Адыгэ къуаер дунэе гъомыл

 Адыгэ къуаем ия IX-рэ шъолъыр фестиваль къыратхыкIыгъ

Адыгэ къуаем ия IX-рэ шъолъыр фестиваль Мыекъопэ районым щыкIуагъ. Псыхъо чъэрэу Шъхьэгуащэ иджабгъу щызэщиз Нэпкъэу Дахъо гъэхъунэм щызэхащэгъэ мэфэкIым нэбгырэ мин 12-м нахьыбэ хэлэжьагъ.

Гъэхъунэр лъэгъупхъэ, мэфэкI шъуашэм диштэу зэIухыгъ. Къалэхэм, районхэм, IофшIэпIэ хэхыгъэхэм къэгъэ­лъэгъонхэр къызэIуахыгъэх. Iугъо фы­жьышъом пчэгум зыщеIэты. ПщэрыхьапIэхэр къабзэх, лъэ­гъупхъэх. Орэдышъоу зэхэтхырэм тхьакIумэр егъашIо, ошъогум лъагэу зыредзэ. ХьакIэхэм ахэтэлъагъох Краснодар краим, Ростов хэкум, Къэбэртэе-Бэлъкъарым, фэшъхьафхэм къарыкIыгъэхэр.

ЗекIохэр бэ мэхъух. Адыгэ къуаем щыгъуазэу ахэтыр макIэп. Анахьэу тшIогъэшIэгъо­ныгъэр къуаем идэгъугъэ амыуплъэкIоу псынкIэу зэращэфыщтым зэрэпылъыгъэхэр ары. Хьалыжъор зикIасэхэр шъэ пчъагъэ мэхъух, пщэ­рыхьапIэхэр къадзыхьагъэхэу шхыны­гъо­хэр зыгъэхьазырхэрэм апашъхьэ итых.

Кощхьэблэ, Шэуджэн, Теуцожь районхэм къарыкIыгъэхэм япщэрыхьапIэхэр гъэхъунэм иджабгъу лъэныкъо щытлъэгъу­гъэх. Анахь дэгъур къахэдгъэ­щынэу гухэлъ тиIэп – зэкIэми узыIэпащэ.

ЛIышъхьэр къафэгушIуагъ

Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат, республикэм и Къэралыгъо Совет – Хасэм и Тхьаматэу Владимир Нарожнэр, Адыгеим и Премьер-министрэу Александр Наролиныр, Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо упчIэжьэгъоу ТхьакIущынэ Аслъан, Парламентым, Правительствэм якъу­лыкъу­шIэхэр фестивалым хэлажьэх.

— Адыгэ къуаер бэшIагъэу Урысыем, IэкIыб къэралыгъохэм ащашIэ, — къы­щиIуагъ фестивалым ти ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат. – Лъэпкъ шхыныгъо­хэм къуаер нахь къахэтэ­гъэщы. Фестивалым ихьакIэхэм осэ икъу къуаем къызэрэфашIыщтым сицыхьэ телъ.

КъумпIыл Мурат мэфэкI зэхахьэм хэлажьэхэрэм къафэгушIуагъ, гум щизэу зэкIэми загъэпсэфынэу афиIуагъ.

Къэгъэлъэгъонхэр

Унэгъо псэупIэхэм, щагухэм, IэпэIасэхэм яIофшIапIэхэм, фэшъхьафхэм якъэ­гъэлъэгъонхэр зэрэгъэпсыгъэхэм, ахэм къагъэ­лъагъохэрэм КъумпIыл Мурат, ТхьакIущынэ Аслъан, Владимир Нарожнэр, Александр Наролиныр, ащ игуадзэхэу Наталья Широковар, Сапый Вячеслав, министрэхэр, депутатхэр, зэхэщэкIо купым хэтхэр яплъыгъэх.

Республикэм иIэшъхьэтетхэр районхэм яадминистрациехэм япащэхэм, культурэм иIофы­шIэхэм гущыIэгъу афэхъугъэх.

