Адыгабзэм изэгъэшIэн нахь дэгъоу зэхэщэгъэным пае…

Мы тхыгъэм сызыфежьэм, сыгу къэкIыжьыгъ мэзэ зытIукIэ узэкIэIэбэжьымэ сызэрихьылIэгъэ хъугъэ-шIагъэр.

Хьисапыр дэгъоу зышIэхэрэм язэнэкъокъоу естественнэ-хьисап еджапIэм зэхищагъэр Адыгэ къэралыгъо университетым иактовэ зал щыкIозэ сычIэ­хьагъ. КIэлэегъаджэхэр, зэхэщакIохэу силъэгъунхэр сценэм тетхэу залым чIэс кIэлэеджакIохэм яшъыпкъэу Iоф адашIэти, ахэр сымыгъэохъунхэм пае зизакъоу щыс бзылъфыгъэ зэкIужь сыготIысхьагъ. Iофтхьабзэу кIорэм ехьылIагъэу сеупчIымэ сшIоигъоти, хьисапымкIэ ре­гъаджэ­хэмэ сыкIэупчIагъ, ау римыгъа­джэхэу къычIэкIыгъ, «Адыгабзэр ары» ыIуагъ. «Уады­га?» зысэIом, «Хьау, адыгэ литературэр урысыбзэкIэ ясэгъашIэ» ыIуи джэуап къыситыгъ.

Джэуапым я 80-рэ илъэсхэр сыгу къыгъэкIыжьыгъэх. Адыгэбзэ урокхэр а лъэхъаным факультативнэу щытыгъэхэп, лъэпкъ программэм нэмыкIи щыIагъэп, зэкIэми зэфэдэу адыгабзэри литературэри зэрагъашIэщтыгъ, ахэр расписанием пытэу щыгъэнэфагъэхэу хэтыгъэх. Ау нахьыбэрэмкIэ аужырэ урокыгъэх.

А лъэхъаным район гупчэхэм яеджапIэхэм адыгабзэ зыIумылъхэ кIэлэеджакIохэр ачIэсыгъэх. Ахэр партием ирайкомхэм, ирайисполкомхэм яIофышIэхэу нэмыкI чIыпIэхэм къарагъэкIыгъэхэм (урысхэри ахэтыгъэх) ясабыигъэх е къуа­джэм щыщхэ къулыкъушIэхэм якIалэхэу кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм ащаIыгъыгъэхэр арыгъэх. Ахэм янахьыбэхэм адыгабзэр зэрагъашIэщтыгъэпти, аужырэ урокхэм ачIэкIыжьынхэ фитыгъэх. Мыдрэ къанэхэрэр ахэм яхъуапсэщтыгъэх.

Адыгэбзэ урокхэм атефэхэрэ сыхьатхэр нэмыкI Iофтхьабзэхэм апаIуагъахьэхэуи бэрэ къыхэкIыщтыгъ. ГущыIэм пае, кIэлэеджакIохэр экскурсиехэм ащэщтыгъэх, а лъэхъаным еджа­пIэ пэпчъ хор коллективышхо иIэщтыгъ. Ащ район ыкIи хэку зэнэкъокъухэм зафигъэхьазырыным пае охътабэ ищыкIэ­гъагъ. Ащи адыгэбзэ урокхэр пэIухьэщтыгъэх. Ащ фэдэ щысэу бэ къэпхьын плъэкIыщтыр. Зыми ащ мыхъун хилъагъощтыгъэп, ны-тыхэми «адыгабзэм сыда сикIалэ ришIэщтыр, ащ нахь дэгъу урысыбзэр куоу ышIэмэ» аIощтыгъ. Джыри адыгабзэм изэгъэшIэн нахь дэи мыхъу­гъэмэ, нахь дэгъу хъугъэп, факультативнэу е Iахьтедзэу зэзыгъашIэхэрэри щыIэх.

Шъыпкъэ, адыгэм инепэрэ тарихъ охътэ дэгъу къыхэкIыгъэп пIон плъэкIыщтэп. ГущыIэм пае, республикэм игупчэ, Мые­къуапэ апэ­рэу адыгэ кIэлэцIыкIу нэмыкI зэрымыс мы классхэр къызэрэщызэIуахыгъагъэ­хэр. А уахътэр шIукIэ ны-тыхэми кIэлэеджакIохэми агу къэ­кIыжьы. Адыгабзэр куоу зэрамыгъашIэми, къалэм къыщыхъу­гъэхэ кIэ­лэцIыкIухэу адыгабзэм фэмыIэзэ дэдэхэр мэфэ реным зэхэтыщтыгъэх, зэрафэлъэкIэу зэдэгущыIэщтыгъэх, адыгацIэхэу Джэнэт, Марзет, Мэзагъу, Ахьмэд, Сэтэнай зыфэпIощтхэр атхьакIумэ итыгъэх, ащ тетэу зэджэжьыщтыгъэх. Классхэр гъэIорышIэгъошIу дэдагъэхэп, сыда пIомэ адыгэ кIэлэцIыкIу гу стырхэу апэрэ чIыпIэм ренэу итыхэ зышIоигъохэр бэ хъоу зы классым исыщтыгъэх, ахэм зэкIэми екIолIэкIэ шъхьаф кIэлэегъаджэхэм къафагъотын фэ­ягъ. Ау кIэлэегъэджэ пстэуми а классхэм Iоф ащашIэмэ ашIоигъуагъ, кIалэхэр дэгъоу еджэщтыгъэх, мыхъо-мышIагъэ горэ зэрахьагъэми, «ухьайнапэба, Азмэт, уадыгэба» зепIокIэ, сабыир Iэсэжьыщтыгъ, ышIагъэм теукIытыхьэщтыгъ.

