Апэрэ Президент

ЦIыфыр зыгъэпсырэр уахътэр ары. Ащ зыхи­щэрэ хъугъэ-шIагъэхэм ар апсыхьэ. ЕтIанэ а цIыфым а уахътэм зыгорэ щызэ­рихъокIышъумэ, иакъылкIэ лъэпкъым зыгорэ фишIэшъумэ, ыцIэ тарихъым хэхьэ, къыхэнэ. Ащ фэдэхэр бэ хъухэрэп. А зырызхэр тарихъым икъэгъэзэпIэ чIыпIэ яакъыл кIуачIэкIэ, ялIыгъэкIэ лъэпкъым пкъэоу кIэуцох.
Мы гупшысэр политикэми, наукэми япхьылIэн плъэкIыщт. Ащ фэдэ цIыфых непэрэ гъэзетыр зыфэгъэхьыгъэхэр. Ахэм Шъхьэлэхъо Абыуи, Шъэумэн Хьазрэти, Джарымэ Аслъани, МэщбэшIэ Исхьакъи, нэмыкIхэри ахэтых.
Адыгэ лъэпкъэу къэралыгъуа­гъэ зиIэнэу лIэшIэгъу пчъа­гъэм кIэхъопсыгъэм иреспубликэ гъэпсыгъо тефагъ Джарымэ Аслъан итетыгъо. Ащ ыцIэ япхыгъ адыгэм къэралыгъуагъэ иIэ зэрэхъугъэм, а статусым къешIэкIыгъэхэу Конституциер, гимныр, быракъыр, гербыр непэ зэрэтиIэхэм.
Джарымэ Аслъан а лъэхъаным Адыгэ автоном хэкум ипэщагъ. ЛъэпкъымкIэ мэхьанэшхо зиIэ хъугъэ-шIагъэм — рес­публикэм игъэпсын лъэпкъым къыхэкIыгъэ, ащ фэгумэкIырэ цIыф пэрытхэр фэбанэщтыгъэх. Джарымэм иакъыл, хэбзэ Iоф­шIэным хэшIыкIышхо зэрэфыри­Iэм мэхьанэшхо иIагъ цIыфхэр гъогу тэрэз тырищэнхэмкIэ. Хэта зышIэрэр, а лъэхъаным Тхьэм ащ тетэу къызэригъэфэгъэн фае, къэралыгъо гъэпсыкIэм хэшIыкI фызиIэ Джарымэр а Iофым ипчэгу зэрэригъэуцуагъэр. Аслъан нэмыкIыгъэмэ, мэхагъэ къызхигъафэу «Мыхэм къырагъэ­жьагъэр хъущтэп, ащ къикIын щыIэп» зыIон а лъэхъаным пащэу щытыгъэмэ, Iофым зыздигъэзэщтгъагъэр зыми ышIэрэп.
«1922-рэ илъэсым, Октябрьскэ революциер зыщыIагъэм илъэси 5 нахь темышIагъэу адыгэхэм автоном хэку яIэ хъугъагъэ. Непэ тарихъыр кIэзытхыкIыжь зышIоигъохэм аIорэр нэмыкIыми, адыгэ лъэпкъымкIэ ащ мэхьанэшхо иIагъ. Лъэпкъ цIыкIоу хэкужъым къинагъэм автономие иIэ хъугъагъэ, адыгэр адрэ лъэпкъышхо­хэм ахэкIодэжьыгъэп», къыщетхы итхылъ Джарымэ Аслъан.
Лъэпкъыбэ зыщыпсэурэ хэкум мэкIэ дэдэ хъурэ адыгэм ыцIэ зыхьырэ республикэ щыбгъэпсыныр Iоф псынкIагъэп. Краснодар краеу хэкур илъэс 60-рэ зыхэтыгъэм гузэгъабгъэ къыхэмыкIэу къыхэпщыжьыныри Iоф къызэрыкIуагъэп. Ау лозунгэу «Уходя – остаемся» зыфи­Iорэр иIэубытыпIэу Адыгеир «шъабэу» краим къыхэкIыжьын ылъэкIыгъ.