Щагухэм пхъэ машIохэр ащэблэх. КIыщхэм пкъыгъо зэфэшъхьафхэр аща­шIых. Гъу­кIэхэр IэпэIасэх. Мастэм къы­щыублагъэу хатэм узэрэщы­лэжьэщт Iэмэ-псымэхэр ашIых. КъумпIыл Мурат сыджым екIуа­лIи, уатэмкIэ теозэ гъукIэм иIофыгъохэр ыгъэцэкIагъэх.

ЦIыф IэпэIасэм ищагу зэ­-ри­гъэда­хэрэм уеплъызэ, ­къо- джэ щыIакIэм гукIэ зыфэощэи. Анахьэу тызэплъырэр щэм ха­шIыкIыхэрэ шхыныгъохэр ары.

Къуаер зэрэрахырэ шIыкIэр джырэ нэс зымышIэрэ нэбгырэ шъэ пчъагъэ пщэрыхьапIэхэм ащытлъэгъугъ. Щэр, къоепсыр, щыгъур, нэмыкIхэри зэрэбгъэфедэщтхэм Ростов хэкум къи­кIыгъэ бзылъфыгъэр къыкIэупчIэу тырихьы­лIагъ.

КъумпIыл Мурат гущыIэгъу зыфэхъугъэхэ пщэрыхьакIохэм яшIушIагъэ осэ ин фишIызэ «тхьашъуегъэпсэу» ариIощтыгъ. Тыкъэзыуцухьэрэ дунаим икъэ­бзагъэрэ къуаем идэгъугъэрэ зэрэзэпхыгъэхэр зэдэгущыIэгъу­хэм ащызэхэтхыгъэх.

Зэгъэпшэнхэм уагъэгъуазэ

Адыгэ къуаем икъыдэгъэкIын республикэм зыщеушъомбгъу. БлэкIыгъэ илъэсым егъэпшагъэ­мэ, 2018-рэ илъэсым процент 30-кIэ нахьыбэ хъугъэ къуаеу къыдагъэкIырэр. Рагъэжьэрэ Iофыр лъагъэкIотэным фэшI Адыгэ Республикэм амалышIу­хэр иIэх. 2020-рэ илъэсым ехъулIэу фермэ инхэр ашIыщтых. Къуаер къызыщашIыхэрэ IофшIапIэхэм зэхъокIыныгъэхэр ащэ­кIох.

Къуаеу къыдагъэкIырэм ип­чъагъэ зэрэхагъэхъощтым дакIоу, адыгэхэм яшэн-хабзэхэм языкъегъэIэтыжьын зэхэщакIохэр пылъых. Фестивалым амалыкIэхэр зэрэбгъэфедэщтхэм уафещэ.

Щагухэм къащызэIуахыгъэхэ къэгъэлъэгъонхэм уагъэгъуазэ. Къуаер зэрипхыщт шIыкIэм екIолIэкIэ хэхыгъэ фэпшIын зэрэфаер пщэрыхьакIохэм къа­Iуатэ. ГущыIэм пае, зы пщэрыхьапIэм бзылъфыгъи 2 — 3 Iут. Нэбгырэ пэпчъ щэу, къоепсэу, нэмыкIэу ыгъэфедэрэр зэфэдэми, къуаер идэгъугъэкIэ зэфэшъхьаф хъун ылъэкIыщт.

Анахь IэпэIасэхэр

Лъэпкъ шэн-хабзэхэр агъэфедэхэзэ къуаер анахь дэгъоу изыхыгъэхэм якъыхэхын зэхэщакIохэм псынкIэ къафэхъугъэп. Пщыжъхьаблэ щыщэу Хъуадэкъо Рустем иIэпэIэсэныгъэ къуаер изыхыгъэхэм язэнэкъокъу анахь къыщигъэлъэгъуагъэу щалъытагъ.

