Адыгэхэр Якутием зэрифагъэхэр

ЗыгъэпсэфыпIэ къалэу Шъачэ итарихъ музей икъутамэу ПсышIуапэ дэтым инаучнэ IофышIэ шъхьаIэу Хъущт Аминэт къызэриIуатэрэмкIэ, апэ узэреплъыщтымкIэ, ар зыплъыхьэкIо къызэрыкIом фэдагъ. ИтеплъэкIэ Темырым ыкIи Урысыем и Сыбыр ащыпсэухэрэ цIыф лъэпкъхэр гум къыгъэкIэу гъэпсыгъагъэ: нэгу хъураеу, нэгушъхьэхэр къытепш хьазырхэу, нэзэжъоу, зэтырипхъанкIэзэ гущыIэщтыгъ. ЛIыр шIукIаерэ экспозициехэр зэпиплъыхьэу музеим къыщекIокIыгъ; анахьэу бэрэ зыкIэрытыгъэр хы ШIуцIэ Iушъом щыпсэурэ адыгэхэм якультурэ къизыIотыкIырэ чIыпIэр ары; зэкIэ ылъэгъурэр шIогъэшIэгъоныгъ, зэригъашIэмэ шIоигъоу, адыгэхэм ятарихъ чыжьэ ыкIи джырэ тимафэхэм зыщыпсэухэрэм, ящыIакIэ зыфэдэм къакIэупчIэщтыгъ. КъызэрэчIэкIыгъэмкIэ, ар зэкIэ аукъодыягъэп ыкIи зэщ фэшIыгъэп.

— Сэ Республикэу Саха-Якутия ит къалэу Олекминскэ сыкъыщыхъугъ, сыщыщ, — къеIуатэ хьакIэм. — Iофэу сшIэрэм епхыгъэу Шъачэ командировкэ сыкъэкIуагъ. ПсышIуапэ аукъодыеу сыкъыдэфагъэп: къысфаIотагъ мыщ этнографическэ музей зэрэдэтыр ыкIи районым адыгэ къоджэ заулэ зэритыр. Сэ ижъырэ черкесхэм сакъытекIыгъ, сащыщ! Непэрэ мафэр сэркIэ мэфэ ялый — апэрэу силъэпкъэгъухэм ячIыгу, яхэгъэгу сыкъифагъ. Тиунагъо текIыгъэ лIэужыбэр егъашIэм зыкIэхъопсыгъэр непэ сэ къыздэхъугъ!

Мы гущыIэхэм къакIэлъыкIуагъ къэIотэн кIыхьэ гъэшIэгъонэу, адыгэ унэгъо пшIы заулэр янасыпынчъагъэкIэ Якутием зэрэращыгъагъэхэм икъэбар.

— А гъэм гъэмафэр плъыр-жъэр стыр дэдагъэу къаIотэжьыщтыгъ, псыхъоу Ленэ псышхоу, псы куоу арыми зэрашIэрэр, а илъэсым лъэшэу зэкIэкIогъагъ, псыигъукIыпIэхэр иIагъэх, — къеIуатэ хьакIэ-зыплъыхьакIом. — Ращырэ черкесхэр нэбгырэ 97-рэ хъущтыгъэх, ахэр пароходыжъ цIыкIукIэ мэзым хэдзэгъэ поселкэ чыжьэ горэм ащэщтыгъэх. Ау нэрэ-Iэрэм къухьэм ыпэ псычIэ ятIэм чIиIугъ ыпэкIэ лъыкIотэн амал гори имыIэжьэу. ЦIыфхэр джащыгъум къырагъэкIыхи, нэпкъым къытыратIупщыхьэгъагъэх ыкIи якут къоджагъэм пэмычыжьэу щытIысынхэ фитхэу къараIуагъ. ЦIыфхэр апэ зыдэтIысыгъагъэхэр къалэу Олекминск хъугъэ.

ЗыхэдэIогъэ къэIотэгъум тарихълэжьэу, ШэхэкIэй щыщэу Гъуашъо Аслъан къызхигъэшхъуагъ. Мы Iофым ишъыпкъапIэ зэригъашIэмэ шIоигъо хъугъэ.

