Адыгэ къуаем ифестиваль ипэгъокI

Тызэгъусэу итэхы

Адыгэ къуаем идэгъугъэ, иIэшIугъэ, шIуагъэу хэлъыр республикэм исхэм ямызакъоу, тикъэралыгъошхуи, IэкIыбым щыпсэухэрэри щыгъозэнхэм фытегъэпсыхьэгъэ шъолъыр фестиваль-зэнэкъокъоу «Адыгэ къуай» зыфиIорэр илъэс къэс Адыгеим щырагъэкIокIы. Мыгъэ ар я 10-у республикэм щызэхащэщт.

Мы илъэсым апэрэу мэфитIурэ фестивалыр кIощт. Iоныгъом и 20-м шIэныгъэ-практическэ конференциехэр Мые­къуапэ щызэхащэщтых. Анахь мэхьанэ зиIэ Iофтхьабзэр Iоныгъом и 21-м хагъэунэфыкIыщт. ЧIыпIэу зыщыкIощтыр зэблахъу­гъэп, Мыекъопэ районым ит псэупIэу Дахъор ары.

Республикэм щыпсэухэрэм ямызакъоу, къэралыгъом икъэлэ зэфэшъхьафхэм къарыкIыгъэхэр зыщызэрэугъоихэрэ Iоф­тхьабзэм анахь мэхьанэ зэратырэр къоеихыныр ары. Мыщ къекIолIэрэ бысымгуащэхэм къоеихыным «ишъэфхэр» къаIуатэх, хьакIэхэм арагъэ­лъэ­гъу. Фестивалым илъэс зэкIэлъыкIохэм хэлэжьагъэу, зигъомылапхъэ идэгъугъэ агъэунэфыгъэу Псэкъупсэ щыщ Тхьагъэпсэу МэлэIичэт гущыIэгъу тыфэхъугъ. Ащ икъуае иIэшIугъэ чыжьэу Iугъэ, зэ зыIуфагъэм щыгъупшэжьырэп. ИцIыкIугъом къыщегъэжьагъэу янэ зэришIыщтыгъэу, къыригъэлъэгъугъэм тетэу ащ къуаер рехы

Ижъырэ адыгэ шхын

Адыгэ къуаем шIуагъэу пы­лъымрэ иIэшIугъэрэ зымышIэрэ тишъолъыр имызакъоу, Урысые Федерациеми, IэкIыб къэралхэми арысыжьэп тIоми хэукъоныгъэ хъунэп тшIошIы. Ар ижъырэ адыгэ шхынэу зэрэщытыр лъэп­къым итарихъ къыхэщы, нафэ къешIы. Нарт эпосым къызэриIуатэрэмкIэ, цIыф къызэрыкIохэр иныжъым текIонхэмкIэ къуаер IэпыIэгъушхо къафэ­хъугъагъ.

Апэрэу адыгэ къуаер Урысы­ем зыщашIагъэр Темыр Кавказыр аштэнэу ащ ичIыгу къызехьэхэр ары. Пачъыхьадзэм хэтыщтыгъэ И. С. Хатисовым 1866-рэ илъэсым чIыгухэм язытет зыфэдэмкIэ отчетэу ышIы­жьыгъэм мырэущтэу хэтыгъ: «Щэм хашIыкIызэ адыгэхэм къуае ашIы. ИтеплъэкIэ ар щэламэм фэдэу хъурай, зыщыпщэрыхьэхэрэ хьакум тыралъхьэшъ, агъэгъу».

А лъэхъаным къыщегъэжьагъэу джырэ уахътэм нэс иIэшIугъэрэ идэгъугъэрэ чIэнагъэ рамыгъэшIэу тибзылъфыгъэхэм адыгэ къуаем иихын лъагъэкIуатэ.