ХьакIэм анахь дэгъоу зыщыпэгъокIыгъэхэм ящагухэм ащытлъэгъугъэри гум рихьыгъ. Дэ­хьапIэхэр зэтегъэпсыхьагъэх. Лъэпкъ шъошэ зэкIужьхэр ащыгъхэу щыгъу-пIастэкIэ щагум урагъэблагъэ. Орэдыр дахэу щэжъынчы, къашъом зыщеIэты. Адыгэ шъуашэр зыщыгъ пшъа­шъэмрэ КъумпIыл Муратрэ лъэпкъ къашъор узыIэпищэу къызэдашIыгъ.

МэфэкIыр гъэшIэгъонэу лъэ­кIуатэшъ, ащыщэу узэплъыщтыр къыхэхыгъуае мэхъу. Пчэгушхоу шъоф зэикIышхом щагъэпсыгъэм тиартист цIэ­рыIохэр щэуджых. Республикэм иIэшъхьэтетхэр Адыгэкъалэ иадминистрацие къызэIуихыгъэ щагум зыщыдэхьэхэрэ уахътэм тефэу Адыгеим, Къэбэртэе-Бэлъкъарым язаслуженнэ артистэу Дзыбэ Мыхьамэт лъэпкъ орэдхэр егъэ­жъынчых.

«Дахэ сидунай!» зыфиIорэ орэдыр пчэгушхом щэIу. МэщбэшIэ Исхьакърэ Тутэ Зауррэ зэдаусыгъэ орэдэу «Адыгэхэр сичIыгу щэпсэух» зыфиIорэр Дзыбэ Мыхьамэт къыхедзэ.

Уилъэпкъ, уичIыгу уарыгу­шхозэ, орэдым тамэ къыуеты. Адыгэкъалэ иадминистрацие ипащэу ЛIыхэсэ Махьмудэ зэхэщэн Iофхэм зэрапылъыгъэм къытегущыIэ къалэм культурэмкIэ и ГъэIорышIапIэ ипащэу Хъуадэ Адамэ.

Лъэпкъ IэпэIасэхэм яIофшIагъэ пэсэрэ лъэхъаным къыщежьэ. Адыгэ щагум удэхьагъэу гупсэф зэбгъэгъоты пшIоигъомэ, Адыгэкъалэ къикIыгъэхэм щысэ атепхын фае. Лъэпкъ тхыпхъэхэу нэм къыкIидзэхэрэр дахэм идэ­хэжьых. Адыгэ шъуашэм итарихъ зэбгъэшIэнэу уфаемэ, щагум, хьакIэщым защыплъыхь. Цыер, саер, паIор, нэмыкIхэри лъэгъупхъэх.

— Нэбгырэ 70-рэ тыхъоу Адыгэкъалэ тыкъикIыгъ, — къе­Iуатэ Хъодэ Адамэ. — МэфэкIэу тызыхэлажьэрэр щыIэныгъэм щыщ хъугъэшъ, дгъэдахэ тшIо­игъу. ПчыхьалIыкъо Светланэ сиIэпыIэгъоу культурэм ехьылIэгъэ Iофыгъохэр къэтэгъэлъагъох.

ПщэрыхьакIохэу Тхьагъэпсэу Мэлайчэт, ЗекIогъу Римэ, Ем­тIылъ Любэ, Хьахъукъо Мэлайчэт ясэнэхьат хэшIыкI ин фыряI. ЦIыфхэм упчIэжьэгъу ашIых.

Шэуджэн районым иIэпэIасэу Хъуадэкъо Саидэ ятIонэрэу фестивалым хэлажьэ. МэфэкIыр шIогъэшIэгъон.

— ЗэхэщакIохэм сафэраз, — еIо С. Хъуадэкъом. — Ясэнэ­хьат хэшIыкI ин фыряI, сакIырэплъы. Гъунчъэкъо Саидэ сигъус, ащи ылъэгъурэр къуаджэм дэсхэм къафиIотэжьын имурад.

