Адыгабзэр бзэ куу ыкIи бай

Ащ нэмыкIэу, Адыгэ Рес­публикэм щыпсэухэрэм ар якъэралыгъуабз, арышъ, бгъу пстэумкIи куоу зэхэфыгъэныр, ухъумэгъэныр лъэшэу ищыкIагъ. Сыдым тетха адыгабзэм иIофыгъохэр, бзэм хэхъуа е хэкIа, икъоу гъэфедагъэ мэхъуа? УпчIэ зэфэшъхьафхэмкIэ зыфэдгъэ­загъ педагогикэ шIэныгъэхэмкIэ кандидатэу, Адыгэ къэралыгъо университетым идоцентэу, ублэпIэ классхэм ащеджэхэрэм адыгабзэр ыкIи адыгэ литературэр зэрэщябгъэшIэщтым Iоф дэзышIэу, тхылъхэр зыгъэхьазырэу, зытхэу Апыщ Фатимэ Нурбый ыпхъум.

Сурэтым итыр: шIэныгъэлэжьэу Апыщ Фатим.
— Адыгабзэр ыкIи адыгэ литературэр а I — V-рэ классхэм зэрэщябгъэшIэщтхэмкIэ тхылъ пчъагъэ птхыгъэ. АхэмкIэ IэубытыпIэ шъхьа­Iэу шъуиIагъэр сыда?

— Адыгэ Республикэр щыIэ зэхъум, лъэпкъ лъачIэу адыгэм ыбзэу адыгабзэр къэралыгъуабзэ хъугъэ. 1992-рэ илъэсым адыгабзэм изэгъэшIэн-зэхэфын нахь гъэлъэшыгъэныр къежьэгъагъ. Ащ елъытыгъэу адыга­бзэм изэгъэшIэн-зэхэфын нахь фэсакъхэу ыуж ихьагъэх. Бзэм иIофхэр къаIэтыгъэх. МыщкIэ гъэзагъэу Iоф зышIэрэ пэпчъ иамал-лъэкI адыгабзэм фигъэ­IорышIэн фэягъэ. Зэреджэщтхэ тхылъхэр тэрэзэу гъэхьазырыгъэнхэри ищыкIэгъагъ. Мы лъэ­ныкъом сэри Iоф дэсшIагъ. Апэрэ IэубытыпIэхэу етхьы­жьэгъэ мурадымкIэ тиIагъэхэр шIэ­ныгъэлэжь-методистхэу Даур Хьазрэт, бзэшIэныгъэлэжьы­шхохэу КIэрэщэ Зэйнаб, Тхьаркъохъо Юныс, Тамбый Джан­тыгъэ, кIэлэегъэджэ-методистэу Пэнэшъу Нинэ яIофшIа­гъэхэр кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм бзэр ыкIи литературэр зэрэщябгъэшIэщтхэмкIэ методическэ тхылъжъыехэу, узыгъэгъуа­зэхэу ЦуукI Тосе зиавторхэр арых. Тхылъ зэхэгъэуцоным екIолIэкIэ гъэнэфагъэ ищыкIагъ, ащкIэ анахь мэхьанэ зиIэр ыкIи лъапсэу хъурэр егъэджэн программэр ары. Тамбый Джантыгъэрэ Цуекъо Алыйрэ зэдызэхагъэуцогъэ программэр буква­рым кIыгъоу лъэпкъ еджапIэхэм атегъэпсыхьагъ, тимылъэпкъэгъухэм апаекIэ программэр зы­­тхы­гъэр Къэрэтэбэнэ Ася. Мы аужырэ илъэси 4-м гъэсэныгъэмкIэ Федеральнэ къэралыгъо стандартым фэхъу­гъэхэ зэхъокIыныгъэхэм къахэ­кIэу, адыгабзэмрэ литературэм­рэ язэгъэшIэнкIэ учебникхэм икIэ­рыкIэу Iоф адэтэшIэжьы.

— Учебникхэм язэхэ­гъэуцон Iоф дашъушIэ зыхъукIэ сыда анахьэу шъунаIэ зытежъугъэтырэр?

— IофшIагъэм шэпхъэ гъэ­нэфагъэ хэлъыныр: шIэныгъэхэр гурыIогъошIоу гъэпсыгъэнхэр, зэкIэлъыкIокIэ тэрэз ахэлъыныр; материалхэу тхылъым къыщытыгъэхэр ежь еджакIо пэпчъ шIогъэшIэгъонхэу, узыIэпащэу гъэпсыгъэнхэр ыкIи еджакIом хэхъоныгъэхэр ышIыным фэшIушIэнхэр, тхылъым зэфэдэкIэ лъэпкъ нэшанэр къыхэщэу щытыныр.

— Сыда анахьэу адыга­бзэм изэгъэшIэн джы къэзыгъэхьылъэрэр?

