Адыгэ лъэкъуацIэхэм ятхыкIэхэр

(Хъут Казбек итхылъэу «Адыгэ лъэкъуацIэхэм ятхыкIэхэр» зыфиIорэм епхыгъэ гупшысэхэр)

Адыгэ бзэшIэныгъэм ианахь зэхэмыфыгъэ Iофыгъохэм ащыщ адыгэ лъэкъуацIэхэм ятхыкIэ.

Урыс къэIуакIэкIэ тхыгъэ адыгэ лъэкъуацIэхэр адыгабзэм ралъхьажьы зыхъукIэ зэщыгъэ­къуагъэхэу адыгэ текстхэм, Адыгэ радиом, телевидением якъэтынхэм, Лъэпкъ театрэм икъэгъэлъэгъонхэм, адыгэ тхыгъабзэми жэрыIуабзэми къахафэхэу мэхъу. А зэхэмыфыгъэ Iофыгъом изэшIохын фэгъэ­хьыгъ Хъут Казбек илъэс пчъагъэм зыдэлэжьэгъэ гущыIэлъэ-справочникэу «Адыгэ лъэкъуацIэхэм ятхыкIэхэр» зыфиIоу 2018-рэ илъэсым къыдигъэкIыгъэр.

ГущыIалъэм изэхэгъэуцон екIолIэкIэ гъэшIэгъон къыфи­гъотыгъ: игъэпсыкIэкIэ ар адыгэ гущыIэлъэ гъэпсыкIэм пэ­благъ, ау ащ текIы. Ар авторым пшъэрылъэу зыфигъэуцужьы­гъэм къыпкъырыкIыгъ. Ар ­адыгэ лъэкъуацIэхэр къызэраIохэрэм-
рэ зэратхыхэрэмрэ зэтефэхэу шIыгъэнхэр ары.

Авторым къыхегъэщы нэмыкIыбзэхэм къахэкIыгъэ лъэкъуа­цIэу адыгэхэм ащыщхэр зэра­тхыгъэхэр гущыIалъэм зэрэдэмытхэр. Адыгэ лъэкъуацIэу зи­тхыкIэ тэрэз авторым ымыгъэунэфышъугъэхэри гущыIа­лъэм дэтхэп.

Хъут Казбек гущыIапэм ­адыгэ цIэ-лъэкъуацIэхэм къатегущы­Iэрэ IофшIагъэу (урысыбзэкIи адыгабзэкIи) щыIэхэм ягугъу къыщешIы. Ащ къызэригъэна­фэрэмкIэ, къыдэкIыгъэ IофшIагъэу щыIэхэр зыфэгъэхьыгъэхэр адыгэ лъэкъуацIэхэмрэ цIыфыцIэхэмрэ къызыхэкIыгъэхэр, цIэ-лъэкъуацIэхэм ахэт адыгэ макъэхэр урысыбзэм зэрегъэ­кIугъэхэр, адыгэ сабыйхэм адыга­цIэхэр зэрафаусхэрэр, адыгацIэхэм ягъэпсыкI, нэмыкIхэр.

Джынэс адыгэ цIэ-лъэкъуацIэхэм яIофыгъохэм язэхэфын­кIэ IофшIагъэ горэхэр щыIагъэ­хэми, Хъут Казбек зэхигъэуцогъэ гущыIэлъэ-справочникэу «Адыгэ лъэкъуацIэхэм ятхыкIэ­хэр» зыфиIорэр адыгэ лъэ­къуацIэхэм адыгабзэкIэ ятхыкIэ ехьылIэгъэ апэрэ IофшIагъэу щыт.

ГухэкI нахь мышIэми, зы адыгэ лъэкъуацIэм урысыбзэкIэ тхыкIитIу-щы иIэу къыхэкIы. ГущыIэм пае, сэ слъэкъуацIэ пштэмэ, адыгабзэкIэ (Хъутым зэрэптхын фаеу ылъытэрэр — Iанцокъу (н. 36), тэ тиеплъыкIэкIэ зэрэптхын фаер — Анцокъу), урыс тхыкIэу иIэхэр — Анчек, Анчек, Анчок, Анчоков, Анцок, нэмыкIхэри. Хъут Казбек зэрилъытэрэмкIэ, мы зэблэуныгъэр щыгъэзыегъуай, сыда пIомэ, лъэкъуацIэр урысы­бзэкIэ документыбэмэ ­арытхагъ, ар зэблэпхъужьыным Iофыбэ къыпэкIы. Адыгэ лъэкъуацIэ­хэр адыгабзэкIэ зыщатхы­хэрэр ма­кIэ, ахэм якъэIуакIи ятхыкIи зыпкъ ибгъэуцоныр нахь IэшIэх.

