Адыгэ Республикэр зэрэзэтеуцуагъэр, IофшIагъэхэр, зэфэхьысыжьхэр

Мыхэм афэгъэхьыгъагъ гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ республикэ институтэу Т. КIэращэм ыцIэ зыхьырэм мэфэкI Iофтхьабзэу щыIагъэр.

Адыгэ Республикэр зызэхащагъэр илъэс 28-рэ зэрэхъугъэм епхыгъэу лъэпкъ лъачIэу адыгэхэм къэралыгъо статус ягъэгъотыгъэнымкIэ Iофышхоу зэшIуахыгъэр, ащ къешIэкIыгъэ тарихъ хъугъэ-шIагъэхэр, чэ­зыу-чэзыоу, игъорыгъоу республикэр щыIэ хъунымкIэ лъэбэкъухэр акъыл хэлъэу зэрашIыгъэхэр Iэнэ хъураем къыщыраIотыкIыгъэх.

МэфэкI зэхахьэр къызэIуи­хыгъ ыкIи зэрищагъ институтым идиректорэу, философие шIэныгъэхэмкIэ докторэу ЛIыIужъу Адам.

Iэнэ хъураем иIофшIэн хэлэжьагъэх шIэныгъэлэжьхэр, общественнэ IофышIэшхохэр: Адыгэ Республикэм иапэрэ Президентэу, экономикэ шIэ­ныгъэхэмкIэ докторэу, профессорэу Джарымэ Аслъан, со­циологие шIэныгъэхэмкIэ докторэу, профессорэу, академи­кэу, къэралыгъо упчIэжьэгъоу, АР-м и Президентыгъэу Тхьа­кIущынэ Аслъан.

Iэнэ хъураем гущыIэ шъхьаIэу «Основные этапы становления Республики Адыгея» зыфиIорэр къыщишIыгъ институтым тари­хъымкIэ иотдел ипащэу, тарихъ шIэныгъэхэмкIэ докторэу Ацумыжъ Казбек. Къэралыгъо лъа­псэ республикэм фэшIыгъэныр тарихъ реформэ инхэм язэшIохын епхыгъагъ, ащ нэмыкIэу, мы уахътэр УрысыемкIи, ащ къешIэкIыгъэ хэкухэм ящы­IэкIэ-псэукIэкIи, якъызэтегъэ­нэн-ухъумэнкIи хьылъагъэ. Джащ фэдэ лъэхъаным Адыгеим зыкъигъэнэжьын къодыер ары­мырэу, нахьышIум ылъэныкъокIэ гъогу хихын зэрилъэкIыгъэр, лъэбэкъу пэпчъ акъыл хэлъэу, зэкIэ зэпащэчызэ, аушэтызэ зэрашIыгъэр Ацумыжъым докладым щыкIигъэтхъыгъ. Адыгэ автоном хэкоу 1922-рэ илъэсым, совет хэбзакIэм иуахътэ зэхащэгъагъэр цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафыбэу Адыгеим щызэ­дэпсэухэрэмкIэ жьыкъэщэгъоу зэрэщытыгъэр, илъэс 69-м къы­кIоцI хэкум щыIэкIэ-псэукIэмкIэ опыт ин IэкIэлъ зэрэ­хъугъагъэр, ушъыибэ ащ зэрэхихыгъэр, къэралыгъо IофышIэшхоу, иадыгэ лъэпкъкIэ зы­шъхьамысыжь псэемыблэжьэу Хьахъурэтэ Шыхьанчэрые зэ­рэщытыгъэр, автоном хэкоу тызэрэпсэугъэм ишIуагъэ къызэрэкIуагъэр, апэрэ кIэщакIохэу ащ фэдэ мамыр-шъхьафит щы­IакIэм иIагъэхэм ацIэхэр тщыгъупшэ зэрэмыхъущтыр, япэ­сыгъэ уасэр ягъэгъотыжьыгъэн зэрэфаер къыIуагъ.

