Адыгэ къэIуакIэхэр

Домашние птицы — Щагу бзыухэр

Голубок – тхьаркъожъый
Голубь – тхьаркъо, тхьэрыкъуэ (каб.)
Гусак – къазыхъу
Гусенок – къазщыр
Гусь – къаз
Гусь (самка), гусыня – къазан
Домашняя птица – щагубзыу
Индейка, индюк – тхьачэт, гуэгуш (каб.).
Индейка – тхьачэтан
Индюк – тхьачэтыхъу
Индюшонок – тхьачэтщыр
Курица (вообще) – чэты
Курица – чэтан
Курица-несушка – чэткIэцI
Курица с лысой шеей – чэтпшъэкъуй
Молодая курица – анакIэ
Наседка – чэткъурт
Петух – атакъэ
Петух-производитель, петух-главарь – атэкъэпщ
Селезень – псычэтыхъу
Утенок – псычэтщыр
Утка – псычэт, бабыщ (каб.)
Утка (самка) – псычэтан
Хохлатая курица – чэтшыгутыу
Цыпленок – чэтжъый
Шилохвостка – псычэт кIэпсыгъу, бабыщ кIэ псыгъуэ (каб.)

Дикие животные — Псэушъхьэ Iэлхэр

Бегемот – псышъонт
Бобр, бобер – тан, къундуз
Горный козел – пчэнIэл, къушъхьэ ачъэ, къурш ажэ (каб.)
Гиена – дэбахь («бэбахь»)
Детеныш лани – блэнашкIэ
Дикая коза – мэзпчэн
Дикая лошадь – губгъош, мэзыш, губгъуэш (каб.)
Дикий кабан, вепрь – къоныжъ, мэзыкъу, мэзыкъуэ (каб.)
Дичь, дикое животное – лэучэцI
Зубр – домбай, мэзыцу, домбей (каб.)
Косуля – лэу, пчэныфы
Лань – бланэ, шъыхьабз
Лосенок – бжъэущыр
Лосиха – бжъэубз
Лось – бжъэу (шъыхьэ лъэпкъ), бжьуэ (каб.)
Мартышка – мамунэ цIыкIу
Носорог – пэбжъакъу
Обезьяна – мамун, номин
Олененок – лэучэцI, лэущыр, шъыхьэщыр
Олень – шъыхьэ
Сайгак – губгъо пчэн
Серна – пчэныпцIэ, къурш бжэныпцIэ (каб.)
Слон – пыл
Слон (самец) – пылыхъу
Слоненок – пылыщыр
Слониха – пылыбз
Тавричан (вол, бык таврической породы) – таурчан (цу лъэпкъ)
Тур – ачъэжъ, шыкъулътыр, къурш ажэ (каб.)

Хырыхыхьэхэр

Цуакъэ щыгъэу къэхъу, аукIышъ, щахыжьы. (Чэты).
Ыпэ кIыхьэ, ышъхьэ Iае, ыпкъ ины. (Пыл).
Сыхьат мыгъэпс нахь мышIэми, игъом зэкIэ къегъэущы. (Атакъэ).
ТеурыкIу-елъэкIон. (Псычэт).
Къау-къау лъэрычъ, чылэр къэзы­чъыхь. (Тхьачэт).
Мафэм къелъэехы, чэщым мэлъэежьы. (Чэты, тхьачэт).

ГущыIэжъхэр

Атэкъэ зэуалэр пщэр хъурэп.
Бланэм щэ тефэмэ – псыхъуачъ.
Бланэу чъэрэми зыгорэ къеузы.
Лэу къалъфыгъакIэр шъо дах.
Мэзым хэс къори мэпсэу.
Псычэтым есыкIэ рагъашIэрэп.
Унэцум уеомэ мэзыцум ыбжъэ мэсысы.
Чэтжъые мыуцу псыжъо хэпкIэ.
Чэтжъые пасэр мэлъае, чэтжъые кIасэр къелъэехы.
Шъыхьэм ыбжъэ ипый.
***
А сикIалэу кIэлэхъуа,
ШкIахъо згъакIуи пщэрыхьа,
Домбаишъор ичэл… (Фольклор).
***
Атакъэм ыкIэ зэкIищымэ – къесыщт.
Шъынэм ышъхьэ плъэгъумэ – гъатхэр къэсыгъ.

Бэджэжъыемрэ къоныжъымрэ
(Пшыс)

Бэджэжъыемрэ къоныжъымрэ зэдэшакIохэзэ, мэл кIэпц чIэнагъэ горэ къагъотыгъ.
—Тэгъэгощи мы лыр тэгъэшхы,— ыIуагъ къоныжъым.

— Ар шхыкIэ хъущтэп. Тыгъэ­чъыий, нахь пкIыхьэпIэшIу зылъэ­гъурэм лыр иунаеу ерэшх, — ыIуагъ бэджэжъыем.

Чъыенхэу гъолъыгъэх. Къоныжъыр мычъыеу бэджэжъыер чъыягъэ.

Игъусэ зэрэчъыягъэр зелъэгъум, къоныжъыр къызыщыкIошъи, мэл кIэпцыр ышхи гъолъыжьыгъэ. Гъолъы­жьыгъэу игъусэ еплъакIошъ щылъ.

Бэджэжъыер къэущыжьи къэджагъ:

— Къоныжъ! Мыдэ къедэIу, — ыIуагъ.— ПкIыхьэпIэ гъэшIэгъон слъэ­гъугъэ. Ешхэ-ешъо горэм сыхахьи, Iэнэ зэгъэфагъэ горэм сыIуфи лъэшэу сыпэтхъыхьажьыгъ. Ори, дел, укъэслъэгъугъагъэти, пIэстэ шхафэ гори къыпфэзгъэкIотэжьыгъагъ.

— Шъыпкъэ, шъыпкъэ! — ыIуагъ къоныжъым.— Сэри а дэдэр ары пкIыхьапIэу слъэгъугъэр. Ешхэ-ешъом лъэшэу ущагъатхъэу слъэгъугъэти, «Мы мэл кIэпцыжъыр мыщ ышхыжьынэп» сIуи,— о узыщышхэгъэхэ пIэстэ Iанэм сыд къысфишIэни! — мэлакIэ сылIэу сыкъечъэжьэжьи лыр сшхыгъэ.

— Тхьэм зынае щыфэн къоныжъ! Псэушъхьэу мэзым хэсмэ сэ санахь тхьагъэпцIэу сIозэ, сыдэу гъэшIэгъона къысэпшIагъэр? Ащ ыуж гъусагъэ къыбдэсшIыжьыгъэу о плъэгъунэп! — ыIуи бэджэжъыер зэгыижьзэ къо­ныжъым бгъодэкIыжьыгъ.