Бзылъфыгъэр насыпым икъэкIуапI

Кавказым лъэпкъыбэ щэпсэу. Шъолъырышхом щатхыгъэ тхылъхэм, орэдэу щаусыгъэхэм анахьэу къащыхагъэщырэмэ бзылъфыгъэм ищыIэкIэ-псэукIэ ащыщ. Александр Пушкиным, Михаил Лермонтовым, КIэрэщэ Тембот, нэмыкIхэм бзылъфыгъэм иобраз къызэрагъэлъэгъуагъэр тарихъым хэкIокIэщтэп.

КъокIыпIэм щыпсэухэрэ лъэпкъхэм яискусствэхэмкIэ Къэралыгъо музееу Мыекъуапэ дэтым Кавказым ибзылъфыгъэхэм афэгъэхьыгъэ къэгъэлъэгъон къы­щызэIуахыгъ. Музеим ипащэу Кушъу Нэфсэт анахьэу ынаIэ зытыридзагъэр бзылъфыгъэмрэ унагъомрэ зэрэзэпхыгъэхэр ары.

СурэтышI цIэрыIохэу Еутых Асерэ Бырсыр Абдулахьрэ зэхахьэм къызыщэгущыIэхэм, бзылъфыгъэм идунай гъэшIэгъо­нэу зэрэщытым яеплъыкIэхэр къыраIолIагъэх. Бзылъфыгъэр дахэу, гъэкIэрэкIагъэу плъэгъун фаеу А. Еутыхым елъытэ. Ащ къешIэкIыгъэ гупшысэхэр щыIэныгъэм епхыгъэх.

Бзылъфыгъэр ыгукIэ къэбзэным фэшI шэн-хабзэхэм язехьан зэрэфэгъэсагъэр къыдэолъытэ. Ар насып къэкIуапIэу щыIэны­гъэм хэт.

Бзылъфыгъэм хъулъфыгъэр ыгъэдэхэным фэшI щыIэныгъэм шIыкIабэ щыбгъэфедэн плъэкIыщт. Зэхахьэм къызэрэщыхагъэщы­гъэу, ушынкIыным, гукIэгъу пхэлъыным ямэхьанэ гъашIэм къыщеIыхырэп.

Художественнэ къэгъэлъэгъонэу «Кавказым ибзылъфыгъэхэр» гъэшIэгъон къэзышIырэр культурэм, искусствэм япхыгъэ Iофыгъохэм зэхэщакIохэр къапкъырыкIыхэзэ, узыгъэгъозэрэ хэкIыпIэхэр къызэрагъотыхэрэр ары.

«Кавказым имамыр»

Шъолъыр шIушIэ фондэу «Кавказым имамыр», Москва и Правительствэ, Москва культурэмкIэ и Комитет, Москва, Махачкала, Ростов-на-Дону, Владикавказ ямузейхэр IэпыIэгъу зэфэхъухэзэ къэгъэлъэгъоныр зэхащагъ. Мые­къуапэ дэт музеир лъэгъупхъэу, искусствэ лъагэм фытегъэпсыхьагъэу зэрэщытыр къыдалъыти, къэ­гъэлъэгъоныр къатитIумэ ащагъэ­псыгъ.

Пшъэрылъ шъхьаIэу зыфагъэуцужьыгъэр Кавказым ибзылъфыгъэ иобраз игъэкIотыгъэу къэгъэ­лъэгъогъэныр ары. Унагъом иухъумакIоу, цIыфхэм зэгурыIоныгъэ ахэлъыным, мамыр псэукIэр гъэпытэгъэным бзылъфы­гъэр гукIи, псэкIи зэрафэлажьэрэр нахь къыхагъэщыми, щыIэныгъэм куоу ухэмыплъэ хъущтэп.
ЛIэужхэм язэфыщытыкIэхэм уалъыплъэзэ, бзылъфыгъэм изе­кIокIэ-шIыкIэхэр лъэпкъ зэпхыныгъэхэм гукIэ къяощалIэх. Ары. Бзылъфыгъэр щыIэныгъэм хэушъхьафыкIыгъэу къыщыхэтэгъэщы, а­рэу щытми, хъулъфыгъэм иобраз ащ чыжьэу кIэрыпхы хъущтэп. Ахэр зэрэзэдэпсэухэрэм, зэфыщытыкIэшIоу зэфыряIэм щыIэныгъэр лъегъэкIуатэ.

