Адыгэ лъэпкъым ыкъо кIасэу Хьахъурэтэ Шыхьанчэрый

Илъэпкъ шIур филэжьынэу, шъхьафитныгъэ банэм зыкъыригъэIэтынэу, шIункIэу, къинэу, хьазабэу зыхэтыр цIыф цIыкIум шъхьэрихынэу мы чIым къытехъогъагъ революционер-большевикэу, Адыгэ автоном хэкум игъэпсакIоу ыкIи ипэщагъэу Хьахъурэтэ Шыхьанчэрые Умарэ ыкъор.

Ш. Хьахъуратэр къуаджэу Хьащтыку 1883-рэ илъэсым мэлылъфэгъум и 28-м адыгэ лэжьэкIо унэгъо къызэрыкIо къыщыхъугъ. Ар ны-тыхэм яяплIэ­нэрэ сабыигъ, анахьыкIагъ.

Къуаджэу Хьащтыку Кавказ заор амыухызэ, 1864-рэ илъэсым ыпэкIэ, мы чIыпIэм къэтIысыгъагъ, непэ къызнэсыгъэм ащ щэпсэу. Къуаджэм игъэ­псакIо хъугъэхэр шапсыгъэ лъэпкъым щыщ мэкъумэщышIэ къызэрыкIохэр арых, пачъыхьа­дзэхэм къушъхьэхэм къахафыхи, егъэзыгъэкIэ къэкощыгъа­гъэх, ау якъин къыхэмыхъуа­гъэмэ, хэкIыгъэп.

КIалэм ятэу Умарэ ылъэгъу­щтыгъ байхэм якIалэхэр урыс еджапIэхэм агъакIохэзэ зэрэрагъаджэщтыгъэхэр. Ежьыри егупшысэщтыгъ сыд ишIыкIэми ыкъо нахьыкIэ зэрэригъэджэщтым. А уахътэм Шапсыгъэ шъолъырым зы еджэпIэ закъу итыгъэр, ар Пэнэхэс дэтыгъэ однокласснэ училищыр арыгъэ, мыщ урысыбзэр ыкIи КъурIан еджакIэр, къагурымыIоми, арапыбзэкIэ щарагъашIэщтыгъ. Мы еджапIэм Умарэ къо нахьыкIэр сыд ишIыкIэми чIигъэхьэгъагъ. Къин зэпымычыжьым хэтэу къэтэджыгъэ кIалэм ащкIэ инасып къикIыгъагъ, ишIэ шIэгъошIоу къычIэкIыгъ ыкIи дэгъу дэдэу мы еджапIэр къыухыгъ. Джащыгъум ар Екатеринодар дэтыгъэ военнэ-фельдшер еджа­пIэм къыщеджэнэу агъэкIогъагъ. Мы уахътэм Екатеринодар къэб­лэгъэрэ революцием ифэмэ- бжьымэхэр нахь къыщыущыщтыгъэх, ежь Хьахъуратэри ащ хэ­фэгъагъ. Лъэпкъым игукIаехэр бэшIагъэу зэхэзышIэрэ кIалэм игъогу нэфагъэ: шъхьафитны­гъэм фэбэнэщт, цIыф жъугъэ къызэрыкIохэм бжьы хьылъэу атегъэуагъэр зытырадзынышъ, щыIэкIэшIум къыфэгъэущыгъэнхэр апэрагъ. Зыфеджэгъэ Iэзэн Iофыр дэгъоу къы­IэкIэхьэгъагъэми, ащ нахь Iофышхуагъ лъэпкъыр къэпIэтынышъ, къэбгъэущынышъ, Хэгъэгум щыхъу­рэ-щышIэрэм щыщ пшIыныр, революцием игъогу тепщэныр.

Хьахъурэтэ Шыхьанчэрые зэпхыныгъэ пытэ большевикхэм адыриIагъ, политическэ литературэри ахэм къыIакIагъахьэщтыгъ, иамал къызэрихьэу, фельдшерэу Iоф ышIэзэ, еджэкIо ныбжьыкIэхэм ыкIи лэжьакIохэм шъхьафитныгъэм зыкъыфаIэтынымкIэ Iоф адишIэщтыгъ.