— Непэ программэхэр, узэ­реджэщтхэ ыкIи зэребгъэ­джэщтхэ тхылъхэр зэрэщыIэхэм сыщыгъуаз. Ау тапэкIэ сы­хьат пчъагъэу къаратыщтыгъэр щыIэжьэп. Сыхьати 2-р макIэ бзэр икъоу ябгъэшIэнымкIэ, ау ащ егъэджэным щыкIагъэ фи­шIынэу щытэп кIэ­лэегъаджэр пыIухьанчъэу уро­кым итын дэгъоу фэхьазырмэ. Сызэрэгугъэ­рэмкIэ, адыгабзэм изэгъэшIэн къэзыгъэхьылъэхэрэм ащыщ шIыкIэ-екIолIакIэхэм (технологиякIэхэм) икъоу зэращымыгъуа­зэхэри, икъоу зэрамыгъэфе­дэхэрэри, ахэм яягъэ къакIоу къысщэхъу. КъэIогъэн фае непэ унагъоми, ныжъ-тыжъхэми, ны-тыхэми, адыгабзэр зышIуагъэIофынышъ, яныдэлъфыбзэшъ, ар ясабый­хэм, кIэлэеджакIохэм адрэ предметхэм афэдэу ыкIи анахь аIэтэу зэрашIыщтым анаIэ тырагъэтыныр зэрищыкIагъэр. Унагъом адыгабзэкIэ щыгущыIэнхэр, шэнышIухэр щагъотынхэр апэрэх. Бзэу уиунэ щагъэфедэу, щагъэлъапIэу тарихъи, орэдыжъи ащкIэ щызэ­хэпхырэр ори цIыкIу-цIыкIузэ къыпхэхьащт, нахь фэщагъэ ухъущт, зэбгъэшIэщт.

— Адыгабзэм изэгъэшIэн хэта пэрыохъу анахь фэхъухэрэр?

— Лъэпкъым ежь-ежьырэу ыбзэ зыкIэрищэикIы зэрэхъу­гъэм лъэшэу иягъэ къэкIуагъэу сэ сеплъы. Ау улъэпкъэу ущыIэ пшIоигъомэ, бзэр уимыIэмэ хъу­хэ­щтэп. Арышъ, джа тикъа­шъо­хэр, тиорэдхэр, тишэн-хэбзэ зэхэтыкIэхэр зэрэтшIодахэхэм фэдэ къабзэу, адыгабзэми ты­фэсакъэу, дахэу, къабзэу тырыгущыIэу ыкIи тырытхэу зэ­рэтшIыщтым пстэуми тлъэкI етхьы­лIэн фае. Ини, цIыкIуи — хэти джащкIэ танэIу гъэзапагъэу бзэм ыкIи литерату­рэм яIофыгъохэм чанэу Iоф адэмышIагъэмэ хъущтэп. АщкIэ ны-тыхэм, кIэлэпIухэм, кIэлэ­егъаджэхэм ыкIи еджакIохэм пшъэдэкIыжь ин яI, ар къагурыIоными игъо къэ­сыгъ.

— Адыгабзэр нахь егу­гъухэу зыщызэрагъшIэ рэ еджапIэхэр тирес­пуб­ликэ итха?

— Щэч хэлъэп, адыгабзэр нахь зыщагъэфедэхэрэ районхэри, къуаджэхэри, къалэхэри, еджапIэхэри, кIэлэцIыкIу Iыгъы­пIэхэри тиIэх. 2018-рэ илъэсэу икIыгъэм, Адыгэ Хасэм ишIоигъоныгъэкIэ, куп заулэу тыгощыгъэу адыгабзэр чIыпIэхэм зэращарагъашIэрэм зыфэдгъэ­нэIосагъ. АщкIэ щысэтехыпIэу щытых Пэнэжьыкъое гурыт еджа­пIэр, ублэпIэ классхэми, апшъэрэхэми адыгабзэмкIэ кабинет дэгъухэр яIэх, чанэу Iоф ашIэ. ТыздэщыIагъэхэмкIэ Нэчэрэзые еджапIэр, Къэбы­хьэблэ къоджэ еджапIэр, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэу Адыгэкъалэ, Яблоновскэм ыкIи къуаджэу Джыракъые адыгабзэр зэрэщыпхыращырэр дэгъоу тлъытэу кIэтэгъэтхы.

ШIэныгъэлэжьэу Апыщ Фатимэ илъэс 15-м къехъугъэу адыгабзэмрэ адыгэ литературэмрэкIэ гъэзагъэу Iоф ешIэ ыкIи тхылъхэр ытхыгъэх, ахэр кIэлэцIыкIу IыгъыпIэм зэ­рэ­щябгъэшIэщтхэмкIэ «Жъо­гъошIэт» зыфиIорэ методикэ тхылъ IэпыIэгъур, а 1-рэ классым пае тетрадь «Адыгабзэ», «Тхыбзэ» (автор куп хъухэу), я 2-рэ классым пае «АдыгабзэкIэ дэгъу дэдэу теджэу ыкIи тытхэу зэдгъэшIэщт», «Адыгэ литературэр» я 3-рэ классым пае, «Адыгабзэ» я 5-рэ классым пае, «Адыгэ литературэр» я 4-рэ классым пае, нэмыкIхэри. ­илъэс зэфэшъхьафхэм ахэр къыдигъэкIы­гъэх. Мыхэр программэм ыкIи Федеральнэ ­къэралыгъо шап­хъэм атетэу зэхэгъэуцуагъэх, Iоф­шIэгъэ икъух, бгъэфедэным тегъэ­псыхьагъэх. ШIэныгъэлэ­жьыр, иIофшIэгъумэ зыкIэ афэ­дэу, чэщи мафи адыгабзэм, адыгэ литературэм игупшысэ-­шIэныгъэ атыригуащэу щыI, ицыхьэ телъ лъэпсэ куу бай зиIэ адыгабзэр зэрэщыIэщтым ыкIи зэрамы­гъэкIодыщтым.

Мамырыкъо Нуриет.