Адыгеим итарихъ пштэмэ, Джарымэ Аслъан закъор ары апшъэрэ партийнэ ыкIи къэралыгъо IэнэтIищми аIутыгъэр. Ар КПСС-м и Адыгэ хэку комитет иапэрэ секретарыгъ етIанэ народнэ депутатхэм я Адыгэ хэку Совет и Тхьамэтагъ ыкIи АР-м и Президентыгъ.
Адыгэ лъэпкъым и Апэрэ зэфэсэу 1991-рэ илъэсым «40-мэ я Комитет» зэхищагъэм Апшъэрэ Советым хадзыхэ зыхъукIэ урысхэми адыгэхэми япчъагъэ зэфэдизын фаеу щырахъухьэгъагъ. А мэхьанэшхо зиIэ Iофтхьабзэм Джарымэм зэрэдыригъэштагъэм Iофыр нахь зэшIохыгъошIу къышIыгъагъ.
Кавказ заор заухыгъэр илъэ­си 130-рэ зэрэхъурэм ипэгъо­кIэу 1994-рэ илъэсым ижъоныгъуакIэ и 21-м УФ-м и Президентэу Б. Ельциным кавказ къушъхьэчIэсхэм афэкIорэ Джэпсалъэ къы­шIыгъагъ. Ащ къыщиIощтыгъ Кавказ заом къушъхьэчIэсхэм яшъхьафитыныгъэ къызэ­рэ­щаухъумэщты­гъэр, ахэм урыс пачъыхьэм аришIылIэгъэ заор зэфэнчъэу зэрэщытыгъэр. А хъугъэ-шIа­гъэм лъэпкъымкIэ мэхьанэшхо иIагъ ыкIи Темыр Кавказым щыпсэурэ лъэпкъхэм зэгурымыIоныгъэу азыфагу къитэджагъэр нахь ыгъэушъэбыгъагъ.
Джарымэ Аслъан итетыгъом зэшIохыгъэ хъугъэмэ ащыщ тилъэпкъэгъухэу IэкIыбым щып­сэухэрэм якъэщэжьын къэ­ралы­гъо Iоф зэришIыгъэр. А лъэхъа­ныр ары УФ-м и МИД хэушъхьа­фыкIыгъэ лIыкIохэм Iоф щашIэу зырагъэжьэгъагъэр. 1997-рэ илъэсым АР-м и Законэу репатриантхэм афэгъэ­хьыгъэр аштэгъагъ. Джащыгъур ары апэрэу купышхо хъухэу адыгэхэр Косово къыращыжьхи, Адыгеим къы­защэжьыгъагъэхэр. А Iофтхьабзэхэм зэкIэми Джарымэр азыфагу итыгъ, изакъоу зэкIэри ыгъэцэкIагъэу сIорэп, ау ащ иакъыл, игукIэгъу, игу­шхуагъэ, и­лIыгъэ хэмытыгъэмэ, а зэпстэ­ури зэшIохыгъэ хъущтгъа­гъа, хьауми мыхъущтгъагъа?..
Джарымэ Аслъан ыцIэ рес­пуб­ликэм зэхъокIыныгъэу щы­хъугъабэхэм япхыгъ. Ащ фэд 1996-рэ илъэсым Москва Адыгеим и ЛIыкIо и Унэ дэт зэрэ­хъу­гъэр. Ар къызэIуахы зэхъу мафэр сыгу къэкIыжьышъ, рес­публикэм ипащэ сырэгушхо. Урысыем икъэралыгъо IофышIэшхохэр къызыщызэIукIэгъэ мэфэкIым Джарымэ Аслъан къызэрэщыгущыIэгъагъэм, ащ уасэу, шъхьэкIафэу къыфашIыгъэм уарыгушхонэу щытыгъ.