахэм адэт еджапIэхэм защагъэпсэфынэу зыбгъэпсыкIэ, къини, егъэзыгъи, ахъщэ лыий темыфэу дэгъоу зыщагъэпсэфын алъэкIыщт, адыгабзэри, адыгэ культурэри ашIэщт. Ахэм алъып­лъэхэу, афэсакъхэу ахэтыщтых зигъэпсэфыгъо зыухыгъэ кIэлэ­егъаджэхэр. АхэмкIи ар федэу щытыщт ялэжьапкIэ зыгъэпсэфын фондым къыхэкIызэ аратымэ.

Адыгабзэм тищыIэныгъэ чIыпIэу щиубытырэр нахь макIэ зыкIэхъурэр орфографиеми, алфавитми, адыгэ лъэпкъхэр зэпэIапчъэу зэрэпсэухэрэми ялажьэп. Ар ежь адыгабзэр зэрагъэфедэрэм, лъы­тэныгъэу фыряIэм епхыгъ. Бзэр цIыфхэм Тхьэм къызкIахилъхьа— гъэр рыгущы­Iэнхэу, рызэгурыIонхэу, рылэжьэнхэу ары. Джы ахэр адыгабзэм къыдэмы­хъужьхэ зэ­хъум, адыгабзэм ишIэныгъи къеIыхэу ригъэжьагъ. Ау адыгэ лъэпкъмэ абзэ шIу алъэгъумэ, кIодынэу ежьэгъэ бзэр къызэтырагъэуцон алъэкIыщт. Амалэу ащкIэ щыIэри бэ хъугъэ: тхылъхэр, журналхэр, гъэзетхэр, радиор, телевидениер, телефонхэр, компьютерхэр, спортыр, наукэр, дунае зэIукIэгъухэр, нэмыкIхэри. Мыщ фэдиз амалыр ямыIэу, еджакIэ зышIэрэри мэкIэ дэдэу адыгэмэ уахътэ къякIугъ. Хьаткъо Ахьмэд иусэу «Адыгэ псэукIэм» иапэрэ номер фэсэтхы» зыфиIорэм щигъэ­федэрэ гущыIэхэр сабый къэхъу­гъакIэм гъэшIуабзэу раIорэм зыкIыфэдэхэр джары:

«КъэхъугъакIэшъ, Iэ щысэфэ,
Сфэмыубытэу зытIо-зыщэ сыкIырэплъы.
Гъэзет щыпэм уемыплъ,
КъыкIэлъыкIощтыр ащ фэдэп.
УзэрэтефэкIэ джэуапэу,
Уапэ илъымкIэ мэкъэшIэу,
Шъэогъу кIас, лэжьакIохэмкIэ щхэпсы».

ЛIыжъэу ЛIымафэ гушIозэ гъэзетым иныо феджэ. Джы зэкIэми еджакIэ ашIэ, зэджэщт­хэри хъои, ау еджэрэр макIэ хъугъэ. КIэлэегъаджэхэм, тэ, нахьыжъхэм, къыткIэхъухьэ­хэрэм адыгэ гъэзетри, адыгэ тхылъхэри шIу алъэгъухэу, еджэхэу тпIунхэ фае. ЕджакIэ зэрагъэшIэгъахэу КIэрэщэ Тембот, МэщбэшIэ Исхьакъ, Еутых Аскэр, Iэшъынэ Хъазрэт, Бэрэтэрэ Хьамид, Къуекъо Налбый, ШэуджэнцIыкIу Алый, КIыщэкъо Алим, Чэлэщбый Исмахьилэ, IутIыжъ Борисэ нэмыкIыбэми адыгабзэхэмкIэ атхыгъэ тхылъхэм ямыджэхэрэр зэрэпсэухэ­рэр сэгъэшIагъо. Телевизорым, компьютерым, телефонхэм акIэрысхэу уахътэр зыфэмыгъэ­кIожьэу щытхэмкIэ титхакIохэм ятхылъхэр Iэзэгъушхо хъущтых яджэхэмэ.

Арышъ, тэ зэкIэми тшIэн фае тигъунэгъу лIыжъэу Гугъэжъужь игъунэгъу кIалэу адыгабзэкIэ дэеу гущыIэрэм риIогъагъэр: «А сикIал, бзэр ашIырэп, зэрагъа­шIэ нахь». Адыгабзэр хьазырэу щыIэу тэ дунаим тыкъыте­хъуагъ, тэ ар зэдгъэшIэныр типшъэрылъ. Адыгабзэр зэдгъэшIэным пае адыгабзэкIэ гущыIэхэрэм нахьыбэрэ тадэжъугъэгущыI, адыгабзэкIэ къыхаутыгъэ тхылъхэм зэпымыоу тяжъугъадж. Адыгэгу зиIэу, зилъэпкъ зымыгъэкIоды зышIоигъом адыгабзэри дэгъоу зэрерэгъашI, адыгэ хэбзэ дахэхэри ерэгъэцакIэх.

Гъыщ Нухь.
Филологие шIэныгъэхэмкIэ доктор.