— Интернетым ишIуагъэкIэ Якутием ичIыпIэ музей иадрес зэзгъэгъотыгъэ, — къыIотагъ Аслъан. — Ащ иIофышIэхэм псынкIэу силъэIу къысфагъэцэкIагъ: сурэттехыгъэ зытIущ къысфагъэхьыгъ, ахэр я XIX-м икIэухым, я XX-рэ лIэшIэгъум икъежьапIэм чIыпIэ сурэттех горэм атырихыгъагъэх. КъызэрэнэфагъэмкIэ, черкесхэр хъулъфыгъэ 94-рэ ыкIи бзылъфыгъищырэ хъущтыгъэх, якутхэм апэгъунэгъоу тIысыгъагъэх. Охътэ бэдэдэрэ зыми хэмыхьэхэу, ежь-ежьырэу псэугъэх. Ялъэпкъ шъуашэ — кIакIор ыкIи хъурышъо паIохэр ащыгъыгъэх, зэресагъэхэу щыIагъэх. Зыми щыхьэщтыгъэхэп, хэти агъэпыищтыгъэп, ау зыуагъэушъхьакIущтыгъэп. ШакIощтыгъэх, мэзыр раупкIыщтыгъ, дышъэр алъэсыщтыгъ. Зы тхыгъэ хэутыгъэ, Олекминскэ идышъэкъычIэхыпIэ фэгъэхьыгъэм, ахэм ацIэ зыгорэущтэу къыхэфэ: «Пшэхъо къычIэхыпIэм нэбгырэ 700 фэдизмэ Iоф щашIэ, — щитхыгъ итхылъэу «Наша страна: картины природы и быта народов России» зыфиIоу 1911-рэ илъэсым Москва къыщыдэкIыгъэм ушэтакIоу Д. М. Тимковскэм. — КъэтIысыгъэхэм ащыщ хъулъфыгъэ ин плIэIушхор ыкIи сыбырылI лъэкъымэр, тунгус е якут нэгуратIэу, пакIи жакIи зытемытыр, кавказ лъэпкъэу, черкесэу, жэкIэ шIуцIэшхор зытетыр, нэшIуцIэ инхэмкIэ гуфаплъэу, ау хьылъэу нэплъэгъур къыозытырэр…»

Якутием имузей иIофышIэу Ирина Никифоровам макъэ къызэригъэIугъэмкIэ, джырэ уахътэм мы чIыпIэм щэпсэух адыгэхэм атекIыгъэхэр, ар бзылъфыгъэ хэкIотагъэу, илIакъокIэ адыгэ лъэкъуацIэу Балдэ зиIэу зылъытэрэр ары. ГъэшIэгъоны, ШэхэкIэй щыпсэурэ лIакъоу Кобжхэми а лъэкъуацIэр — Балдэ яятIонэрэ лъэкъуацIэу алъытэ. Ау ащ къежьапIэу иIэр, къикIырэр къыIонэу хэти ышIэрэп, къэзышIэжьи щыIэп, арышъ, мыр хъугъэ-шIэгъэ гъэшIэгъонэу къэнэжьы.

ПсышIопэ музеим иIофышIэу Хъущт Аминэт къызэриIорэмкIэ, чыжьэу къикIыгъэ хьакIэм мэхьанэ зиIэ къиIотыкIынхэр къышIыгъ.

— Адыгэхэм апэ зи зыхагъахьэщтыгъэп, ащымыщи зэрагъэкIуалIэщтыгъэп; ащ фэдэ унэшъо пытэ янахьыжъхэм ашIыгъагъ. Ау зэрэщыIэщтхэм ыкIи къызэрэзэтенэщтхэм пае ныбжьыкIэхэм къащэн-дэкIон амал ятыгъэн фаеу етIанэ алъытагъ, зыхэхьагъэхэм нахь зарапхы хъугъэ, — къеIуатэ ащ. — Ащ тетэу Олекминскэ иIэгъо-блэгъухэм игъорыгъозэ якут черкесхэр къарытэджагъэх. Уахътэ тешIи, абзи ашIокIодыгъ, ау агукIэ, яшэнкIэ кавказ лъэпкъхэу къэнагъэх, сыд хъугъэми, къызтекIыгъэхэ лъэпкъым зыфагъадэу, зырагъапшэу къырэкIох.

Непи ахэр, ежьхэм яехэр, зыхэсхэм зэрафэмыдэхэр, гущыIэм пае, яинагъэкIэ, язэхэлъыкIэкIэ, япэтхыщэгъэ макIэкIэ, яшIыкIэ-IуакIэкIэ, нэмыкIхэмкIи къахэщхэу хьакIэм къыIотагъ.

ТIэкIу-тIэкIузэ, Якутием ращыгъэгъэ адыгэхэу Олекминскэ дэсыгъэхэр мокIэ-мыкIэ Республикэу Саха-Якутием ыкIи хэгъэгум игощагъэхэ хъугъэх. ЗэрэшIэх, зэдэгущыIэх, анахьэу зэлъэкъоцIэгъухэр.

— Шъачэ сызэрэкIорэм икъэбар сиIахьылхэм зашIэм, нахьыжъхэм къысаIуагъ, къысфагъэпытагъ сичIыпIэгъухэм амал иIэмэ заIузгъэкIэнэу, япсэукIэ-щыIакIэ зэзгъэшIэнэу, — къыIуагъ хьакIэм. — ЯшIоигъоныгъэ згъэцэкIагъэ. Тэ адыгэхэу зичIыгу зэрагъэбгынагъэхэм такъытекIыгъ, охътэшхо, чIыгуонэшхо тазыфагугъэми, тыгукIи, тпсэкIи тихэкужъ тепхыгъагъ. Лъым хэлъыр къыхэмыкIыжьын ыкIи пщыгъупшэн е щыбгъэзыен плъэкIыщтэп.

НЫБЭ Анзор.

Сурэтхэм арытхэр: якут адыгэр; адыгэхэр зыщыпсэущтыгъэхэр (Якутиер).