АДЫГАБЗЭР: Тыркуем, Дюзджэ университетым…

2013 — 2014-рэ илъэс еджэгъум Дюзджэ дэт университетым филологиемкIэ ифакультет адыгабзэмрэ литературэмрэ якъутамэ къыщызэIуахыгъ. КъыкIэ­лъыкIорэ илъэсым — гурджыбзэмрэ гурдж литературэмрэ щызэрагъашIэу аублагъ ыкIи мы къутамэр кавказыбзэхэм афэгъэхьыгъэу хъугъэ. Мы илъэсым адыгэ филологиер зисэнэхьат ныбжьыкIэхэр апэрэу къычIатIупщыщтых.

А хъугъэ-шIагъэм адыгэу Iэ­кIыбым, анахьэу Тыркуем, щы­псэухэрэм ялъэпкъ гупшысэ зы икIыгъошIу тегъэкIапIэ зэрэ­фэхъугъэм агу къыIэтыгъ, лъэпкъыбзэм, лъэпкъ культурэм, лъэпкъ дунэе зэгъэфакIэм ама­лышIу иIэ зэрэхъугъэм ныбжьым, сэнэхьатым ямылъыты­гъэу (зэкIэ адыгэхэм тIомэ тыхэукъонэп) ашъхьэ Iэтыгъэу щыIэныгъэм хэплъэнхэм, неущрэ мафэ адыгэм илъэпкъы­псэ иIэным щигъэгугъыгъэх.

Зы охътэ гъэнэфагъэм студентхэу адыгабзэмрэ литера­турэмрэкIэ бакалаврэ хъугъэ­-
хэу къычIатIупщыщтхэм яшIэ­ныгъэ нахь лъэпсэ куу ыгъотыным рыгъуазэхэзэ, мы сэ­нэхьатымкIэ магистратурэ къы­зэIуахыгъ. Непэ адыгабзэмрэ адыгэ литературэмрэ ­якъутамэ имагистратурэ икурситIу уни­верситетым щеджэ.

Мы зэпстэур зыпшъэ ифагъэ­хэр Адыгэ къэралыгъо университетым адыгэ филологиемрэ культурэмрэкIэ ифакультет ика­федрэ ипэщагъэу, ­профессорэу, филологие шIэныгъэхэмкIэ док­торэу ХьакIэмыз Мирэрэ иIоф­шIэгъухэу, ­филологие шIэныгъэхэмкIэ кандидатхэу До­лэ Рузанэрэ Шъхьэлэхъо Сусанэрэ.

Сыд фэдэ Iофи апэрэ лъэбэкъухэр щыпшIыныр псын­кIа­гъоп. Ау ар нахь къэзыгъэхьы­лъэрэр къэралыгъори, апшъэрэ еджапIэри, лъэпкъзэхэпхъэ щыIакIэри узэмысэгъэ егъэ­жьэпIэ закIэ зыхъукIэ, Iофыр фэдэ пчъагъэкIэ нахь зэшIохы­гъуае мэхъу. ЫпшъэкIэ къызэ­рэщытIуагъэу, мыгъэ, 2017-рэ илъэсым, апэрэу къычIатIуп­щыщт адыгабзэмрэ адыгэ ли­тературэмрэкIэ бакалаврэхэр.

Ау зигугъу нахь игъэкIо­тыгъэу къэтшIымэ тшIоигъор магистратурэр ары.

Апэу хэгъэунэфыкIыгъэн фаер — хэта адыгабзэмрэ литературэмрэкIэ магистратурэм щеджэн фитхэр? Апшъэрэ гъэсэныгъэмкIэ диплом зи­Iэу, ищыкIэгъэ экзаменхэр зы­тыгъэхэр ары. Мы Iофым ямы­шIыкIэ нэшанэхэр иIэх. ­Адыгэ филологиемрэ культурэмрэкIэ магистратурэм учIэхьаным пае зэрэ Тыркуеу щагъэнэфэрэ шIэныгъэ IахьхэмкIэ экзамен птын фае. Ежь ­университетхэр арэп экзамен зыщатырэр. Къэралыгъо экзаменхэр затым балл пчъагъэу къахьыгъэр ары магистрантхэр къызэрэхахыхэрэр ыкIи зэраштэхэрэр.

