Бгъошэ Зарет: «ШIэныгъэлэжь иныгъ, ушэтэкIо дэгъугъ, кIэлэегъэджэ шъыпкъагъ»

ЗэлъашIэрэ бзэшIэныгъэлэжьэу Шъаукъо Аскэр Абубэчыр ыкъор къызыхъугъэр илъэс 80 зыщыхъугъэм ехъулIэу тхылъэу «ИщыIэныгъэ шIэныгъэм фигъэлэжьагъ» («Жизнь, отданная науке») зыфиIорэр бэмышIэу къыдэкIыгъ. Ащ иавторхэр филологие шIэныгъэхэмкIэ кандидатхэу, Адыгэ къэралыгъо университетым адыгэ филологиемрэ культурэмрэкIэ ифакультет идоцентхэу Бгъошэ Заретэрэ Мурад ГощлъапIэрэ.

Тыгъэгъазэм ыкIэм тиредакцие ихьакIагъ тхылъым иавторэу Бгъошэ Заретэ ыкIи упчIэхэмкIэ зыфэдгъэзагъ.

— ЦIыф гъэсагъэу, шIэныгъэлэжьышхуагъэу Шъаукъо Аскэр ехьылIэгъэ тхылъ тхыгъэныр зигукъэкIыр, мы Iоф мыпсынкIэм егъэжьапIэ фэхъугъэр хэта?

— Филологие шIэныгъэхэмкIэ докторэу, АКъУ-м ипрофессорыгъэу Шъаукъо Аскэр Абубэчыр ыкъор шIэныгъэ-егъэджэн Iоф­шIэнышхор зэфэдэу зыпшъэ ифэгъэ, зыфызэшIокIыгъэ цIыф. Ар зынэмысыгъэ лъэныкъо гори адыгабзэм хэтэп: фонетикэм, лексикологием, лексикографием, фразеологием, морфологием, диалектологием, терминологием, адыгэбзэ литературабзэм итарихъ ыкIи мыхэм анэмыкIхэми Iофышхо адишIагъ.

ШIэныгъэ хьасэр куоу ышIэу, зэрилэжьыгъэм имызакъоу, апшъэрэ еджапIэм икIэлэегъэ­джагъ, адыгабзэмкIэ кадрэхэр гъэхьазырыгъэнхэм иIахь хи­шIыхьагъ.

— Зарет, сымыгъуащэрэмэ, о Шъаукъом Iоф дэпшIагъ.

— ЗыфапIорэр шъыпкъэ, сэ Аскэр Абубэчыр ыкъом ыужым Iоф дэсшIэнэуи хъугъэ, ау пстэуми апэрэр очнэу илъэси­тфым сызеджэм, тигруппэ икураторэу, къытфэгъэзэгъэ дэдэу зэрэщытыгъэр ары, ап­шъэ­рэ еджэпIэшхом щыддзыгъэ лъэбэкъу пэпчъ ащ ыцIэ етэпхы ригъэджагъэхэм. Сэры, Мурад ГощлъапI, Шъхьэлэхъо Сусан, нэмыкIхэми тикIэлэегъэджагъ, институт ужыми Iоф зэдэтшIэнэуи хъугъэ. Аспирантурэм сызычIэхьажьым научнэ Iэшъхьэтетэу сиIагъ. Тэ, тыригъэ­джагъэхэм, иаспирантыгъэхэм, иIофшIэгъугъэхэм лъэшэу тшIоигъуагъ А. Шъаукъом адыгэ бзэшIэныгъэм Iофышхоу щишIагъэр къитIотыкIыным, иIофшIагъэхэр ядгъэшIэнхэм. Ежь щымыIэжьыгъэми, тегупшыси, къызыхъугъэр илъэс 80 зыщы­хъурэм фэдгъэшъуашэу, мы тхылъыр сэрырэ Мурад Гощ­лъапIэрэ дгъэхьазырыгъэ.

— Шъаукъо Аскэр сыд фэдэ цIыфыгъа, егъэ­джэныр ара е шIэны­гъэлэжь Iофыр ара нахь дэзыхьыхыщты­гъэр?

— Шъаукъор цIыф гъэса­гъэу, шIэныгъэр икIасэу, егъэджа­кIэм фэIэзагъ. Ежьыр укIытапхэу, ау зэнкIаIоу, зэфагъэр икIасэу щытыгъ. УшэтэкIо гъэшIэгъо­ныгъ, емызэщыжь шIэныгъэлэжьыгъ. Тистудентхэр зэкIэ Шъаукъо Аскэр къыдигъэкIыгъэхэмкIэ (лексикэмкIэ къежьэу, синтаксисымкIэ кIэ­кIыжьэу) еджэх, ышIагъэр бэдэд. Ащ фэдэ лэжьыгъэшхор уухъу­мэныр ыкIи ягъэшIэгъэныр ищыкIагъэу тлъы­тагъэ.

Аскэр бзэмкIэ куоу гупшысэщтыгъэ, адыгабзэмкIэ аспирантхэр дэгъу дэдэу ыгъэхьазырыщтыгъэх, зэкIэ къыпфыриIотыкIыщтыгъ.