Хъутым гущыIэлъэ-справочни­кыр тэрэзэу зэхэгъэуцуагъэ хъуным пае адыгэ лъэкъуацIэ­хэм яадыгэ тхыкIэ тэрэз ыгъэ­унэ­фыным фэшI екIолIэкIэ зэ­фэ­шъхьафхэр къызфигъэфедагъэх: апэрэмкIэ, лъэкъуацIэр зыехэм е лъэкъуацIэм икъэIуакIэ щыгъозэ Iахьылхэм, чылэм ады­дэсхэм къызэраIорэр зэ­ригъэшIагъ. ГущыIэм пае, Бы­гъушъ къаIомэ, Бэгъушъ птхы хъущтэп, нэмыкIхэри; ятIонэрэмкIэ, лъэкъуацIэ хъу­гъэ гущыIэм е гущыIэм ипычыгъо мэхьанэу яIэр къахэщымэ, ахэр лъэкъуацIэм итхыкIэ икъы­хэхынкIэ бгъэфедэнхэ плъэкIыщтых. ГущыIэм пае, ЛIыхъурай — ЛIыхъураер, Баджэ — Баджэр, нэмыкIхэри.

ЛъэкъуацIэхэм якIэуххэр тIо егощых Казбек: 1) кIэухэу -эр: Баджэ — Баджэр, Аулъ — Аулъэр, Бэджан — Бэджанэр; 2) кIэухэу -ыр: Тыгъужъ — Тыгъужъыр, Бысыдж — Бысыджыр, нэмыкIхэри.

Хъут Казбек итхылъ адыгэ лъэкъуацIэхэр атхыхэу зырагъэ­жьагъэм тарихъэу пылъым кIэ­кIэу нэIуасэ тыфешIы. Ащ къызэритхырэмкIэ, адыгэ цIэ-лъэ­къуацIэхэр атхыхэу зырагъэжьагъэр я 19-рэ лIэшIэгъум иятIо­нэрэ кIэлъэныкъу — адыгэхэр Урысыем щыщ зыхъугъэхэм ыуж, зэратхыщтыгъэхэр уры­сыбз. Адыгабзэмрэ урысыбзэм­рэ бзэ бын зэфэшъхьафхэм зэ­ращыщхэм, макъэу ахэтхэр бэрэ зэрэзэтемыфэхэрэм къахэкIэу адыгэ лъэкъуацIэхэр умышIэ­жьынхэм нэсэу макъэу ахэтхэр урыс макъэхэмкIэ зэблахъухэуи къыхэкIыщтыгъэ. Ащ фэдэ дагъохэр къахегъэщых 1918-рэ илъэсым ыпэкIи, ыужкIэ атхыгъэхэми.

Урысыбзэр нахь дэгъоу ашIэ хъу къэс, адыгэхэм ар (урысыбзэр) нахьыбэрэ агъэфедэу зэ­рэхъущтыгъэр, блэкIыгъэм фэмыдэу, джы адыгэхэм яныдэлъфыбзэ нахьи урысыбзэр нахь дэгъоу ашIэ зэхъум, калькированиери къашIутекIоу, урыс макъэхэр адыгэ гущыIэхэм ащагъэфедэхэ хъугъэу елъытэ Хъутым. Ащ къыхегъэщы адыгэ лъэкъуацIэхэм ащыщхэр къызэраIорэмрэ адыгабзэкIэ зэратхы­рэмрэ нахь зэпэчыжьэ зэ­рэ­хъугъэхэр. ГущыIэм пае, Хьэ­ш­хъуанэкъу зыфиIорэ лъэкъуа­цIэр урысыбзэкIэ зэратхырэр Хашханок, ар «адыгабзэ зашIыжькIэ», Хьашъхьаныкъо мэ­хъу.

