Адыгабзэр джырэ лингвокультурнэ шъолъырым зэрэхэуцорэр

Адыгэ къэралыгъо университетым адыгэ филологиемкIэ икафедрэ кIэщакIо зыфэхъугъэ Iофтхьабзэхэр адыгабзэм ыкIи тхыбзэм я Мафэ фэгъэхьыгъэу тхьамафэм къыкIоцI щыIагъэх.

МэфэкI Iофыгъохэм апэрагъ адыгэбзэ диктантэу егъэжьапIэ хъугъэр. Ащ ныдэлъфыбзэм ­нахь зэхэугуфыкIыгъэ къыхэзы­лъхьэрэ егъэджэн сыхьатхэр, зэхэгущыIэгъу-зэIукIэгъухэр къы­кIэлъыкIуагъэх.

ШIэныгъэ конференциер а зэ­кIэми язэфыхьысыжьэу хъугъэ. Ар гъэтхапэм и 15-м АКъУ-м и ШIэныгъэ тхылъеджапIэ щыкIуагъ Адыгабзэм изытет лъэныкъуабэкIэ гъэ­загъэу къиIо­тыкIыгъэныр, шIагъэр ыкIи мы­шIагъэр агъэ­унэфызэ пшъэры­лъыкIэхэм язэ­шIохын Iоф дэ­шIэгъэн гухэлъыр пхырыщыгъагъ.

Дунэе шIэныгъэ конференцием Адыгэ Республикэм ишIэныгъэлэжьхэр, шIэныгъэмкIэ гъэзагъэу Iоф зышIэн мурад зиIэхэ ныбжьыкIэхэр, IэкIыб къэра­лыгъохэу Тыркуем, Германием къарыкIыгъэхэ гъэсагъэхэр хэлэжьагъэх.

Зигъо Iофыгъо инэу «Адыгабзэр джырэ лингвокультурнэ шъо­лъырым зэрэхэуцорэр» зы­фи­Iорэр шIуфэс псалъэкIэ къызэ­Iуихыгъ адыгэ филологиемрэ культурэмрэкIэ факультетым идеканэу, филологие шIэныгъэ­хэмкIэ кандидатэу, доцентэу Хьамырзэкъо Нуриет. Адыгабзэм изэгъэшIэн-къэухъумэн, ихэгъэ­хъон сыдигъокIи янэплъэгъу итэу Iоф зэрашIэрэр, мы конференциер бзэм изэхэфын-ушэтынкIэ, ащ ылъэныкъокIэ къэуцурэ уп­чIабэм джэуап язытэу, адыгэ бзэшIэныгъэм джырэ мафэхэм зыкъезыгъэгъотынэу зэрэщытыр Нуриет къыIуагъ. Пленарнэ зэ­хэсыгъом къыщашIыщтхэ гущы­Iэхэми, ащ нэмыкIэу секцие зэ­фэшъхьафищымэ Iофэу ашIэщтыми, адыгабзэм епхыгъэхэ гумэкIыгъохэр дэгъэзыжьыгъэнхэмкIэ, адыгабзэм зыкъегъэIэтыжьыгъэнымкIэ, имэхьанэ нахь къыхэгъэщыгъэу кIэгъэтхъыгъэнымкIэ кIуачIэ ыкIи шIуагъэ яIэ­нэу ылъытагъ.

Апэрэ псэлъэ игъэкIотыгъэу «Адыгэ бзэшIэныгъэм къыкIугъэ гъогур ыкIи зэшIохыгъэнхэ фэе Iофыгъохэр» зыфиIорэр къы­шIыгъ филологие шIэныгъэхэмкIэ докторэу, профессорэу Абрэдж Ачэрдан.