ФилологиемкIэ магистратурэм учIэхьаным пае филологие шIэныгъэхэмкIэ апшъэрэ гъэсэныгъэ уиIэныр амал имы­Iэу щытэп: адыгэ ­филологием имагистратурэ чIэхьан фитых ыкIи щеджэх экономистхэр, ин­женер-механикхэр, инженер-электрикхэр, информационнэ технологиехэр зисэнэхьатхэр, ублэпIэ еджапIэм икIэлэегъа­джэхэр, философхэр, профессиональнэ сурэтышIхэр, американистхэр, политологхэр ыкIи фэшъхьафхэр. Магистрантыр иапэрэ сэнэхьаткIэ пенсием кIуагъэми, магистратурэм ще­джэн фит. Арын фае магистратурэм чIэсхэр зэкIэри псэемыблэжьэу, Iофы зырагъэ­шIэу зыкIеджэхэрэр.

Сэ езгъаджэхэрэр магистрантхэм ятIонэрэ купэу 2015-рэ илъэсым экзаменхэр зыти, адыга­бзэм зыфэзыгъэхьазырынэу, адыгабзэкIэ фэшъхьафырэ шIэныгъэхэр аIэ къырагъэхьан­хэм тегъэпсыхьагъэ хъунхэм пае 2016-рэ илъэсым ­мэзаем апэрэ илъэс еджэгъоу — хьазырлыкъым къычIэхьагъэхэр ары. Мы купым нэбгырэ 15 хэтыгъ. Ахэм ащыщэу нэбгыри 7-р адыгабзэкIэ мэгущыIэ, ау еджакIэрэ тхакIэрэ зышIэрэр нэбгыритф. Хэдгъэунэ­фы­кIын, тхакIэу агъэфедэрэр ежь-ежьырэу е хасэхэм ащызэ­ра­гъэшIагъэу, калиграфием те­мыт шIыкIэр ары. Нэбгырэ зы­тIущым къыпкIэупчIэнхэу, сэлам къыуахын алъэкIэу магистратурэм къэкIуагъэх. Нэ­бгырэ зытIум егъашIэм адыга­бзэкIэ сэлам амыхыгъэу пIоми хъунэу ныдэлъфыбзэр зэ­рагъэшIэнэу къэкIуагъэх. Мыщ фэдизэу егъэджэным иублапIэ магистрантхэм яадыгабзэ изытетыгъэр къызыкIыкIэд­гъэтхъы­рэр, мыр къыдэтлъытэмэ, мы факультетым къычIахьэхэрэр — орэстудент, орэмагистрант — гупшысэ шъхьаIэу зэрыгъуа­зэхэрэр нахь къыдгуригъэIонэу къысщэхъушъ ары. Дюзджэ университетым ихьатыркIэ Тыркуем ис адыгэхэм лъэпкъ нэдэплъыгъоу агъотыгъэм имэхьанэ зынэсырэр гугъэ нэфэу зыкIигъэхъопсыгъэхэр ары.

Джыри магистратурэр зы Iо­фыгъошIу ишыхьат — студентэу, емышIэ-шIумышIэу, щы­Iэ­ныгъэм игъогупэ лъэгъуабэ зыпэ илъэу, сыд сэнэхьатым хэ­дэнымкIэ гъунэнчъэ фитыны­гъэхэр зиIэрылъхьэр — янэ ыгъэдэIуагъ, ятэ шIолIыкIыгъ е шIэныгъэ фырикъугъэпти, зыдаштэщт апшъэрэ еджапIэу Дюзджэ университетым кIуа­гъэкIэ узэгуцэфэщтым фэдэп магистрантыр. Джыри зэ хэ­сэгъэунэфыкIы, къыкIэсэгъэ­тхъы: мы магистрант купым сэнэхьат яI, ау ашIэн ашIэ­рэпти, зэщтегъэоу къэкIуагъэх пIонэу щытэп. ЗэкIэми Iоф ашIэ, ыпшъэкIэ къызэрэщы­тIуагъэу, нахьыбэмэ бын-унагъо яI. КIэлэегъаджэхэу, бзэхэм Iоф адэзышIэхэрэм упчIэ яIэн алъэкIыщт: «Сыдэущтэу зы уахътэм, зы чIыпIэм, а зы нэ­бгырэм адыгэу, ау егъашIэм иныдэлъфыбзэкIэ «Уимафэ шIу!» зымыIуагъэмрэ адыга­бзэкIэ гущыIэу, еджэкIэ-тхэкIэ тIэкIуи зышIэрэмрэ зэдебгъэ­джэщтха?» Шъыпкъэ, ар псын­кIагъоп!

