Адыгабзэр, культурэр, лъэпкъ шIэжьыр

Аужырэ илъэсхэм адыгэ лъэпкъым къырыкIощтым фэгъэхьыгъэу Iофыгъо зэфэшъхьафыбэ къэлъэгъуагъ. Ахэм лъапсэу яIэр бзэм, культурэм, лъэпкъ шIэжьым япхыгъэ гумэкIыгъохэр арых.

Шъыпкъэр пIощтмэ, мы Iо­фыгъохэм бэрэ атегущыIэх зэригъэгумэкIыхэрэри къыхэщэу шIэныгъэлэжьхэр, кIэлэ­егъэджэхэр, «Адыгэ макъэм», Адыгэ Хасэм, телевидением, радиом яIофышIэхэр. Тирес­публикэ и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат зикIэщакIоу адыгабзэм икъэухъумэн ыкIи ихэгъэхъон дэлэжьэнэу Проектнэ офис гу­манитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ республикэ институтым щызэхащагъэу мэлажьэ. Мыщ нэ­мыкIырэ Iофыгъохэри рахъухьагъэх ыкIи Iоф адашIэ.

Сэ къыхэзгъэщымэ сшIои­гъор зы лъэныкъу. Бзэм ибаигъи, игъэфедэни зэпхыгъэр лъэпкъ шIэжьыр ары. Лъэпкъ шIэжьыр чIыпIэ пчъагъэу, лъэ­хъан зэфэшъхьафхэр къыубытыхэу, цIыфмэ агъэлъапIэу ыкIи агу къинэжьыгъэу зэхэт. Ахэр, цIыф пэрытэу лъэпкъым псэемыблэжьэу фэбэнагъэхэр, фэлэжьагъэхэр, адыгэ тарихъым пытэу хэуцогъэ чIыпIэ зэфэ­шъхьафхэр. Ахэр зы гущыIэкIэ къэпIон хъумэ лъэпкъым исаугъэтых. Лъэпкъым епхы-гъэу, бзэм, культурэм ямэхьанэ къыхигъэщэу, цIыфхэм агъэ­лъапIэу, «мыхэр адыгэм итарихъ хэпхынхэ плъэкIыщтэп» аIоу сыд фэдиза саугъэтэу ти­Iэр? Дунаир зэхъокIыгъэ тэIошъ, телъхьэпIэ дэгъу тиIэ хъу­гъэ. Дунаир зытетым тет, зэ­хъокIыгъэр тэры. Кавказ заом, граждан заом ыкIи нэмыкI къиныгъохэм ауж адыгэхэр джы республикэм исым фэдитIукIэ нахь мэкIагъ.

Ары нахь мышIэми, лъэхъэнэ къиным ымыгъэщынэхэу лъэпкъым ыбзэ, икультурэ, игушъхьэ­баиныгъэ икъэгъэнэн ыкIи ихэ­гъэхъон псэемыблэжьэу фэ­банэщтыгъэх, Iофыгъо зэфэ­шъхьафхэр зэшIуахыщтыгъэх Сихъу Сэфэрбый, Нэурызэ Ибрахьимэ, Цэй Ибрэхьимэ, Анцокъо Шымыгъэхъу, Цэй Ну­хьэ, ПщыунэлI КIыщмай ыкIи нэмыкIхэм. Ахэм дэгъоу къагурыIощтыгъ лъэпкъым иIоф зы­нэ­сыгъэр ыкIи Iофыгъо зэ­фэшъхьа­фэу зэшIуахыхэрэм ­апшъэу алъытэщтыгъ бзэшIэныгъэр, тарихъыр, этнографиер, культурэр сэнэхьат шъхьафхэу зэрэщытынхэ фаер.

Адыгэхэм бзэр псэм зэрэфагъадэщтыгъэр къыгъэлъагъоу тарихъым зы пычыгъо горэ къыхэсхын. Чэчэн Республикэм Баммат-ЮрткIэ еджэхэу чылагъо ит. Ащ нахьыбэрэмкIэ къумыкъухэр щэпсэух. Я XX-рэ лIэшIэгъум икъежьапIэм изакъоу къэнагъэу, Дэгужъыемэ ащыщэу лIыжь горэ ащ дэсыгъ. Чылэм иефэндэу Расул къызэриIотэжьырэмкIэ, бзэр щымыгъупшэным пае лIыжъыр урамым къытехьэти, адыга­бзэкIэ гущыIэзэ рыкIощтыгъэ.

Уадыгэу зыолъытэжьымэ, бзэр умышIэныр емыкIу. ЕтIани, бзэм урэгущыIэ къодыекIэ мэхьанэ иIэп. «Ныдэлъфыбз» зыкIаIорэр, адыгабзэкIэ угу­пшысэн, уеджэн ыкIи утхэн фаешъ ары.

«Штэ сиусэхэр» зыфиIорэ тхыгъэм Мурад Кажлаевым фэгъэхьыгъэу Расул Гамзатовым къыщеIо: «ЧIымрэ уашъом­рэ зэблагъэ зыпшIышъухэкIэ, ахэр орэд хъунхэшъ, бзыумэ афэдэу лъагэу заIэтын».

ЦIыфым кIуачIэрэ гугъапIэрэ къезытырэр ныдэлъфыбзэр ары. Усымаджэу, чIыпIэ къин уифагъэми, ныдэлъфыбзэр зызэхэпхыкIэ, угу къыдещае, щы­Iэныгъэм нахь фэщагъэ уешIы. ЦIыфым гумэкIэу иIэр, гупшысэ хьылъэхэр е гушIуагъом зэ­лъиштагъэмэ, къызэрэпIон плъэ­кIыщтыр ныдэлъфыбзэр ары ныIэп.

Гум игушIуагъуи,
игухэкI хьылъи
КъыпфесхьылIэжьэу
бэрэ къыхэкIы,
УиIуплъэ закъо
сыкъытерэплъи
Гум игукъао
бгъэм делъэсыкIы.
Дэнэгъо шъхьацэу,
пшъхьацы дэнагъо
Пчэдыжьрэ дахэу
IэкIэ сынэсы,
Псыорым фэдэу
сIэгушъо шъуамбгъо
Дышъэпсы ткIопсэу
шIэтэу щэсысы.

Сыд фэдизэу дэгъоу ошIэми, нэмыкIыбзэкIэ къэпIон плъэкIыщтэп мы сатырхэр. Гум къимыкIырэ гущыIэхэр нэпцIы мэхъух. Сыда пIомэ ежь цIыфым зэхишIэн ыкIи зэпичын фае къыриIотыкIыным ыпэкIэ.

Тыбзэ идэхагъи, ибаигъи тыгукIэ зэхэтымышIэу къэтыухъумэщтыр зыфэдэр тшIэщтэп.

Пэнэшъу Аскэр.
Гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ республикэ институтым иIофышI.