Теуцожь районым щыщэу КIыкI Мирэ къуаер ихыгъэнымкIэ шIыкIэ анахь гъэшIэгъон къыгъэлъэгъуагъэу зэхэщакIохэм алъытагъ. Красногвардейскэ районым къикIыгъэ БжьэшIо Сарэ икъуае зэкIэми анахь IэшIоу хахыгъ.

Тэхъутэмыкъое районым щыщ бзылъфыгъэхэм яIэпэIэсэныгъэ тыщыгъуаз, зэгурыIоныгъэ ахэлъэу къуаем шхыныгъохэр ха­шIыкIых, хьалыжъор, хьалыжъо­жъыер нахь зикIасэхэм апае пщэрыхьэхэу къытаIуагъ.

— Унагъо сызехьэм пщэрыхьаным нахь фэщагъэ сыхъугъ, — къытиIуагъ Нэпсэу Заретэ, — Сэщ нахьыжъэу Iоф зыдасшIэхэрэм сафэраз, сяупчIынэу игъо симыфэзэ, ежьхэм гу къыс­лъатэшъ, IэпыIэгъу къысфэхъух.

Композиторэу, орэдыIоу, пщынаоу КIыргъ Юрэ ансамблэм хэтхэр игъусэх. Культурэм и Унэу Тэхъутэмыкъуае дэтым Iоф щашIэ. Адыгэ шъуашэр къякIоу зэкIэми ащыгъ. МэфэкIыр агу рехьы. КIыкI Аскэр мэкъэ IэтыгъэкIэ орэдхэр къафиIонхэу зигъэхьазырыгъ. ПщэрыхьакIохэу Мэзыужьэкъо Саныет, ШъэуапцIэкъо-Ацумыжъ Эмэ, КIэныбэ Аминэт, Бек Зурыет уащытхъу­нэу зыкъагъэлъэгъуагъ.

IэпэIасэхэр

Ахэр япчъагъэкIэ зыфэдизыр къэтлъытагъэп. ЯIофшIагъэ дунэе мэхьанэ иIэу тэлъытэ. Нэр пIэпи­хэу дахэу фэпэгъэ адыгэ пшъа­шъэр пчъэIупэм щыс. Лъэпкъ тхыпхъэхэр хедыкIых.

— Сянэу Мариет Хьатикъуае культурэмкIэ и Унэ ипащ, — къытиIуагъ пшъэ­шъэ нэшхъуан­тIэу Жъыкъо Фатимэ. — Илъэси 10 хъугъэу хэдыкIыным сы­пылъ. Мастэр, Iуданэр къызысштэхэкIэ, гупшысэхэм заушъомбгъу…

Пшъашъэм идунае хъопсагъо. Пкъыгъоу хидыкIырэр лъэгъуп­хъэу унагъом къенэжьы. Мэстапэр ыгъэIорышIэзэ, шъабэу гум иорэд къыхедзэ…

Бзылъфыгъэ шъуашэр къэзыгъэлъэгъорэ Датхъужъ Руслъан Шэуджэн районым щыщ. Адыгэ шъуашэм и Мафэ Iоныгъом и 28-м республикэм зэрэщагъэмэфэкIыщтыр ешIэ. Къуаем ифестиваль цIыфыбэ зэрэзэфищагъэр лъэшэу игуап

КIэщакIохэр

Пчэным ищэ къуаер хэзышIыкIыхэрэм таIукIагъ. ГущыIэгъу тафэхъу тшIоигъуагъ, ау щэфакIохэр къяуцокIыгъэхэу уп­чIабэ араты зэхъум, нэмыкI IэпэIасэхэм талъыплъэу тыфежьагъ.