Ау, адыгэхэм зэраIоу, «икIы­гъо зимыIэ щыIэп!» Джа адыга­бзэкIэ гущыIэрэ ныбджэгъухэр зэдзэкIакIохэу, ахэр IэпыIэ­гъу­хэу илъэсым къыздэлэжьа­гъэх! Тхьаегъэпсэух! Аферым! Зэфэдэу, зэкIэми апэрэу зэра­гъашIэрэр грамматикэр ары. Ау цIыфым ыгу етыгъэмэ, тхьамэфэ кIоцIым лъыхъомэ, амалынчъэ хъущтэп. Арышъ, ежь еджакIохэри агу етыгъэу мэ­лъыхъох, мэлажьэх, джэуап къа­гъоты. А купым яунаеу Интер­нетым чат щагъэпсыгъ, ащ сэри сахатхагъ, къэупчIэх, зэуп­чIыжьых, сэри Интернет-зэдзэ­кIакIом гущыIалъэр игъусэу, адыгабзэ зышIэрэ еджакIохэр сиIэпыIэгъухэу, джэуапыр алъы­сэгъэIэсы зыщищыкIагъэм сызэрэфэамалэу. Джы мы уахътэм ежь еджакIохэр нахьы­бэмкIэ упчIэхэм яфэшъошэ джэуапхэмкIэ зэфырекъужьых. Сэри ащ сылъэплъэ. Ищы­кIа­гъэмэ, шIэныгъэкIэ зэфыримыкъужьхэмэ, сахэгущыIэ. Ау мыщкIэ гупшысэ шъхьаIэр джэуап тэрэзыр зэу япты­жьы­ныр арэп: ежьхэм яшIэны­гъэ­зэхадзэкIэ джэуап тэрэзым
нэ­сынхэр, ащкIэ аIэ зэкIэ­дза­гъэу зэдэгупшысэнхэр, джэнджэшэгъу, акъылэгъу зэфэхъун­хэр, загъори зэнэкъокъунхэр ары…

ЗэкIэмэ анахьышъхьэр — ашIэнэу фаех, шIэныгъэм изэ­гъэуIукIэ тегъэпсыхьагъэх, яакъыл уцугъэ, гъэсэныгъэмкIэ сэнэхьат зытIу зыIэ илъхэм, лъагъор афыхэпщымэ, ежьхэм яамалхэр икъу фэдизэу агъэ­федэн алъэкIынэу щытых. Шъып­къэ, адыгэ орфоэпиер псынкIагъоп, ным ибыдзыщэ хэгъэщагъэу птхьакIумэ имытыгъэмэ.

Орфографиер — тхакIэр аIэ къихьаным пае, тыркубзэм ихьарыфылъэ латиницэм зэ-
ри­лъыр къызфэбгъэфедэзэ, кириллицэм ебгъапшэмэ, зыныбжь икъугъэхэу, шIэныгъэм изэгъэуIукIэ тегъэпсыхьагъэхэу, апшъэрэ гъэсэныгъэр зыпшъэ ифагъэхэм охътабэ темыкIуадэу тхакIэрэ еджакIэрэ ябгъэ­шIэшъущт.

Магистратурэм иапэрэ илъэс, адыгабзэм, адыгэ литературэм, культурэм ишIэныгъэ-ушэтын фежьэнхэм ыпэкIэ, бзэмкIэ гу­щыIэхэу, тхэхэу, еджэхэу, гу­пшысэхэу есэнхэр ары магистрантхэми кIэлэегъаджэми япшъэрылъыгъэр. Ащ тынэмысыпагъэми, тызэрэфэкIогъэ амалхэм ащыщ горэхэм ягугъу къэтшIын.