Хъут Казбек итхылъ зэхьылIагъэр охътэ чыжьэхэр арэп, 1918-рэ илъэсым, адыгэхэм тхакIэ яIэ зыхъугъэм, къыщегъэ­жьагъэу непэрэ мафэхэм къанэ­сэу ары. ЛъэкъуацIэхэр, цIэ­хэр, тыцIэхэр купищэу зэрэгощыгъэ­хэм фэдэу, тхыкIэ шапхъэу яIэ­хэри зэтекIыхэу елъытэ Каз­бек. «Купы пэпчъ къэIо­кIэ-тхы­кIэ гъэнэфагъэхэр ахэлъ, ащ фэдэх гущыIэзэгъусэхэм чIыпIэу щыряIэмкIи», — къыхегъэщы ащ.

Адыгабзэм ишапхъэхэмкIэ, тэрэзыр, лъэкъуацIэр ыпэ щы­Iэу, ащ ыуж цIыфыцIэр итэу тхыгъэнхэр ары. Адыгэ тхакIэм урыс графикэр лъапсэ зыфашIым ыуж (1938-рэ илъэс) адыгэ цIэ-лъэкъуацIэхэр урыс тхыкIэм тефэу нахьыбэрэмкIэ атхыщтыгъэх.

ГъэкIэкIыгъэ цIэ-лъэкъуацIэ­хэм ятхыкIэ тэрэз ехьылIагъэу авторым къыIохэрэр: икъоу тхыгъэ лъэкъуацIэмрэ цIыфыцIэмрэ зэрэзэкIэлъыкIохэрэм тефэн фае инициалхэм язэкIэлъыкIуакIи; лъэкъуацIэр икъоу тхыгъэу цIыфыцIэр гъэкIэкIы­гъэу игъусэми, инициалыр лъэкъуацIэм ыуж щытын фае, мыщ фэ­дэу: КIэрэщэ Тембот — КIэрэщэ Т., Пэрэныкъо Мурат — Пэрэныкъо М.; лъэкъуацIэри цIэри гъэкIэкIыгъэхэми, зэкIэлъы­кIуакIэр къэнэжьы: KI. T., П. М.

ЛъэкъуацIэм ыуж цIэмрэ тыцIэмрэ итынхэр ары адыгэ литературабзэм шапхъэ щы­хъугъэр: КIэрэщэ Тембот Мы­хьамэты ыкъу, Еутых Аскэр Къа­дырбэчы ыкъу. Икъоу тхыгъэ лъэкъуацIэм цIэмрэ тыцIэмрэ яинициалхэр игъусэхэми, ахэр лъэкъуацIэм ыуж итынхэ фае: КIэрэщэ Т. М. ыкъу, Еутых А. Къ. ыкъу. ЛъэкъуацIэри, цIэри, тым ыцIи гъэкIэкIыгъэхэ хъумэ, лъэкъуацIэм иинициал апэ итэу, адрэхэр ащ къыкIэлъыкIонхэ фае: KI. T. M. ыкъу, Е. А. Къ. ыкъу.

Хъут Казбек адыгэ цIэ-лъэ­къуацIэхэм ятхыкIэ лъыплъэу зы­ригъэжьагъэр 1970-рэ илъэсым, тхылъ тедзапIэм зыIухьагъэм, щегъэжьагъ. Мы Iофым фэгъэхьыгъэуи статьяхэр гъэзет­ми къыригъахьэщтыгъэх. Илъэс 50 фэдизрэ зылъыплъэгъэ цIэ-лъэкъуацIэхэм ятхыкIэ тэрэзэу непэ ылъытэрэр: Гъу­кIэлI Хьазрэт Сэфэры ыкъу, Аулъэ Дзэхъан Хьаджымэты ыпхъу.

ГущыIэлъэ-справочникыр зэрэгъэпсыгъэр, зэрэзэхэт шIы­кIэр.

ГущыIэлъэ статьяхэм язэкIэ­лъыкIуакIэ урыс хьарыфылъэм изэкIэлъыкIуакIэ тет, гущыIэлъэ статьяр адыгэ лъэкъуацIэм иурыс тхыкIэкIэ къырегъажьэ, ащ ыуж ит адыгэ лъэкъуацIэм иадыгэ тхыкIэ. ЛъэкъуацIэм иурыс тхыкIэ зэфэшъхьафхэр (вариантхэр) иIэхэмэ, ахэр са­тыр шъхьафэу, абзацкIэ къегъэ­жьагъэу къетыхэшъ, гущыIэлъэ статьяр къызэриублэрэм еплъ еIо, мыщ фэдэу: Чундышко, м. и ж. не скл. еплъ Чундышк.