1908-рэ илъэсым Хьахъу­ратэм ифэтэр къалъыхъугъ, литературэ хъущэри къырагъотагъ. Революцие Iоф­шIэны­шхом ар зэрэхэщагъэм уеджэнджэшыжьынэу щыты­гъэп, Кубанскэ хэкумкIэ генерал-лейтенантэу Бабич унашъо ешIы Хьахъуратэр IофшIапIэм Iу­гъэ­кIыгъэнэу, тынчыныгъэр зэщызыгъакъоу, зэрар къэзыхьэу алъытагъ ыкIи Кубанскэ хэкум исын фитыжьыгъэп.

Ау шъхьафитныгъэ бэнэ гъо­гум теуцогъэ Ш. Хьахъуратэр пфи­кIыкIыщтмэ ащыщыгъэп, лIыгъэ хэлъыгъ ыкIи псэемыблэжьыгъ, Кавказыр къызэримынэкIыным пылъыгъ. ИчIыпIэгъухэм нахь зэрапэблэгъэщтым ыкIи сыд ишIыкIэми, ещэжьэгъэ Iофышхор лъыгъэкIотэгъэн зэрэфаер зэхишIэу ТереккIэ зегъазэ, осетин лэжьакIохэм ыкIи тхьамыкIэхэм аIокIэ. Джащ фэдэу Новороссийскэ революционнэ IофшIэным цементышI за­водхэм за­къыщыригъэIэтыгъ, стачечнэ движениеми ишъыпкъэу щыхэлэжьагъ.

Февраль революцием ыуж, 1917-рэ илъэсым, Хьахъуратэр Новороссийскэ къикIыжьи, Екатеринодар Iофхэм щапидзэ­жьыгъ. Ау гъатхэм, мы илъэсым, етIани Кубанскэ хэкур къебгынэ, Владикавказ мэкIожьы.

Щылэ–гъэтхэпэ мазэхэм 1918-рэ илъэсым Совет хабзэр зэфэдэкIэ Кубанскэ хэкущты­гъэм щагъэуцугъагъ, ау жъымрэ кIэмрэ язэпэуцужь лъэш дэ­дагъ, Хьа­хъуратэр зыкIи иеплъыкIэхэм атекIыгъэп, Iазэщтыгъ ыкIи цIыфхэм цIыкIу-цIыкIоу хъурэр агуригъаIощтыгъ.

1920-рэ илъэсым Хьахъурэтэ Шыхьанчэрые апэрэхэм ащыщэу Апэрэ Шыудзэм хэхьагъ, дзэ­кIолIхэр политическэ IофшIэным зэрэхищэщтхэм ынаIэ тетыгъ.

Кубань Совет хабзэр щагъэ­уцугъагъ. ХэбзакIэм щыIэны­гъэр зыпкъ игъэуцожьыгъэнымкIэ Iофышхо ышIэщтыгъ. 1921-рэ илъэсым Кубанэ-Черноморскэ хэку комитетым и РКП(б) Горскэ исполкомым илъэIу къыфигъэцэкIагъ, Хьахъуратэр исполкомым хагъэхьагъ. Лъэпэогъу­бэр къызэринэкIызэ, Горскэ исполкомэу Хьахъуратэр зипащэм адыгэхэм Совет хабзэр зыфэдэр ягъэшIэгъэнымкIэ Iо­фы­шхо зэшIуехы. Зэпыуи, зэпы­чи имыIэу ар лэжьэкIо цIыф зэхэхьэпIэшхохэм къащэгущыIэ, ежь ипсэемыблэжьыгъэкIэ ахэр къызфищэнхэр фэукIочIы, адыгэ лъэпкъым апэрэу къэралыгъо гъэпсыкIэ иIэ хъунымкIи ар зышъхьасыжьыгъэп. Хьахъура­тэр цIыф зэфэ Iушэу, акъы­лышIоу, шэнышIоу, гумэкIылэу, игущыIэ емыпцIыжьыщтмэ зэращыщыр нэрылъэгъугъэ. Советскэ-партийнэ IофышIэхэми ащ фэдэ бэнэкIо лъэш ящы­кIэгъагъ. Горскэ исполкомым Ш. У. Хьахъуратэм цыхьэ ин къыщыфашIы мэхъу.