АпэрэмкIэ гу ­зылъязгъатэмэ сшIоигъуагъэр адыгэм илъэпкъ гупшысакIэ инэшэнэ шъхьаIэхэм ащыщэу лъэпсэгъэуцу пкъыгъом къешIэкIыгъэ гущы­Iэлъэжъыем игъэпсыкI ары. А нэшанэр анахь нэрылъэгъоу, анахь хьалэмэтэу къызхэщырэр «ГУ-м» игущыIэлъэжъый. Ау мыщкIэ а нэшанэм анаIэ тырадзэныр къезгъэжьагъэп. Сыда пIомэ «ГУ-м» къе­шIэ­кIыгъэ микролексикэр хьалэмэтыщэ. Нахь нэрылъэгъу гу­щыIэлъэжъые гъэпсыкIэр ыпэ изгъэшъымэ, адыгэ гупшысакIэм изы хьалэмэт нэшанэ нахь гу­рыIогъошIу афэхъунэу сенэгуягъ. Щэч зыхэмылъ бзэ ­хэ­­бзэ хьагъо-шIагъор кIалэхэм нэкIи, тхьакIумэкIи, Iэпкъ-лъэпкъ­кIи зы­лъыIэсыщтхэ пкъыгъохэр къэзыгъэлъэгъорэ пкъыгъуацIэхэмкIэ къедгъажьэмэ, нахь Iа­рыфэгъу зэрафэхъущтыр къыдэслъытагъ. ЫкIи мызэгъогум сиеджакIохэм агъэшIэгъон, зэ­хашIэн фэдиз гупшысэ мы бзэ нэшанэм къешIэкIыгъэу алъы­Iэсыгъэ фэдэу сызщагъэгу­гъыгъ. Сыдэу пшIын, кIэлэегъаджэр ригъаджэхэрэм апсэрэ яакъыл­рэ къыгъэущыным щымыгу­гъымэ, неущ ахэм апашъхьэ иуцогъуае къыщыхъущт.

Адыгэ гупшысакIэу зигугъу тшIырэм илъэгапIэр — «ГУ-м» игущыIэлъэжъый. Мыр — лъэпкъ гупшысакIэм иапофеоз пIомэ, шъыпкъэм пэ­благъэу къытщэхъу.

Мы бзэ нэшанэм ыкупкI тынэмысыпагъэми, ылъапсэ типлъагъэ фэдэу къызытщэхъум, тхэн гъэцэкIэн етшIэфыгъ.

  1. «Гу-м» игущыIэлъэжъые щыщэу гущыIэ 40-р агъэфедэзэ, е гущыIэухыгъэ зырызэу, е гупшысэкIэ зэпхыгъэ текст къатхынэу гъэцэкIэн ястыгъ. Мыр апэрэ IофшIэнэу темэ гъэнэфагъэм ехьылIагъэу, ягу­пшысэ зэгъэзэфагъэу, шъошэ гъэнэфагъэкIэ зэкIэупкIагъэу къатхын фэягъэр ары.
  2. ЯтIонэрэ тхэн ушэтын IофшIагъэр — ежь-ежьырэу ­сюжетри, гущыIалъэри къыхахынышъ, грамматическэ гъэ­цэкIэн гъэнэфагъэхэр игъусэу къатхыныр.
  3. Ящэнэрэ IофшIэныр — темэри, жанрэри (усэ, рассказ, къэбар, IорыIотэ сюжет) ащ щагъэфедэщт гущыIалъэри ежь-ежьырэу къыхахыныр.

Мы гъэцэкIэнхэм зэкIэми адыгабзэм ибзэхабзэхэу а лъэхъаным зэдгъэшIагъэхэр къызэрагурыIуагъэр къырагъэ­лъэгъонэу яфэшъошэ гъэцэ­кIэнхэр ягъусагъ.

Унэрэкъо Мир.

ШIэныгъэлэжь, Дюзджэ дэт университетым щырегъа­джэх.