Адыгэ лъэкъуацIэм иурыс тхыкIэу суффиксэу -ов, -ев зы­фиIохэрэр зыпытхэр къызэрэтыгъэхэр мужской родыр цIэеIо падежым лъэкъуацIэр итэу, зы пчъ.: Беджанов, Хунагов.

УрыскIэ тхыгъэ адыгэ лъэ­къуа­цIэу мэкъэзэращэкIэ ухыгъэр хъулъфыгъэм ехьылIа-
гъэ­мэ, ар падежхэмкIэ зэхъокIы: Мурата Батмена, Мурату Батмену; бзылъфыгъэм ехьы­лIагъэмэ, падежхэмкIэ зэхъокIырэп: Сару Батмен, Саре Бат­мен, нэмыкIхэри. Ар мырэущтэу къеты: Батмен, м. скл., ж. не скл. (ащ къикIырэр: «в мужском роде склоняется, в женском — не склоняется» — зыкIэурысыбзэр лъэкъуацIэм иурыс тхыкIэ ыужы итышъ ары).

Адыгэ лъэкъуацIэу урыскIэ тхыгъэр мэкъэзещэкIэ (е, й, о, у, ы, э) ухыгъэмэ, хъулъфыгъэм ехьылIагъэми бзылъфыгъэм ехьылIагъэми, падежхэмкIэ зэ­хъокIырэп: Саре Хабаху, Мурата Хабаху, нэм. Ар мырэущтэу къегъэлъагъо: Хабаху, м. и ж. не скл.

Зы лъэкъуацIэм ехьылIэгъэ гущыIэлъэ статьяр Iахьихэу (абзацихэу) зэхэты:

1. Бесиджев. Бысыдж, -ыр, -хэр, -ым, -хэм//-мэ. Джаущтэу урыс тхыкIэм иегъэжьэпIэ шъуа­шэ изакъоу, лъэкъуацIэм иадыгэ тхыкIэ изэхъокIыкIэ кIэуххэр игъусэхэу къеты. КIэухэу -хэм зыфиIорэр тхыгъабзэм нахь инэшанэшъ, ар -мэ зыфиIорэ кIэухым ыпэ ит, -хэмэ зыфиIорэ кIэухыр бэрэ агъэфедэрэпышь, ар хилъытэрэп.

2. ЫлъэкъуацIэр, зэратхырэр, зэрэкIорэр … Бысыдж. Точкищым къикIырэр лъэкъуацIэм ыпэ итыхэу зыцIэ къыриIуагъэ­хэм анэмыкI цIэ къызэрыкIохэри ащ зэрэпыуцохэрэр ары.

3. Бысыдж зылъэкъуацIэр, БысыджкIэ кIорэр, Бысыджэу зыфаIорэр, Бысыджхэм // Бысыджмэ яй, нэм. ЯтIонэрэ, ящэ­нэрэ абзацхэр зыкIищыкIагъэхэр урысыбзэкIэ «носит фамилию» зыфиIорэр занкIэу зэрадзэкIызэ (калькэ ашIызэ), адыгэ къэ­Iуа­кIэхэм ачIыпIэ адыгэхэм «лъэ­къуацIэ ехьы» амыIоным пай.

4. Бысыдж: Бысыдж Чэчан, ~ Цац, ~ лIакъор, ~ зэшыхэр, ~ кIалэр, ~ врачыр, нэм. ­Адыгэ лъэкъуацIэм цIыфыцIэр е цIэ къызэрыкIор ыужкIэ щытхэу адыгабзэкIэ зэрэпыуцохэрэм мыхэр ищысэх. Чередование иIэмэ, ари къегъэлъагъо мыщ фэдэу: Бэджан — Бэджэнэ Мурат. Абзацым иапэрэ гущы­Iэзэгъусэ хэт лъэкъуацIэмрэ цIэмрэ икъоу къетых, ащ къыкIэлъыкIохэрэм къыкIэIотыкIыжь ахэмытыным пае. ЛъэкъуацIэм ычIыпIэ тамыгъэу ~ /тильдэ/ егъэуцу. ХъулъфыгъацIэмэ зэкIэмэ ачIыпIэ щысэ папкIэ иIэу цIэу Чэчан зыфиIорэр, бзылъфыгъацIэмэ зэкIэмэ ачIыпIэ цIэу Цац зыфиIорэр егъэфедэх (ахэм ачIыпIэ ищыкIэгъэ цIэр ибгъэуцо хъущт).