— Ттхылъэу «ИщыIэныгъэ шIэныгъэм фигъэлэжьагъ» цIэу зыфэшъушIы­гъэм сыд фэдэ зэхэтыкIэ-гъэпсыкIа иIэр?

— Мы тхылъыр зэрэщытэу Шъаукъо Аскэр ищыIэныгъэ ыкIи итворчествэ къыриIотыкIэу гъэ­п­сыгъэ. АКъУ-м иректорэу, социологие шIэныгъэхэмкIэ докторэу, профессорэу Р. Д. Хъунагум ипэублэ гущыIэ ар къызэIуехы.

А. А. Шъаукъор Адыгэ къэралыгъо университетым илъэпIэ шIэныгъэлэжьэу, илъэс 40-м ехъум егъэджэн-гъэсэныгъэр ыкIи ушэтын IофшIэнышхор ылэжьыгъэу зэрэщытыр, шIэныгъэлэжьым инаучнэ IофшIэгъи 100-м нахьыбэ къызэрэдэкIыгъэр, ахэм адыгабзэмкIэ учебникхэр, егъэджэн-IэпыIэгъу тхылъхэр, монографиехэр, гущыIалъэхэр, научнэ статьяхэр зэрахэтхэр, адыгабзэм илъэныкъо пстэукIэ гъэзагъэу Iофы­шхо зэришIагъэр, иIофшIагъэхэм купкI дэгъу зэряIэр, адыгабзэм ианахь Iоф къинхэр зэшIуаххэу ахэр зэрэщытхэр ректорым хигъэунэфыкIыгъ.

Филологие шIэныгъэхэмкIэ докторэу, Адыгэ къэралыгъо университетым ипрофессоры­гъэу Шъаукъо Аскэр ищыIэныгъэ гъогу, ишIэныгъэ ыкIи итворческэ кIэн афэгъэхьыгъ мы тхы­лъыр. Илъэс 45-м, 1963-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу, 2008-м нэс, щэIэфэ, егъэджэн ыкIи научнэ Iофышхоу ылэжьыгъэр къыщыIотагъ, щызэгъэзэфагъ.

— Тхылъыр сыдэущтэу шъхьэхэмкIэ зэтеутыгъа?

— КъызэрэсIуагъэу, университетым иректор ипэублэ гущыIэкIэ къедгъэжьагъ. Ащ къыкIэлъэкIо тэ, зэхэгъэуцуакIохэм, тигущыIэу тхылъеджэхэм афэгъэзагъэр, «Шъаукъо Аскэр ищыIэныгъэ ыкIи итворческэ гъогу» зыфиIоу шIэныгъэлэжьэу Мурад ГощлъапIэ ытхыгъэр. Анахь мэхьанэ зыфэтшIыгъэу, чIыпIэ зэттыгъэр, шъхьэу «Шъа­укъо Аскэр инаучнэ IофшIагъэ­хэр» зыфиIорэр ары. Ахэм ятеплъи, кIэкIэу къаIуатэрэри къыщыттыгъэх, ихэшыпыкIыгъэ статьяхэри тхылъым къыдэхьагъэх. А. Шъаукъом зэчый гъэшIэгъон зэрэхэлъыгъэм ишыхьатхэу ихудожественнэ рассказхэри дэтых. ИIофшIэгъухэм, иныбджэгъухэм Аскэр ехьылIэгъэ гукъэкIыжьхэу яIэхэми тхылъым чIыпIэ щагъотыгъ.

— О уитхыгъэ ахэта ахэм?

— Сэ ситхыгъи «Ныдэлъфыбзэм фэлэжьэгъэ шIэныгъэлэжь» ыIоу дэт, университетымкIэ тикIэлэегъаджэхэу Хэшх Файзэт, Шъхьэлэхъо Сусанэ, Шъхьэлэхъо Римэ, нэмыкI шIэныгъэлэжьхэми ятхыгъэхэр дэбгъотэщтых.

Тхылъым Шъаукъо Аскэр иIофшIагъэхэм яспискэ къыдэхьагъ. Иилъэс 80 ехъулIэу научнэ-практическэ конференциеу зэхащэгъагъэм иматериалхэр, иархив къыхэхыгъэ сурэттехыгъэхэр, документхэр ыкIи къэралыгъо шIухьафтынхэм яспискэхэр къыдэхьагъэх.

— Хэта тхылъыр анахь зытегъэпсыхьагъэр, зыгъэфедэн зылъэ­кIыщтыр?

— «ИщыIэныгъэ шIэныгъэм фигъэлэжьагъ» зыфиIорэ тхы­лъэу дгъэхьазырыгъэр Аскэр ищыIэныгъэ гъогу ыкIи иIоф­шIагъэхэр зэбгъэшIэнхэмкIэ IэпыIэгъу дэгъу хъущт. БзэшIэныгъэлэжь-ушэтакIохэм, аспирантхэм, студентхэм, кIэлэегъа­джэхэм ыкIи тхылъеджэхэм агъэфедэным тегъэпсыхьагъ.

— Тхьауегъэпсэу, Зарета, тызэрэбгъэгъоза­гъэмкIэ, илъэсыкIэми шъуигухэлъхэр дахэу пхырышъущынхэу, псауныгъэ шъуиIэнэу шъуфэсэIо.

Мамырыкъо Нуриет.