Кощбэе Пщымафэ къызыхъугъэр илъэс 90-рэ зэрэхъу­гъэм фэгъэхьыгъэу тхакIом ышыпхъоу Кощбэе Еленэ Пщымафэ итворчествэ, ищыIэныгъэ гъогу япхыгъэ гукъэ­кIыжьхэмкIэ «Адыгэ макъэм» къыдэгощагъ.

Урысыем ыкIи Адыгеим культурэмкIэ язаслуженнэ IофышIэу, Красногвар­дейскэ районым ит къуаджэу Адамые ицIыф гъэшIуагъэу, Урысыем итхакIохэм я Союзрэ Урысыем ижурналистхэм я Союзрэ ахэтыгъэу, Теуцожь Цыгъо ыкIи Андырхъое Хъусен ялитературнэ шIу­хьафтынхэм ялауреатэу Кощбэе Пщымафэ мэзаем и 1-м къызыхъугъэр илъэс 90-рэ хъугъэ.
ИцIыкIугъом щыублагъэу ар тхэным фэщэгъагъ. Итхыгъэ хэхыгъэхэр къыз­дэхьэгъэ тхылъым (1995-рэ илъэсым къыдэкIыгъ) тхакIом мыщ фэдэ пэублэ гущыIэ фишIыгъагъ:
«Тхэным фэщагъэ сыфэзышIыгъэмэ сягупшысэ зыхъукIэ, тихьакIэщ лIыжъхэр зэрэщызэрэугъоищтыгъэхэр сыгу къэкIы­жьы. ПхъэнтIэкIухэм атесыгъэ лIыжъхэм акIыб сыдэсэу пчыхьэ къэс ахэм къаIуа­тэщтыгъэ пшысэхэм, таурыхъхэм сямызэщэу сядэIущтыгъ, сыныбжь нахь зыха­хъом, пчъаблэм сыдэтэу сахэтыщтыгъ.
Зэхэсхыгъэхэр силэгъухэм къафэс­Iотэжьыныр сикIэсагъ. Шъыпкъэр пIощт­мэ, тхэкIо дэгъухэм анахьи къэIотэкIо гъэшIэгъонхэм япчъагъэ бэкIэ нахьыб. Гупшысэмрэ бзэмрэ зэпэблагъэх, ахэр псынкIэу зэгурэIох. Шъхьэм къихьэрэ пстэури тхьапэм ебгъэкIуныр псынкIэп, Iоф къызэрыкIоп. Ащ къыхэкIэу тхакIоу хъурэр зырыз».
Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтыр 1960-рэ илъэсым къызеухым хэку гъэзетэу «Социалистическэ Адыге­им» Пщымафэ Iоф щишIэнэу ыублагъ. 1966-рэ илъэсым рассказхэр зыдэт апэ­рэ тхылъэу «Сэтэнай», 1969-м — повестэу «Гум пае гу аты» къыхаутых. Пщымафэ итхыгъэхэм анахьыбэр ныбжьыкIэхэм, студентхэм афэгъэхьыгъэх. Ар зыпкъ къикIырэм ежь тхакIор мыщ фэдэу къытегущыIэщтыгъ: «НыбжьыкIэхэм бэрэ сафэтхэ, сыда пIомэ, ахэм фэбагъэр, нэфынэр, жьы къабзэр ыкIи тыгъэм инэбзыйхэр ситхыгъэхэм къахалъхьэ, ахэм садэкIэжьы». (ХэшыпыкIыгъэ тхыгъэхэр. Мыекъуапэ, 1995-рэ илъэс).
1971-м «Мэфибл уай» зыфиIорэ повестыр къыхаутыгъ. ТхакIомкIэ ащ мэ­хьанэшхо иIагъ. Илъэсхэр блэкIыгъэу АР-м и Лъэпкъ театрэм ащ техыгъэ къэ­гъэлъэгъоныр щагъэуцугъ.