Мыекъуапэ кIэлэцIыкIу Iыгъы­пIэхэри дэтыгъэх адыгабзэр, адыгэ шэн-хабзэхэр ащарагъа­шIэхэу. А лъэхъаныр лъэпкъ зэхашIэм изы къэIэтыгъо тефэгъагъ. «О мардж!» ыIомэ, къызэдэIунхэ цIыфхэр лъэпкъым хэтыгъэх. Ахэр мышъхьаххэу а лъэхъаным еджапIэхэр къа­кIухьэщтыгъэх, ныбжьыкIэхэм, ахэм янэ-ятэхэм адэгущыIэщтыгъэх, бзэр щымыIэмэ, ар зэмыгъашIэмэ, лъэпкъыр зэрэкIодыжьын ылъэкIыщтыр цIыфхэм агурагъаIощтыгъ. Лъэпкъым къыхэкIыгъэ ныбжьыкIабэр ахэм къакъоуцощтыгъэ.

Сыдэу щытми, зы охътэ дэгъоу ар текIыгъ. Нэужым адыги урыси зэхэсхэу адыгабзэр зэрагъэшIэнэу фе­жьагъэх. Адыгэ классхэу зэхащагъэхэри ащ щыкIодыжьыгъэх, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэми адыгэ купхэр ямыIэжьыхэ хъугъэ. Ащ тетэу зыпкъ итэу Iоф зышIэрэ системэр зэщыкъуагъ, «урысхэу тызхэсхэм яфитыныгъэхэр тыукъохэ хъущтэп, ахэми адыгабзэр зэрагъэшIэнэу фаех» аIуи, а Iофыр ащ ухыгъэ щы­хъугъ. Непэ адыгэ литературэр урысыбзэкIэ зэзыгъашIэрэр нахьыб. Сыда пIомэ, ар нахь псынкI адыгабзэу умышIэрэм играмматикэ зэбгъэшIэным нахьи.

Ащ тетэу адыгабзэм изэ­гъэшIэн нахь Iэпэдэлэл тшIыгъэ, илъэс къэс ащ имэхьанэ къе­Iыхыгъ. Ушъхьагъубэ зиIэ Iофыгъоу ар непэ щыт. Урокхэр нахь макIэ зэрэхъухэрэм къыщегъэ­жьагъэу Iофым зэхэфыгъэ зэрэ­хэмылъым нэсыжьэу ар ялъы­тыгъ. Ау анахь мэхьанэ зи­Iэр ныдэлъфыбзэм уасэу фашIырэм къызэрэщыкIагъэр ары. Сэ си­шIошIыкIэ, адыгабзэм икIэлэегъаджэхэр анахь Iазэу еджапIэм чIэтхэм ащыщынхэ фае. Ахэм ямэхьанэ ренэу къэIэтыгъэнэу, яIофшIэн кIэбгъэгушIунхэу щыт. Iофэу ашIэрэм лъэпкъымкIэ мэхьанэшхо иIэу плъытэн, къа­шIобгъэшIын фае. Арэущтэу зыхъукIэ, яIофшIэн нахь егугъу­щтых, сабыеу ра­гъаджэхэрэм нахь афэкIэщыгъо­щтых, ежьхэм агу къызэрэдэтщаерэм фэдэу рагъаджэхэрэми нахь афэса­къыщтых.

Курсхэм ащыIэхэрэ кIэлэегъаджэхэми, нэмыкI зэIукIэхэм ахэлажьэхэрэми, районхэм Iоф ащызышIэхэу тызыIукIэхэрэми непэ тхьаусыхабэ яI. ЗэкIэмэ анахь шъхьаIэр урокхэр зэрэмакIэхэмрэ зэрэрагъэджэщтхэ тхылъхэр зэримыкъухэрэмрэ арых. Угу ягъу кIэлэегъаджэхэу зы классым зы тхылъ закъо нахь щызимыIэхэм. БэмышIэу щыIэгъэ зэIукIэгъу горэм районым къикIыгъэ кIэлэегъэджэ чан дэдэм къыщиIуагъ я 3-рэ классхэр зэреджэщтхэ тхылъ бэшIагъэу зэрямыIэр. Ежь ыкIуа­чIэ къызэрихьэу иIофшIэн зэрэзэхищэрэр. Адыгабзэм иурокхэм еджапIэхэм япащэхэм мэхьанэу ратырэми бэ елъытыгъэр. Ащ шъхьафэу утегущыIэнэу тефэ.