Къоеихыным ишъэфхэр

Бысымгуащэхэм зэрэпщэ­рыхьэхэрэр, ащкIэ яшъэфхэр къаIуатэхэу яхабзэп, ау тигущыIэгъу икъуае зэрэрихырэ шIыкIэм тигъэзетеджэхэр щигъэ­гъозэщтых, тэри ащ къытфиIотагъэр зыпари хэтымыгъэзэу къышъулъыдгъэIэсыжьыщт.

Пстэуми апэу щэм изытет зыщыб­гъэгъозэн фае. Къуаер зыхашIыкIыщт щэм адыгэхэм мэхьанэшхо раты.

— Щэ тэрэзым къэгъэгъэ мэ IэшIур, гум итIысхьэу, къыпихыщт. Ары чэмым ышхырэм лъэшэу тызкIылъыплъэрэр, — къыт­феIуатэ тигущыIэгъу. — Губгъо­хэу тэрэзэу мыукъэбзыгъэхэм ащыхъурэ былымхэм япсауныгъэ зэщызыгъэкъон зылъэкIыщтхэр къащаIумыфэнхэм лъэшэу уфэсакъын фае.

Дэгъоу шхэгъэ былымыр узэреплъыгъэм лъыпытэу бгъэ­унэфын плъэкIыщт. Ыныбэ фэмыхьыжьэу, ерагъэу зигъазэзэ къызыдэхьажькIэ, щэ дэгъу къызэрихьыгъэм уехъырэхъы­шэжьынэу щытэп.

Щэм къэбарэу пылъыр Мэлаичэт къызытфеIуатэ нэуж къуаем ишхын епхыгъэу гущыIэр лъегъэкIуатэ. Къыхэгъэщыгъэн фае, къуаер IэшIоу, дэгъоу пшIыныр псынкIагъоп. Ар тэрэзэу зэрэпшIыщтымкIэ уицыхьэ зытелъыжь зыхъукIэ ары ныIэп къоеихыным узфежьэн фаер.

— Щэр къабзэу, IэшIоу щытми, къуа­ер тэрэзэу зымышIы­жьышъукIэ, зэкIэ хьаулые хъущт, — къытфеIуатэ Мэлаичэт. – Унэгъо Iужъу сыкъихъухьагъ. Сянэ къэсымэджагъэу чэмыр ыщын, къуаер рихын зыщимы­лъэкIырэм тэ IэпыIэгъу тыфэхъущтыгъ. Джы къызнэсыгъэм ащ къызэрэсигъэлъэгъугъа­гъэм фэд зэрэсшIырэр. А уахътэм къыщегъэжьагъэу къоеихыныр зэзгъэшIагъ, ау сезэщы­гъэу е сыфэмыежьэу мафэ къыхэкIыгъэу къэсшIэжьырэп.

Бысымгощэ пстэуми щэ мыгъажъор къуае рахырэп. Щатэр тезыхыхэрэри щыIэх. Ау тигущыIэгъу зэрилъытэрэмкIэ, щэ мыгъажъор нахь къое IэшIу мэхъу.

Щэу хьакум тыригъэуцуагъэр къэстырыфэ къоепсым игъэхьазырын фежьэ. КъызэрэтфиIотагъэмкIэ, къоепсыр хафэ зыхъукIэ, къуаер пхъап­хъэу, пытэу хъущт. Арышъ, ащ лъэшэу улъып­лъэн фае.

— Щэр къэбгъажъо хъущтэп, тIэкIу дэдэ зыкъиIэтынэу къызыригъажьэкIэ, машIоу кIэлъыр нахь цIыкIу пшIыжьынышъ, мэкIэ-макIэу къоепсыр къашыкъым­кIэ хапкIэзэ, къуаер ипхыщт, — къысфеIуатэ сигущыIэгъу. — Щэ литрэ 15-м килограмми 5 фэдиз хъурэ къуае къы­хэкIы.