Бэдзэогъум и 27-м, 1922-рэ илъэсым ВЦИК-м иунашъокIэ Черкесскэ (Адыгэ) автоном хэкур щыIэ хъугъагъэ. Адыгэ автоном хэкур загъэпсым, лъэп­къым нахь амал ыгъотыгъ щы­Iэ­кIакIэм хэуцонымкIэ ыкIи дыригъэштэнымкIэ. Адыгэ хэку исполкомым иапэрэ тхьаматэу Хьахъурэтэ Шыхьанчэрые ха­дзы ыкIи Адыгеим щыIэкIакIэр лъэныкъуабэкIэ щыгъэпсыгъэным ащ ыкIуачIи иамали фигъэ­IорышIагъэх. ФэмыукIочIынрэ фызэшIомыхынрэ ащ щыIагъэп. Бандитизмэр, кулачествэр гъэ­кIодыгъэнхэр, коллективизациер пхырыщыгъэныр, мышIэныгъэм лъэхъу едзыгъэныр ыкIи Адыгэ автоном хэкум кIуачIэ иIэ шIыгъэныр Ш. Хьахъуратэм ыпшъэ ифагъ. Партиемрэ Правительствэмрэ Ш. Хьахъуратэм иIоф­шIагъэ осэшIу къыратыгъ, Жъо­гъо Плъыжьым иорден къыфагъэшъошагъ.

1932-рэ илъэсым къыщегъэ­жьагъэу Хьахъуратэр Адыгэ автоном хэкум иапэрэ секретарэу агъэнафэ. Къэралыгъо гъэпсыкIэ зыгъотыгъэ лъэпкъыр мурад инхэм зэлъаIыгъыгъ. Адыгеим зэфэдэкIэ псэолъакIэ­хэр щагъэпсых, еджапIэхэр къыщызэIуахых, сымэджэщхэр щашIых. 1931-рэ илъэсым Адыгеир коллективизациер зэфэ­дэкIэ зыпхырыщыгъэ хэку хъугъэ ыкIи Народнэ Комиссархэм я Совет и Быракъ Плъыжь къыфагъэшъошагъ. 1934-рэ илъэсым Дзэ Плъыжьым кIохэ­рэм ядэщыгъо чанэу зэрэхэлэжьагъэм пае Адыгэ автоном хэкум СССР-м зыкъэухъумэжьынымкIэ и Быракъ Плъыжь къыратыгъагъ. Хьахъурэтэ Шы­хьанчэрые адыгабзэм изэгъэшIэн-хэгъэхъони, учебникхэм якъыдэгъэкIыни, апэрэ сэнэхьат зэгъэгъотыпIэ техникумхэм ягъэпсыни (педтехникумыр, театральнэ техникумыр), Адыгэ хэку музеим изэхэщэн, Адыгэ шIэныгъэ-ушэтэкIо институтым игъэпсын, мыхэм анэмыкIыбэри инэплъэгъу сыдигъуи итыгъэх. Ау зэкIэ лъэпкъымкIэ гъэза­гъэр ыгъэцакIэзэ, ежь ипсауныгъэ фэсакъыгъэп, ар иврач бэрэ къыриIощтыгъэми. Иаужырэ 1935-рэ илъэсым нэс Хьахъуратэр партием и Адыгэ хэку Комитет и Апэрэ секретарыгъ.

Хэгъэгушхоу СССР-м ипащэхэми Адыгеим автономиер щызыгъэпсыгъэу, шъхьафитныгъэм ибэнэкIо иныгъэу Хьахъу­ратэм лъытэныгъэшхо-шъхьэ­кIафэ къыфыряIагъ.

Чъэпыогъум и 5-м, 1935-рэ илъэсым Хьахъурэтэ Шыхьанчэрые иIофшIэн зэпигъэуи Москва зыкIуагъэр мэфэ заулэ нахь мыхъугъэу Кремлевскэ сымэджэщым ыпсэ щыхэкIыгъ.

Адыгеим щыпсэурэ цIыф жъугъэхэм илъэпкъ инасып ибэнэкIуагъэу, революционер-большевикэу Шыхьанчэрые Умарэ ыкъор ныбжьырэу яшIэжь къыхэнагъ.

Мамырыкъо  Нуриет.