Iофыгъоу щытхэм АР-м и ЛIышъхьэ адыгабзэмкIэ и Советэу щыIэм изэхэсыгъо щатегущыIагъэх. Ащ ыуж АР-м гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ иминистрэ иунашъокIэ гуманитар шIэныгъэхэм апылъ республикэ институтым Проектнэ офис щызэхащагъ, ащ пащэ фашIыгъ институтым идиректорэу ЛIыIужъу Адамэ. Джы Проектым иIофшIэн ригъэжьагъэу Iоф ешIэ. Ар анахьэу зыпылъыр адыгабзэм икъэу­хъумэн ыкIи изэгъэшIэн нахь тэрэзэу зэхэщэгъэныр ары. Офисыр IофшIэныр зэхэзыщэу ыкIи ащ иIофшIакIэ лъыплъэрэ органэу щыт.

Проектнэ офисыр, ыпшъэкIэ къызэрэщытIуагъэу, адыгабзэм икъэухъумэн ыкIи изэгъэшIэн екIолIэкIэ шъхьафхэр къыфэ­гъотыгъэнхэм, ар нахь гъэшIэгъонэу зэхэщэгъэным фэлэ­жьэщт.

Проектнэ купхэм лъэныкъо зэфэшъхьафхэмкIэ Iоф ашIэщт. ГущыIэм пае, унагъомрэ обществэмрэ, еджапIэмрэ кIэлэцIыкIу IыгъыпIэмрэ, адыгабзэм фэ­гъэхьыгъэхэ хэбзэгъэуцугъэ­хэм, культурэм, СМИ-хэм, кIэлэ­егъэджэ кадрэхэм, мобильнэ приложениехэм афэгъэзэгъэщтхэр агъэнэфа­гъэхэу непэ Iоф ашIэ. Проектнэ офисым ипащэу ЛIыIужъу Адамэ а лъэныкъохэм зэкIэ япащэхэм шъхьаф-шъхьа­фэу Iоф адешIэ, гупшысакIэхэр ахэм къатынхэу ащэгугъы.

Непэ анахь пшъэрылъ шъхьа­Iэу щыт еджапIэхэм апае къэ­ралыгъо шапхъэхэм адиштэхэу программэхэр, зэреджэщтхэ тхылъхэр, ахэм IэпыIэгъу афэ­хъущт литературэр къыдэгъэкIыгъэнхэр. Ахэм язэхэгъэуцон пылъхэм пIалъэу афагъэнэфагъэм тетэу къэралыгъо шэп­хъакIэхэм адиштэхэрэ программэхэр зэхагъэуцонхэ фае, етIанэ ахэм общественностыр атегущыIэнэу щыт. Ащ ыуж тхылъхэм ыкIи нэмыкI IэпыIэгъухэм язэхэгъэуцон фежьэщтых.

Непэ кIэлэегъаджэхэм къызэраIорэмкIэ, къуаджэхэм адэс­хэ кIэлэцIыкIухэри классым урысыбзэкIэ щызэдэгущыIэх. «ЕджэкIэ-тхакIэ ятэгъашIэ, ау къикIырэр сабыйхэм къагурыIорэп. ЕджапIэм къэкIохэрэ кIэлэцIыкIухэр телевизорым, гаджетхэм, Интернетым апIу­гъэхэ сабыих. Къызаджэрэм къикIырэр къоджэ кIэлэцIыкIу­хэм къагурыIорэп» аIо кIэлэегъаджэхэм.

Арышъ, непэ Iофыгъоу щыIэр бэ. Ар къызыщежьэн фаер тэрэзэу къэбгъэнэфэныр ищыкIагъ. Проектнэ офисым Iофы­шхо ыпэ илъ. Мы чIыпIэм къы­щыIогъэн фае ащ фэдэу къэралыгъо Iоф­кIэ адыгабзэм изэ­гъэшIэн нахьышIу хъуным фэлэжьэщт орган апэрэу зэрэзэхащагъэр, ар ишъыпкъэу иIоф­шIэн зэрэфежьагъэр. Ау мы чIыпIэм шъхьэм къимыхьан ылъэкIырэп: общественностыр, лъэпкъыр а IофтхьэбзакIэхэм афэхьазырха?

Сихъу Гощнагъу.