1991-рэ илъэсым хэку Советым инароднэ депутатхэм ясессиеу щыIагъэм къэралыгъо шапхъэ иIэу Адыгэ Советскэ Со­циалистическэ Республикэр щыIэ зэрэхъугъэмкIэ Декла­рациер щаштэгъагъ. 1991-рэ илъэсым законэу «ААО-р ­Адыгэ Советскэ Социалистическэ Рес­публикэу РСФСР-м хэт хъугъэ» зыфиIорэр аухэсыгъагъ.

Iоныгъом и 23-м, 1991-рэ илъэсым РСФСР-м и Апшъэрэ Совет и Президиум унашъо ыштэгъагъ «О порядке сроках проведения выборов народных депутатов» ыIоу ыкIи ащ елъытыгъэу, щэч хэмылъыжьэу, ежь-ежьырэу иамал къызэри­хьэу псэун фитэу, Урысые Фе­дерацием исубъектэу зэрэхъугъэмкIэ Адыгеим икъэралыгъо статусыр ыгъотыгъ.

Тыгъэгъазэм и 22-м, 1991-рэ илъэсым АдыгеимкIэ РСФСР-м и Апшъэрэ Совет и Президиум хэхьащт депутатхэм яхэдзынхэр щыIагъэх.

Гъэтхапэм и 22-м, 1991-рэ илъэсым Унашъо аштагъ къэралыгъуакIэм цIэу иIэщтымкIэ — «Адыгэ Советскэ Социалистическэ Республик» зыфиIорэр «Адыгэ Республикэ» хъугъэ. Къэралыгъо тамыгъэ шъхьаIэхэр — быракъыр, гербыр, гимныр къыхахыгъэх.

Гъэтхапэм, 1995-рэ илъэсым республикэм ежь и Конституцие иIэ хъугъэ. Мы хъугъэ-шIагъэр Адыгеим къэралыгъо шапхъэ зэригъотыгъэр къэзыушыхьатырэ юридическэ лъэныкъуагъ.

Адыгэ Республикэр щыIэ хъунымкIэ анахь мэхьанэ зиIагъэр зэмызэгъыныгъэ-зэпэуцужь банэ къыхэмыхьэу политическэ лъэбэкъу иныр зэшIохыгъэныр арыгъэ. АщкIэ «Комитет 40», Адыгэ Хасэм, цIыф гъэсэгъэ Iушхэу Шъхьэлэхъо Абу, зэ­лъашIэрэ тхакIоу МэщбэшIэ Исхьакъ яшIэныгъэ-акъыл мы тарихъ хъугъэ-шIэгъэшхом зэ­рэхэлъыр, апэрэ Президентэу АдыгеимкIэ хъугъэ Джарымэ Аслъан лIыгъэ-пытэгъэ ин, щэIагъэ къызэрэхэфагъэр, Адыгэ Республикэм лъэбэкъукIэхэр ыпэкIэ езыгъэшIыгъэ Прези­дентыгъэу ТхьакIущынэ Аслъан яшIушIагъэ къэгущыIагъэхэм кIагъэтхъыгъ.

Iэнэ хъураем къыщыгущыIагъ тарихъ шIэныгъэхэмкIэ ­докторэу, профессорэу, АКъУ-м тарихъ факультетымкIэ идеканэу ПэкIэшхо Нурбый. АР-р зэхэщагъэ зэрэхъугъэр адыгэ къэралыгъо щыIэкIэ-псэукIэм хэгъэхъогъэнымкIэ, зегъэушъомбгъугъэнымкIэ зичэзыу лъэбэкъоу ылъы­тагъ. Республикэр тиIэ зэрэхъу­гъэм ишIуагъэ зэрэнэрылъэгъур, лъэпкъ лъачIэу адыгэм ащ нахь шъхьафит-гуфит гупшысэкIэ амалхэр къызэрэритыхэрэр, къэралыгъо лъапсэр зытэгъотым лъэбэкъукIэхэр зэрэтшIыгъэхэр кIигъэтхъыгъэх.

Iэнэ хъураем Адыгэ Республикэр гъэпытэгъэнымкIэ, ыпэкIэ лъыкIотэнымкIэ шIэгъэн фаехэм ащытегущыIагъэх, ахэмкIэ зигъо Iофыгъохэр агъэнэфагъэх.

Мамырыкъо Нуриет.