1968 — 1970-рэ илъэсхэм журналэу «Зэкъошныгъэм», 1970 — 1986-рэ илъэс­хэм Адыгэ тхылъ тедзапIэм яредактор шъхьаIэу Iоф ышIагъ. 1996-м щыубла­гъэу идунай ехъожьыфэ нэс журналэу «Зэ­къошныгъэм» иредакторыгъ.
Ыныбжь хахъо къэс Пщымафэ зигугъу къышIыщтыгъэ Iофыгъохэм нахь ахахъо­щтыгъ, анахьэу ежьыркIэ мэхьанэ зиIагъэр Хэгъэгу зэошхом фэгъэхьыгъэхэр ары. ЯнэшитIур заом хэкIодагъэх, окку­пацием илъэхъан ежьыр цIыкIугъэ. По­вестэу «Аслъанбэч икъамэхэр» (1974-рэ илъэс) зыфиIорэр заом фэгъэхьыгъагъ. Нэужым повестэу «ЧIыфэхэр» (1976-рэ илъэс) къыкIэлъыкIуагъ. Пщымафэ игу­къэкIыжьхэм къащитхыгъагъ: «Тичылэ дэсхэр ара повестыр зыфэптхыгъэхэр?» — къэсыугъоигъэ материалхэр зэрэбагъэм къыхэкIэу повесть цIыкIум хэтыгъэхэм цIыфхэм зыкъырашIэжьыщтыгъ е ашIэрэ цIыфхэм къарыкIуагъэм фа­гъадэщтыгъ». (ХэшыпыкIыгъэ тхыгъэхэр. Мыекъуапэ, 1995-рэ илъэс).
Повестыр икIэсэ жанрэу щытыгъ нахь мышIэми, Пщымафэ роман пчъагъэ ытхыгъ: «Бзыумэ янабгъо абгынэ», «Ды­шъэ тас», «Хафэм фабэ иIэжьэп», «Зи­гъо мыхъугъэ къыпцIэр», нэмыкIхэри.
Кощбэе Пщымафэ итворчествэ фэгъэхьыгъэу тхакIоу ыкIи критикэу ЩэшIэ Казбек къытхыгъ: «ТхакIом итхылъхэм зэкIэми зы гупшыс апхырыщыгъэр —цIыфым ежь ишъыпкъэ къыгъотыныр ыкIи ар цIыфхэм шъыпкъэу алъытэрэм дегъэштэгъэныр зэрэкъиныр ары».
ИщыIэныгъэ зэрэщытэу литературэм епхыгъэу тхэщтыгъ. НыбжьыкIэхэу тхэным фэщагъэхэми адеIагъ. Итхыгъабэхэр урысыбзэкIэ, тыркубзэкIэ, абхъазыбзэкIэ, арапыбзэкIэ, болгарыбзэкIэ, украиныбзэ­кIэ зэрадзэкIыжьыгъэх. Ежь Пщымафи тхакIоу МэщбэшIэ Исхьакъ игъусэу Къур­Iаныр адыгабзэкIэ зэрадзэ­кIыжьыгъагъ. Ар тIогъогогъо къыдагъэ­кIыжьыгъ.
Театрэр Пщымафэ шIогъэшIэгъон дэ­дагъ. «Мэфибл уай» зыфиIорэ повестым техыгъэу ытхыгъэ пьесэм нэмыкIэу «Гу­хэкI», «Шахъо» зыцIэ пьесэхэр икъэ­лэмыпэ къычIэкIыгъэх. А тхыгъэхэр ылъапсэу Бэрэтэрэ Хьамид игъусэу Тхьабысымэ Умар иоперэу «Лаукъан» зыфиIорэм либретто фитхыгъагъ.