Темыр-КъохьэпIэ Кавказым ишъолъыр ин зэлъаубытэу адыгэ­хэр зэрэпсэущтыгъэхэм, уеджэнджэшынэу щымытэу, лъэпкъым лъэхъэнэ чыжьэм тхакIэ горэ яIагъэкIэ узэрегуцафэрэм ыкIи апэрэ адыгэ гъэсагъэхэу С. Си­хъум, Къомэфэ Мухьадин ижъы­рэ дэдэм къыщыублагъэу, тиэрэ ыпэкIэ илъэс мини III-кIэ уIабэмэ, мыутIэхэм» («адыгэхэр къызытекIыгъэхэм») тхэкIэ амал яIэгъэныр (археологхэми ащ дырагъаштэ) кIагъэтхъыщтыгъ, ау ащ ишъыпкъапIэ къэзыу­шыхьатырэ тхыгъэ IэубытыпIэ гори къызэрэмынагъэр Абрэ­джым къыIуагъ.

Адыгэ тхыбзэм ылъэныкъокIэ я 19 — 20-рэ лIэшIэгъухэм гу­пшысэр нахь къызэрэнэфагъэр къыхигъэщыгъ. Люлье, Услар, Хъан-Джэрые, анахьэу къыхэ­гъэщыгъэн фаер Бэрсэй Умарэ 1853-рэ илъэсым егъэджэным тегъэпсыхьэгъэ хьарыфылъэ зэ­рэзэхигъэуцогъагъэр ары. 1846-рэ илъэсым адыгэ-урыс гущы­Iалъэу Люлье грамматикэмкIэ тедзэ иIэу зэрэзэхигъэуцогъагъэми ишIуагъэ къызэрэкIуагъэр хигъэунэфыкIыгъ. Ау адыгэхэм тхэкIэ амал зэрифэшъуашэу загъотыгъэр Октябрэ революцием ыужэу ылъытагъ, охътэ кIэ­кIым тхэн хабзэр зэряфэны­къуагъэм къыхэкIэу пшъэрылъыр къызэрэуцугъэр, ар зэшIохыгъэ зэрэхъугъэр къыIотагъэх. Гъэсэ­ныгъэм иегъэжьэпIэ-ублапIэ щы­тыгъэу Iэшъхьэмэфэ Даутэ мы Iофыгъо иныр зэрэфызэшIо­кIыгъэр, «Лъагъу» зыфиIорэр профессорэу Яковлевыр игъусэу къызэрэдигъэкIыгъэм, кIэмгуе диалектыр адыгабзэм лъапсэ зэрэфэхъугъэм, орфографическэ гущыIалъэр грамматикэ кIэкI голъэу зэритхыгъэм, нэмыкI бзэ IофшIэгъабэ зэриIэм Ачэрдан къащыуцугъ. Ау адыгабзэм изэ­хэфын-зэгъэшIэн-ушэтын етIанэ пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ къызэрэзэтеуцуагъэр, 1957-рэ илъэсым адыгабзэм изэгъэшIэн зэрэпа­дзэжьыгъэр къыIотагъ. КIэрэщэ Зэйнаб, Набэкъо Нинэ, ЗекIогъу Уцужьыкъо, Тхьаркъохъо Юныс, Бырсыр Батырбый, Шъаукъо Аскэр, Абрэдж Ачэрдан, Аулъэ Казбек, Гъыщ Нухьэ, Мэрэтыкъо Къасимэ, Тутарыщ Мариет, мы­хэм анэмыкIхэми бзэм ираздел зэфэшъхьафхэмкIэ (фразеологиер, синтаксисыр, топонимикэр, ономастикэр) Iоф зэрашIагъэр кIи­гъэтхъыгъ. Ауми, адыгабзэм — лъэпсэ куу зиIэ бзэжъым зэ­­пымыоу, уфэсакъэу Iоф дэпшIэн зэрэфаер Абрэджым къыIуагъ.

Тхылъхэм, анахьэу гущыIа­лъэ­хэм зэблэуныгъэу къахафэ­хэрэм къащыуцугъ, щысэхэр къы­хьызэ, ахэр къызэхифыгъэх. ГущыIэзэгъусэхэм ятхыкIэ хабзэ­хэм, зы ыкIи бэ пчъагъэм итхэ пкъыгъуацIэхэм якъэтын фэса­къыгъэн зэрэфаери кIигъэ­тхъыгъ.