Адыгэ шъоур. Ащи узыIэпещэ. Къуаем пэмычыжьэу шъоур мэкIаим телъ. Сатыум пыщагъэ­хэм ащи хэкIыпIэ къыфагъоты. Адыгэ шъоур зыми хэмыкIуакIэу IэшIоу щыт. Къуаер къызыще­кIущт уахътэм Iанэм къытеплъхьан фаеу сатыушIым къыти­Iуагъ.

Мыекъопэ районым чэм Iэ­хъогъу щызиIэ ЯхъулIэ Вячеслав дэгъоу синэIуас. Ансамблэу «Налмэсым» хэтыгъ.

— ХъупIэ дэгъухэр тиIэх, — къеIуатэ ЯхъулIэ Вячеслав. – Чэм 50 тиI, пчъагъэм хэдгъэ­хъощт. Къуаем цIыфым шIуа­гъэу къыфихьырэм, щэм хэпшIыкIын плъэкIыщтхэ гъэщхэм яхьылIэгъэ тхыгъэхэр нахьыбэрэ гъэзетым къыхэшъуутыхэ тшIоигъу.

ГъучIым хешIыкIых

Алексей Кашановыр иIэпэIэсэныгъэкIэ зэдгъэпшэщтыр тшIэрэп. ГъучIым фэIазэу пкъы­гъохэр хешIыкIых. Шым исурэт дахэу ышIыгъ. Унагъом ищыкIэгъэхэ Iэмэ-псымэхэри гъэшIэгъо­нэу къегъэлъагъох.

— МэфэкIым сигуапэу сыхэлажьэ, — къытиIуагъ Алексей Кашановым. — СиIофшIагъэхэм къяплъыгъэх, къакIэупчIагъэх Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат, нэмыкI Iэшъхьэтетхэр.

ШIэныгъэм икъэкIуапI

Бзэхэр зыщызэрагъэшIэрэ Гупчэу «Активым» ипащэу Едыдж Мэмэт, Къэбэр­тэе-Бэлъкъарым гъэсэны­гъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ и Министерствэ иотдел ипащэу Табышъэ Мурат, Адыгеим иIэпэIасэхэм ащыщэу Гостэкъо Руслъан гущы- Iэгъу зэфэхъугъэхэу тарихьылIагъ.

Адыгэ къуаер, адыгэ шъуашэр дунаим щашIэх. Тэ, зэлъэпкъэгъухэм, ащ тырэгушхо. Нахьыбэрэ тызэхахьэ къэс тизэфыщытыкIэхэм хэхъоныгъэхэр афэхъущтых, — къаIуатэ Табы­шъэ Муратрэ Едыдж Мэмэтрэ. — Лъэпкъым ихэхъоныгъэхэр мыщ фэдэ мэфэкIхэм нахьышIоу къащэлъагъо.

Iэнэ хъураем щытегущыIагъэх

Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Муратэ кIэщакIо фэ­хъуи, къуаер къэзышIыхэрэм, сатыушIхэм, хабзэм икъулы­къушIэхэм, шIэныгъэлэжьхэм, общественнэ IофышIэхэм апае Iэнэ хъурае зэхащагъ, «Адыгэ къуаер — тилъэпкъэгъухэм якIэн» джарэущтэу зэхахьэм еджагъэх.

Фестивалым изэхэщакIохэр Адыгэ Республикэм мэкъу-мэщымкIэ и Министерствэрэ республикэм зекIонымкIэ ыкIи курортхэмкIэ и Комитетрэ. Правительствэм инэмыкI къу­лыкъушIэхэри фестивалым чанэу хэлэжьагъэх. Экономикэм, сатыум, псауныгъэм, культурэм, гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэ, фэшъхьафхэм яIофышIэхэм Iэнэ хъураем мэхьэнэ ин ратыгъ.