ИныбжьыкIэгъум Пщымафэ усэхэр бэу ытхыщтыгъ. «Къушъхьэтхым тет унэр» зыфиIорэ тхылъэу 2006-рэ илъэсым къыдэкIыгъэм сатыритIу хъурэ усэ-­гупшысэхэр едзыгъо псаоу къыдигъэхьагъэх. «Ситворчествэ зезгъэжьагъэм щыублагъэу непэрэ мафэм къы­нэсыжьэу пшъэрылъэу зыфэзгъэуцужьырэр нэмыкIыбзэмэ уатемыхьэу адыгабзэм уигупшысэхэр къырипIотыкIыным пае кIуачIи, амали, шIыкIи зэриIэр къэ­гъэлъэгъогъэныр ары. Бзэ тхьамыкIэ хъурэп, тхьамыкIэр тэры, зыбзэ зымыу­хъумэшъухэрэр ыкIи хэзымыгъэхъошъу­хэрэр ары» (хэшыпыкIыгъэ тхыгъэхэр. Мыекъуапэ, 1995-рэ илъэс).
ИныбжьыкIэгъум Пщымафэ усэхэр ытхыщтыгъэх, иусэхэр зэрылъ орэдхэр джыри мэIух. Лъэпкъ культурэм, ныдэлъфыбзэм Пщымафэ итворчествэрэ ищыIэныгъэрэ афигъэшъошагъ. Ащ дакIоу лъэпкъ зэфэшъхьафхэм лъытэныгъэ афишIыщтыгъ, ахэм ащыщхэм Пщымафэ ныбджэгъу шъыпкъэу алъытэщтыгъ.
Пщымафэ ыныбжь илъэс 75-рэ зэ­хъум гъэзетэу «Социалистическэ Адыгеим» къикIи Анатолий Пренкэр къыфэкIогъагъ, телевидением ижурналистхэр игъусэхэу зэдэгущыIэгъу дашIыгъагъ.
УпчIэу ратыгъэхэм ащыщхэмрэ ахэм къаритыжьыгъэ джэуапхэмрэ щысэу къэсхьымэ сшIоигъу.
— Тхэныр езыгъэжьэгъакIэхэм сыд япIон плъэкIыщтыр? — журналистым упчIэ къыритыгъ.
— НыбжьыкIэхэм атхыгъэхэр кIамытхыкIыжьэу, зэбламыхъу­жьэу, Iоф адамышIэшъу хъумэ, мытхэхэмэ нахь тэрэз. ЕзыгъэжьэгъэкIэ усакIом, тхакIом, драма­тургым сыд фэдэ сэнаущыгъэ хэлъми, IофшIэным ишъыпкъэ римы­хьылIэу гъэхъагъэхэр къыдэхъущтхэп. Бэмэ уяджэн, бэ пшIэн, цIыф­хэм япсихологие зэхэпшIыкIэу ущы­тын фае. А. Чеховым зэриIощтыгъэу, «Зы сатыр умытхэу мафэ блэбгъэкIы хъущтэп». Нэпкъым уте­тэу есыкIэ зэбгъэшIэшъущтэп.
Литератор ныбжьыкIэхэм къаIоу зэхэ­сэхы тхэным пае уахътэ къы­хамыгъэ­кIышъоу. Шъыпкъэ, уеджэзэ е Iоф пшIэ­зэ утхэным пае уахътэ къыхэбгъэкIыныр къины. Адэ чэщыр, зыгъэпсэфыгъо мафэхэр сыдым паеха? Уичъые къыщы­гъакIи, тхэ. ГущыIэм уфэIазэу ары ныIэп узэрэхъушъущтыр Тхьэм сэнаущыгъэ къыпхилъхьагъэ хъумэ. ТхакIо ухъунэу уфаемэ, уахътэ уимыIэу умытхьаусых, уемызэщэу Iоф зыдэшIэжь, щыIэныгъэр шIу лъэгъу, гъэшIэгъонэу хэлъ пстэури зэгъашI, уишIэныгъэхэм ахэгъахъу, еджэ зэпыт. Тхэным ишъэфхэр къыпIэкIэхьаным, тхылъеджэхэм уасэ къыпфашIыным уанэсыныр Iоф псынкIэп. Къины, ау къыбдэмы­хъунэу щытэп.