ТигущыIэгъу икъуае идэгъугъэ чыжьэу Iугъэ. Америкэм, Израиль, тикъэралыгъо ит къэлэ зэфэшъхьафхэми ар анэсыгъ. Осэ ин къэзылэжьырэ бысымгуащэм ишIэныгъэхэмкIэ адэгощэн ылъэкIынэу Адыгэкъэлэ администрацием фестивалым хэлэжьэнэу ар ригъэблэгъагъ. Мыгъэ я 5-у ащ кIонэу зегъэхьазыры. Илъэс къэс хагъэунэфыкIырэ чIыпIэ Мэлаичэт къы­фагъэшъуашэ, мыгъэ апэрэр къыхьынэу тыфэлъаIо.

— Фестивалым къуае щисхы зыхъукIэ, ащ ишIын зышIогъэшIэгъонэу къэуцурэр макIэп. Пстэуми лъэбэкъу-лъэбэкъоу къафэсэIуатэ, ясэгъэлъэгъу, — игущыIэ лъегъэкIуатэ Мэлаичэт. — Къалэм къы­щыхъугъэу, къоепсыр зыфэдэр зымышIэрэ цIыфхэм алъэгъурэр зэкIэ ашIогъэшIэгъон. Ежь-ежьырэу зызыушэтыжьы зышIоигъохэри къахэкIых, IэпыIэгъу сафэхъузэ къоепсыр хакIэ е къуаер бжъалъэм рагъэкIу.

ШIуагъэу хэлъыр бэ

Джы къуаем шIуагъэу хэлъым нахь игъэкIотыгъэу игугъу къэтшIыщт. ШIэныгъэлэжьхэм къызэраIорэмкIэ, цIыфым ыпкъышъолкIэ анахь къышъхьапэрэмэ ащыщ белокыр. Клеткэу, лыпцэу цIыфым иIэхэр ащ хэшIыкIыгъэх. Белокым ишIуа­гъэкIэ цIыфым хэхъо, зэхъокIы, сабый къыпыфэн елъэкIы. Мыщ фэдиз шIуагъэ зиIэ белокыр лым, кIэнкIэм ыкIи щэм ахэшIыкIыгъэ гъомылапхъэхэм ахэлъ. Адыгэ къуаем ипроцент 60-р псы, тхъоу хэлъыр процент 20,1-рэ, белокыр – 17, углеводыр – проценти 3.

Къыхэгъэщыгъэн фае зыхэзыгъэкIы, нахь оды зызышIы зышIоигъо цIыфхэу шхыныгъо хэхыгъэхэм анэмыкI зымыгъэфедэхэрэм къуаер яIанэ нахьыбэрэ тетмэ ишIуагъэ къызэрэкIощтыр. Нэ­мыкI къое пытэхэу тучанхэм ащащэхэрэм зядгъапшэкIэ, адыгэ къуаем тхъоу хэлъыр зэрэнахь макIэр тэлъэгъу. Адыгэ къуаем витаминхэу А, ВI, В2, С, «Бета каротин» зыфаIохэрэр хэлъых. Ахэр пкъышъолым мафэ къэс ищыкIагъэхэм, ыгъотын фаехэм ащыщых. Врачхэм къызэраIорэмкIэ, мафэм къое грамм 16 цIыфым ышхын фае.

Бысымгуащэу гущыIэгъу тызфэхъу­гъэм къызэрэтфиIотагъэмкIэ, иунагъо исхэм якIасэу къуаер ашхы. Ар хьалыгъум игъусэу зэрагъэфедэрэм имызакъоу, гъомылапхъэу хашIыкIырэри бэ.

Къояжъэр, къоехьалыжъор, хьаку хьалыжъор, гуубатэр, сырникхэр, нэ­мыкI гъомылапхъэхэри къуаем хэпшIыкIынхэ плъэкIыщт. Ахэр зэкIэ зэрэIэшIухэм имызакъоу, псауныгъэмкIэ шIуагъэ къа­хьы.

Гъонэжьыкъо Сэтэнай.