Археологием фэлэжьагъ

ШIэныгъэлэжьэу, Адыгеим иапэрэ археолог-палеолитоведэу, публицистэу, тарихъ шIэныгъэхэмкIэ кандидатэу Аулъэ Пщымаф Олэгъэй ыкъор къызыхъугъэр гъэтхапэм и 5-м илъэс 90-рэ мэхъу. Мы мафэм ехъулIэу АР-м икъэралыгъо IофшIапIэу «АР-м и Лъэпкъ архив» зыфиIорэм ифонд щыщ документхэр къызфигъэфедэхэзэ, къэгъэлъэгъон зэхищэщт.

Пщымафэ археолог, артефакт зэфэшъхьафхэмкIэ ижъырэ цIыфхэм якультурэ ыкIи ящы­IэкIэ-псэукIэ зэзыгъэшIэгъэ тарихълэжь. АрхеологиемкIэ гущыIэу «артефактым» къи­кIырэр цIыфым пкъыгъо горэ ыгъэпсыныр ыкIи зэригъэзэфэныр ары.

Аулъэ Пщымафэ ишIэныгъэрэ къыгъотыгъэхэмрэ къапкъы­рыкIызэ, блэкIыгъэ зэманым исурэт щыщ пычыгъохэр къы­гъэнафэщтыгъэх.

Археологым шъыпкъагъэ зы­хэмылъ ыкIи къэмыхъугъэ горэхэр къыугупшысынхэ фитэп. Зэфэхьысыжьэу ышIыхэрэр къы­гъэшъыпкъэжьынхэ фае. Пщымафэ исэнэхьат къыфэ­хъугъэу щытыгъ. Икъарыуи, иакъыли рихьылIэхэзэ, иIофшIэн зэхищэщтыгъ. ЗыкIыныгъэ зыхэлъ картинэр ыгъэпсы­ным фэшI Iофыгъо зэфэшъхьа­фыбэ зэригъапшэщтыгъэ, къы­чIэтIыкIынхэр, лабораторнэ ушэ­тынхэр, къыдэлажьэхэрэм яIоф­шIагъэхэр къызфигъэфедэщты­гъэх.

Научнэ IофшIэнхэм илъэс пчъагъэм зэрапылъыгъэм ишIуа­гъэкIэ шIэныгъэ ыкIи тарихъ мэ­хьанэ зиIэ документ шIукIае Пщымафэ ыугъоигъ. Ахэр зэкIэ къыдилъытэхи, Лъэпкъ архивым Пщымафэ ипшъашъэу Аулъэ Эмилие лъэIукIэ зыфи­гъэзагъ ятэ ихэушъхьафыкIыгъэ фонд агъэпсынымкIэ идокументхэр къаритынхэу. Сыда пIомэ археологиемкIэ ыкIи та­рихъымкIэ ахэм мэхьанэшхо яIэу щыт.

Зэрэзэзэгъыгъэхэм тетэу 2005-рэ илъэсым документхэр архивым IэкIэхьагъэх. Тхылъхэм якъытегущыIэн къин къащыхъугъ, сыда пIомэ ежь фондыр зыгъэпсыгъэ шIэныгъэ­лэ­жьыр ащыгъум псаужьыгъэп. Ащ къыхэкIэу документ пэпчъ игъэкIотыгъэу зэрагъэшIэнэу хъугъэп.

Илъэси 3-м къыкIоцI документхэм Iоф адишIагъ ащыгъум архивым испециалист шъхьаIэу щытыгъэ Гъонэжьыкъо Фатимэ. Ар псын­кIэгъуагъэп ыкIи охътабэ ыхьыгъ. ИIа­хьыл­хэм, иныбджэгъухэм, научнэ IофшIэн­хэм афэгъэхьы­гъэ къэбархэм икъоу уащыгъо­зэн фэягъэ. До­кументым инэшанэхэм ягъэу­нэфынкIэ, ахэм яхэушъхьафыкIыгъэ Iахьхэу дневникхэм, чер­тежхэм, схемэхэм, Iэпэ­рытх­хэм зэпхыныгъэу яIэхэр къыхэгъэщы­гъэнхэм пае Iэ­пэIэсэныгъэ ин пIэкIэлъын, шIэныгъэ икъу уиIэн фэягъэ. Ащ пае архивым пчъагъэрэ къырагъэблэ­гъагъ Пщымафэ ыпхъоу Эмилие.

Джащ фэдэу ишIогъэшхо къы­гъэкIуагъ ыкIи упчIэжьэгъу къа­фэхъугъ Санкт-Петербург къэ­ралыгъо университетым ар­хео­логиемкIэ икафедрэ иIофышIэу Блажко Антон Вячеслав ыкъор.

IофшIэнышхоу ашIагъэм ишIуа­гъэкIэ тхыгъэ 296-рэ аугъои­жьын алъэкIыгъ. Документхэр куп-купэу агощыгъэх: ежь П. Аулъэм фэгъэхьыгъэ къэ­барыр, иIофшIэгъухэм афэ­гъэхьыгъэр, иIэпэрытххэр, печатым къыхиутыгъэхэр, нэ­мыкIхэри.

Аулъэ Пщымафэ къыкIэныгъэ документхэу непэ архивым чIэлъхэм пэрыохъу зыпари къафэмыхъоу общественностым зыщигъэгъозэн амал иIэщт ыкIи научнэ ушэтын IофшIэнымкIэ IэпыIэгъушIу хъун ылъэкIыщт.

Лъэпкъ архивым иведущэ специалистэу Iэшъынэ Саид.