Сурэтхэм узыфащэ

Искусствэм лъапсэу иIэр зыгъэпытэрэмэ сурэтышIыр, сурэттехыр ахэтэлъытэх. Илъэси 100-м нахьыбэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, сурэтэу тырахыгъагъэхэм непэ тяп­лъы­зэ, лъэхъэнэ чыжьэхэр ты­нэгу къыкIэтэгъэуцох. 1908-рэ илъэсым адыгэхэм яшIушIэ пчыхьэзэхахьэу Екатеринодар щыкIуагъэм хэлэжьэгъэ бзылъфыгъэхэм ясурэт нэм фэплъырэп.

Нэбгырищыми адыгэ шъуа­шэхэр ащыгъых. Саехэр дахэх, шIыкIэшIухэр агъэфедэхэзэ афадыгъэх. Адыгэ лъэпкъ искусствэм ибаиныгъэ IупкIэу къызэIуахы. НахьыпэкIэ шъуашэм мэхьанэу ратыщтыгъэр къемыIыхэу къытлъыIэсыжьыгъ.

Сурэттеххэу Карл Буллэ, Дмитрий Ермаковым, Григорий Гагариным, Дмитрий Никитиным, нэмыкIхэм яIофшIагъэ къагъэлъа­гъо. Бзылъфыгъэр акъыл чанэу, унагъом иухъумакIоу зэрэщытыр къэпшIэным фэшI шэн-хабзэхэр зэрэзэрихьэхэрэм яхьылIэгъэ сурэтхэм уяплъыныр нахь къы­хэохы.

Къашъохэм, джэгухэм бзылъфыгъэр зэрахэлажьэрэм къеушыхьаты лъэпкъ шъуашэр дахэу зэрэзэрихьэрэр. Зыныбжь хэкIотагъэхэм ямызакъоу, кIэлэцIыкIухэм, ныбжьыкIэхэм адыгэ шъуашэр ащыгъ — ащи лъэпкъ мэхьанэ еоты. Бзылъфыгъэхэр шIэныгъэлэжьых, тхакIох. Искусствэр лъагэу зыIэтыхэрэм ясурэт­хэр музеим къыщагъэлъагъох.

Адыгэ Республикэм щашIэх Шъэожъ Розэ, КIыкI Зулхьаджэ, Хъурым Мариет, Нэхэе Тэмарэ. Сурэт пэпчъ тхылъ шъхьаф еп­хьылIэ пшIоигъоу гупшысэ хэхыгъэхэр ошIых. Татьяна Бочтаревар Пшызэ къэзэкъ хорым хэтэу лъэпкъ орэдхэр къыIохэзэ дунаим щызэлъашIагъ. Дж. Рауль 1870-рэ илъэсым тырихыгъэ сурэтым бзылъфыгъитIумэ яобраз ухещэ. Шъуашэу ащыгъыр тарихъым пылъхэм къыраIотыкIынымкIэ ама­лышIухэр яIэх. Къэзэкъ нэнэ­жъыр нэгушIоу нэмыкI сурэтым щыолъэгъу.

Шъуашэхэр зэбгъапшэхэзэ, адыгэ саер, цыер ядэхагъэкIэ нахь къахэогъэщых, непэрэ уахътэм гукIэ зыфэощэи. Ансамблэхэу «Налмэсым», «Ислъамыем», «Мые­къуапэ инэфылъэхэм», «Абрек­хэм», «Синдикэм», «Зэрдахэм», «Адыгэхэм», нэмыкIхэм ятворчествэ нахь огъэлъапIэ. Кавказым ибзылъфыгъэхэр щыIэныгъэм нахьышIоу щашIэнхэмкIэ ащ фэдэ къэгъэлъэгъонхэр музейхэм, культурэм иунэхэм нахьыбэрэ ащызэхащэхэ зэрашIоигъор мыщ еплъыгъэхэм къытаIуагъ.

Къэгъэлъэгъонэу Кавказым ибзылъфыгъэхэм афэгъэхьыгъэр чъэпыогъу мазэм и 2-м нэс музеим щыкIощт.

ЕмтIылъ Нурбый.