5. Бысыдж Чэчан — Бысыдж Ч. е Б. Ч.; Бысыдж Чэчан Мафэ ыкъу — Бысыдж Чэчан М. ыкъу е Бысыдж Ч. М. ыкъу, е Б.Ч. М. ыкъу.

6. Бысыдж Цац — Бысыдж Ц. е Б. Ц.; Бысыдж Цац Нащэ ыпхъу — Бысыдж Цац Н. ыпхъу е Бысыдж Ц. Н. ыпхъу, е Б. Ц. Н. ыпхъу. Мы аужырэ IахьитIур зэмкIэ хъулъфыгъэм, адрэмкIэ бзылъфыгъэм ацIэ-лъэкъуацIэ­хэм ягъэкIэкIыгъэ адыгэ тхы­кIэ ехьылIагъэх. Ахэми цIэ-лъэкъуа­цIэхэм яинициалхэр аще­гъэфедэх.

ТыцIэм иинициал «ыкъу» е «ыпхъу» зыфиIорэ гущыIэр игъусэн фае, сыда пIомэ урысыбзэм ишапхъэхэмкIэ инициалыр зичIыпIэ итэу хабзэр зы гущыI: И. (Иванович), А. (Андреевич)… НэмыкIэу къапIомэ, зы буквэкIэ (инициалкIэ) къатырэр зы гущыI нахь гущыIитIоп! Зы буквэкIэ урысыбзэм щагъэ­нэфэрэ зы гущыIэр (Кадырович) адыгабзэкIэ къызэраIорэр гущыIитIу: Къадыры ыкъу. Урыс тхыкIэм фэдэ ашIызэ, а гущыIитIур адыгабзэкIэ зы буквэкIэ къатэу хъугъэ: Хъот Азмэт Къадыр ыкъу зыфэпIощтым ычIыпIэ, Хъот Азмэт Къ. атхы! Мы тхыкIэри урысыбзэм ишапхъэу, адыгабзэм ишапхъэхэм атемыфэу тиныдэлъфыбзэ къы­хэхьагъэхэм ащыщ. Арышъ, тэрэзыр тым ыцIэ — хъулъфыгъэм ятэ иинициал ыкъу зыфи­Iорэр, бзылъфыгъэм ятэ иинициал ыпхъу зыфиIорэр — апытынхэ фае: Хъот Шумаф Нащэ ыкъу — Хъот Шумаф Н. ыкъу, Хъот Щащ Къадыры ыпхъу — Хъот Щащ Къ. ыпхъу.

Адыгабзэм иорфографие щы­кIагъэу иIэмэ ащыщэу Хъутым елъытэ къызэраIорэмрэ зэратхырэмрэ зэтемыфэрэ кIэуххэр зиIэхэр адыгэ лъэкъуацIэхэм зэрахэтхэр. ГущыIэм пае, Тэхъу пIоми Дыхъу пIоми, якIэух тхы­кIэхэр зэфэдэх, ау къызэраIо­хэрэр зэфэдэхэп: ыпэрэм ттхы­рэм нэмыкI макъэ пытэп, ятIо­­­нэрэм пытымытхэу, ау мэ­къэ­зещэу ы-р игъус — Дыхъуы. Ахэм афэдэх: ШъэоцIыкIу, ау ЦIыкIуы, ПсыIушъу, ау Кушъуы, нэмыкIхэри. Ащ фэдэу у-p зыхэт макъэу мэкъэзещэу ы-р зигъу­сэмкIэ лъэкъуацIэр ухыгъэмэ, ахэм буквэу ы-р апетхэ: Уджы­хъуы, Хьамтэхъуы, нэмыкIхэри. Джаущтэу транскрипцие шIыкIэр — справочникым игъэкIотыгъэу щегъэфедэ. ЫкIи пэублэ гущы­Iэм къыщеIо мы тхыкIэр джырэ адыгэ орфографием зэрэтемыфэрэр, ау зигугъу ышIырэ лъэкъоцIэ кIэуххэр справочни­кым еджэрэм зэхимыгъэкIокIэнхэм пае Кушъуы, Хьабэхъуы ыIозэ къыщеты. Ау ахэр джырэ адыгэ орфографием зэрэщатхы­хэу птхынхэ зэрэфаери къыщеIо. «Макъэр зэрэзэхэтыр къэзы­гъэлъэгъорэ транскрипцие шIыкIэм тетэу тхакIэм щыбгъэфе­дэнэу щытэп», еIо Хъутым, — тэрэзыр: Шъхьаплъэкъу — Шъхьа­плъэкъор, Шъхьаплъэ­къом, Хъурай — Хъураер, Хъураем.