— Дунаир зэрэлъыкIуатэрэм, щыIэныгъэм кIэу къыхэхьэрэ пстэум тхылъыр ащигъэгъуп­шэн ылъэкIыщта, сыд фэдэщтэ ащ инасып?
— Ащ фэдэ гупшысэхэр мызэу, мытIоу зэхэсхыгъэх. Сиджэуап кIэкIыщт. Тхылъым чIыпIэ хэхы-
гъэ иIэу дунэе хъытыуми, теле­видениеми ар агъэкощын алъэ­кIыщтэп.
ИмэфэкI мафэхэмкIэ Пщымафэ ренэу иIофшIэгъухэр къыфэгушIощтыгъэх.
МэщбэшIэ Исхьакъ:
«Кощбэе Пщымафэ сэнаущыгъэшхо зыхэлъ тхакIу. Шэнхэм япсихологие къызхэкIырэр куоу ­къегъэлъагъо, бзэр, тхэным ишэн-­хабзэхэр дэгъоу егъэфедэх. Итхыгъэхэм ягеройхэр тапэкIэ плъэрэ цIыфых, гушхох».
ТхакIоу Виктор Чалмаевым Пщымафэ итворчествэ осэшхо къыфишIызэ адыгэ чылэм ипсэукIэ драматическэ шэнхэмкIэ къызэригъэлъэгъошъурэр къы­хигъэщыщтыгъ. Хэгъэгу зэошхом фэгъэхьыгъэ тхыгъэхэм — повестэу «Аслъанбэч икъамэхэр», рассказхэу «Тэтэжъ», «ПсэлъыхъуитIу» зыфиIохэрэм цIыфхэм къинэу алъэгъугъэр игъэкIо­тыгъэу къащигъэлъэгъуагъ.
Пщымафэ цIыфхэм ядэIун, упчIэ­жьэгъу, IэпыIэгъу афэхъун, зи къымыIон ылъэкIыщтыгъ — ащи уасэ иIагъ. КъызхэкIыгъэ лъэпкъыр ыгъэгъощагъэп. Илъэпкъ шIошъхъуныгъэ, шIулъэгъу, фэбагъэ фыриIагъ, илыузи игушIуагъуи зэхишIэщтыгъ. Исатырэ пэпчъ цIыф насыпхэр зэрипхыщтыгъ, итворчествэ цIыфмэ афигъэшъуашэ­щтыгъ. Икушъэ, илъэгапIэ, икъэбзагъэ афэдэу, Адыгеир лъэшэу шIу ылъэгъущтыгъ. ЩыIэныгъэр лъызыгъэкIотэрэ бзылъфыгъэр ыIэтын ылъэкIыщтыгъ. Ихэку фэшъыпкъэу фэлэжьагъ.
Пщымафэ илъэс 50-м ехъурэ Iоф ышIагъ, шIухьафтыныби къыфагъэшъошагъ. Ау зэкIэмэ анахь лъапIэу ежьыр­кIэ слъытэрэр иIофшIэгъухэм, ишъэо­гъухэм, исабыйхэм, иIахьыл-благъэхэм, зышIэщтыгъэ пстэуми шIу зэралъэгъущтыгъэр, лъытэныгъэ зэрэфашIыщтыгъэр ары. ЦIыф шэнышIоу, гу къабзэу, шъыпкъагъэ хэлъыгъэу ар агу къэкIыжьы. Лъэуж нэф къыгъэнагъ.
ПсынкIэу щыIэныгъэ гъогур зэриухыгъэр гухэкI. ЦIыфыр щэIэфэ ифэшъошэ гущыIэ дахэхэр етIонэу уахътэ иIэп. Гуфэбагъэ зэфытижъугъаI, ти­гупсэхэр псаухэзэ шIулъэгъоу, лъытэныгъэу афэт­шIырэр шъхьэихыгъэу ятэ­жъугъаIу.
Тэ, Пщымафэ иIахьыл-благъэхэмкIэ, ишъэогъухэмкIэ ишIэжь ренэу дгъэлъэпIэщт, тщыгъупшэщтэп.