ШIэныгъэ конференцием адыга­бзэм тилъэхъан изытет къизыIотыкIырэ псэлъабэ къыща­шIыгъ. Адыгабзэм икъэухъу­мэн ыкIи ихэгъэхъон афэгъэхьыгъэ къэралыгъо программэм кад­рэхэм ягъэхьазырын зэрэхэуцорэр къыIотагъ шIэныгъэлэжьэу Хьамырзэкъо Нуриет.

Филологие шIэныгъэхэмкIэ док­торэу, профессорэу А. В. Оля­нич ипсалъэу «Семиотическая рефлексия лингвокультурных ценностей в адыгской картине мира» зыфиIорэр къышIыгъ. Адыгэ лъэпкъыжъ лIыхъужъым ыбзэ адыгабзэр зые лъэпкъым фэдэу куоу, мэхьанэ ин хэлъэу, мэкъэ зэфэшъхьафыбэу, гупшысэ къэкIопIэ закIэу зэрэзэхэтыр къы­Iуагъ: непэ ежь Iоф зыщишIэу, зыщыпсэурэ Адыгеим ихэ­бзэ-шапхъэхэри, лъэпкъым илIы­гъэ-цIыфыгъи, ишъхьэлъытэжь ини адыга­бзэм зэрэхэлъыр ыкIи къызэрэриIотыкIырэр игущыIэ щыхигъэ­унэфыкIыгъ.

Ныдэлъфыбзэхэм язэгъэшIэн­кIэ джырэ уахътэм гумэкIыгъо­хэу хэлъхэр ыкIи ахэр зэрэ­дэбгъэзыжьыщтхэр; журналэу «Псалъэм» адыгэ шIэныгъабзэр зэрэщыгъэпсыгъэр; адыгэбзэ ыкIи литературэ урокхэм ащагъэфедэхэрэ екIолIакIэхэр; адыгабзэмрэ кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэмрэ: шIыкIэ-амалыкIэхэр, еплъыкIэхэр, гупшысакIэхэр зы­фиIорэ темэхэмкIэ къэгущы­Iагъэх тарихъшIэныгъэлэжьэу, доцентэу Цэй Заремэ, филологие шIэныгъэхэмкIэ докторэу, профессорэу Унэрэкъо Рае, филологие шIэныгъэхэмкIэ кандидатэу, доцентэу Хъуажъ Нурет, филологие шIэныгъэхэмкIэ кандидатэу, АРИГИ-м бзэм иотдел ипащэу Анцокъо Сурэт.

Адыгэбзэ егъэджэнымкIэ Iэ­кIы­бым, Тыркуем бзэ Iофыгъо­хэу щыIэхэр къыриIотыкIы­гъэх университетым икIэлэ­егъаджэу, профессорэу Кобл Алааттин Байрам.

Адыгабзэм изэгъэшIэн-ушэтын, ихэгъэхъон-зыкъегъэIэты­жьын афэгъэзагъэу секции 3-мэ — адыгэ бзэшIэныгъэмкIэ, адыгэ литературэмкIэ, IорIуатэмкIэ, зэдзэкIынымкIэ, адыгабзэр ыкIи литературэр зэрябгъэшIэщтхэ методикэмкIэ Iоф ашIагъ, секцие пэпчъ къиIотыкIын 20-м нахьыбэ ыкIи 20 зы­рыз къа-ща­шIыгъ. Тиреспубликэ ирайон зэфэшъхьафхэм къарыкIыгъэхэ кIэлэегъаджэхэр ахэм ахэлэ­жьагъэх. ШIэныгъэ конферен­цием адыгабзэм игъогу ыгъэу­нэфыгъ, изытет лъэныкъуабэкIэ зэхифыгъ, бзэр ыкIи ащкIэ литературэр зэрябгъэшIэщт амалхэр къыгъэнэфагъэх. Ифэшъошэ кIэух зэфэхьысыжьхэр конференциемкIэ ашIыгъэх.

Мамырыкъо Нуриет.
Сурэтыр Iэшъынэ Аслъан кон­ференцием къыщытырихыгъ.