Справочникым пшъэрылъ шъхьаIэу зэшIуиххэрэр: еджэрэм ищыкIагъэр икъоу хигъотэныр, джэнджэш къыхэмыхьаныр, адыгабзэр икъоу зымышIэрэми гущыIалъэр IэпыIэгъу афэхъуныр, лъэкъуацIэм ыпкъ кIэуххэр зытетым тетхэу пигъэуцохэмэ, къэIуакIэри тхыкIэри тэрэзы хъунхэр ары. Ащ пай лъэкъуацIэхэм якIэуххэм транскрип-циер зыкIащигъэфедэрэр.

Адыгэ гущыIалъэхэм къэбэр­тэе гущыIэхэр зэрадэмытхэм фэд, мыщи къэбэртэе лъэкъуацIэхэр дэтхэп (ахэр Къэбэр­тэе-Бэлъкъарым, Къэрэщэе-Щэр­джэсым къащыхаутыгъэ Iоф­шIа­гъэхэм ахэбгъотэщтых), ау адыгэ­хэми къэбэртаехэми зэдыряе лъэкъуацIэхэр дэтых.

НэмыкIыбзэ къыхэкIыгъэ лъэ­къуацIэ горэхэри IофшIагъэм хэтых. ГущыIэм пае, лъэкъуацIэу Мыхьамэджанэр анахь орфографическэ гущыIэлъэ дэгъум тет лъэкъуацIэхэм ахэт: ЗекIогъу Уцужьыкъу, Мыхьамэджэнэ Юныс, Одэжьдэкъо Хьа­джымэт. Адыгэ орфографическэ гущы­Iалъ. 1968. Ар адыгэ лъэ­къуацIэхэм ахэмыгъэхьаныр зэфэнчъагъэу елъытэ Хъутым. Ащ фэд лъэкъуацIэу Кэстанэри: Кэстэнэ Дмитрие адыгэ тха­кIохэм ащыщ.

Тхылъым тэ еплъыкIэу тигъэ­шIыгъэхэри къэттхыных:

1. Транскрипцие шIыкIэр ав­торым зыщигъэфедэрэм скобкэ плIэмыехэм адэтэу къыгъэлъэгъуагъэмэ нахьышIугъэу тэлъы­тэ: [Тыхъу, ау Дыхъуы, ШъэуэцIыкIу, ау ЦIыкIуы, ПсыIушъу, ау Куышъуы];

2. Тэ тиеплъыкIэкIэ, Iахьищэу зэхэт цIэ-лъэкъуацIэм хэт тыцIэм къыпыхьэрэ кIэухэу -ы-р пымытми хъущт: ГъукIэлI Хьазрэт Сэфэр ыкъу, Аулъэ Дзэ­хъан Хьаджымэт ыпхъу.

3. ЛъэкъуацIэу Анчек // Анчек // Анчок // Анчоков иадыгэ къэIуакIи, тхыкIи Анцокъу. Лъэ­къуацIэр адыгэ-абхъазыбзэхэм зэдыряе гущыIэу аIо къызыте­кIыгъэр. (Апэрэ Iахьыр — Анцо абхъ.-абаз. Анцва’ (абх. Анцеа, абаз. Анчва «Тхьэшхо»), ятIо­нэрэ Iахьыр -къуэ / /-къо «сын»).

Хъут Казбек итхылъэу ­«Адыгэ лъэкъуацIэхэм ятхыкIэхэр» зыфиIорэр шIуагъэ къэзытыщт IофшIагъэу щыт. Ар IэпыIэгъушIу афэхъущт гъэзетым, радиом, телевидением яIофышIэхэм, анахьэу кIэлэегъаджэхэм.

Тхылъыр зыщэфынэу фаем Нэгъой Сафыет ибукинистическэ ыкIи «Дом книги» зыфиIорэ тучанхэм ачIигъотэщт.

Анцокъо Сурэт.
ШIэныгъэлэжь.