КъумпIыл Муратэ зэхахьэм къыщиIуагъ адыгэ къуаем цIыфхэр нахьыбэрэ къыкIэ­упчIэхэ зэрэхъугъэр, Урысыем имыза­къоу, IэкIыб къэралыгъо­хэм зэралъыIэсырэр. Адыгеим хэ­хъоныгъэхэр ышIынхэмкIэ 2030-рэ илъэсым нэс телъытагъэу IофшIэным зэрэхагъэхъощтымкIэ унашъохэр аштэх.

Хэбзэ шапхъэхэм адиштэу къуаер къыдэгъэкIыгъэным Лъэ­устэнджэл Мурат зэхахьэм къы­щытегущыIагъ.

Россельхознадзорым Краснодар краимрэ Адыгэ Респуб­ликэмрэкIэ ипащэу Юрий Пет­ровыр, Парламентым и Тхьаматэу Владимир Нарожнэр, Адыгеим ифермерхэм я Союз ипащэу Дзэхъохъу Аслъан, нэмыкIхэм яеплъыкIэхэр къаIуа­гъэх. Цышэ Казбек «Матэ» зыфиIорэм иIоф­шIакIэ щыIэныгъэм зэрэдиштэрэр хигъэунэфыкIыгъ.

КъумпIыл Муратэ зэхахьэм икIэух зэрэщыхигъэунэфыкIы­гъэу, адыгэ къуаем икъыдэ­гъэкIын республикэм зыщиу­шъомбгъунымкIэ амалышIухэр тиIэх.

ЗэхэщэкIо купым хэтхэу ХьапэкIэ Аслъан, Къэлэшъэо Инвер, нэмыкIхэм ягупшысэхэр щыIэныгъэм къыпкъырэкIых. Къуаемрэ зекIо Iофхэмрэ зэпхы- гъэх.
Сапый Вячеслав, Шъхьэлэхъо Аскэр, Мэрэтыкъо Рустем, КIэрэщэ Анзаур, Аулъэ Юрэ, Мырзэ Джанбэч, нэмыкI хэбзэ къулыкъушIэхэр цIыфхэм адэгущыIэхэу тлъэгъугъэх. ЗэкIэми унэшъо хэхыгъэхэр яIэх. Республикэм щытхъу къыфэзыхьырэ мэфэкIэу къуаем ифестиваль алъытэ.

Республикэ общественнэ движениеу «Адыгэ Хасэм» итхьаматэу ЛIымыщэкъо Рэмэзанэ мэфэкIым гупшысэ ин халъхьагъэу къытиIуагъ. Адыгэхэм ятарихъ, шэн-хабзэхэр зэзыпхырэ Iофтхьабзэхэр нахьыбэрэ зэхэщэгъэнхэ фае.

МэфэкIыр къэзыгъэдэ­хагъэхэр

Культурэм иIофышIэхэм концертышхо къатыгъ. «Налмэсыр» дахэу щыуджыгъ. Артистхэу Кушъэкъо Симэ, Дзыбэ Мы­хьа­мэт, Хъут Рустам, Еутых Вячеслав, ПIатIыкIо Маринэ, Даутэ Сусанэ, Жакъщэкъулэ Маринэ, Цышэ Зарет, нэмыкIхэм орэдхэр къаIуагъэх.

Сатыум пыщагъэхэм мэфэкIыр къызфагъэфедагъэу тэлъытэ. Археолог цIэрыIоу Тэу Аслъан зэрилъытэрэмкIэ, адыгэ чIыпIацIэхэм язэгъэшIэнкIэ ащ фэдэ зэхахьэхэм ямэхьанэ зыкъедгъэIэтын тлъэкIыщт.

Транспортым игъэфедэнкIэ цIыфхэм къиныбэ ямыIагъэу къытаIуагъ, ари зэхэщакIохэм шIукIэ афэтэлъэгъу. Ешъуагъэу зы нэбгыри тырихьылIагъэп. Дэхагъэм, дэхагъэ фыщылъ. ШIушIагъэр орэбагъо.

ЕмтIылъ Нурбый.

Сурэтхэр А. Гусевымрэ авторымрэ тырахыгъэх.