ТичIыгогъу лъапIэу, тарихъ шIэныгъэхэмкIэ кандидатэу, академикэу, профессорэу Нэгъуцу Долэт Махьмудэ ыкъор псаугъэмэ, блэкIыгъэ илъэсым итыгъэгъэзэ мазэ и 31-м ыныбжь илъэс 90-рэ хъущтыгъэ.

ЦIыф гъэшIэгъонэу, къызэрымыкIоу ар щытыгъ. «Ны-тымэ яхэпIэжъ, къоджэ гупсэм, тятэжъ пIашъэмэ ячIыгу шIу­лъэгъу мыухыжьэу афэтшIырэр лъым хэлъэу тыкъэхъу, тыщэIэфэ тигъэрэхьатырэп, — ицыхьэ телъэу Нэгъуцу Долэт къыIуатэщтыгъ. — тыдэ щыIэныгъэм тихьыгъэми, тэ тарихъ хэгъэгоу тыкъыз­щыхъугъэм, сабыигъо охътэ чыжьэм, дгъэлъэпIэрэ цIыфхэм пытэу тяпхыгъ. Ар зэкIэми зэфэшъхьафэу зэхашIыкIы, ау бэ тешIэн, макIэ тешIэн а шэныр ашъхьагъ мэхъужьы: цIыфмэ шIу афашIэ ашIоигъоу зыкъызэблахъу, дунаир нахь къабзэ, нахь зэфагъэ хэлъэу агъэпсы-
нэу фежьэх… Зым пхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыг­хатэ егъэтIысхьэ, нэмыкIым къушъхьэм хэт къуаджэм екIурэ гъогур ешIы, къызщыхъугъэм, зыщапIугъэм джащ тетэу ишIуагъэ регъэкIыжьы, фэшъхьафмэ сабыйхэр агъасэх, рагъаджэх, нэмыкIхэм Хэгъэгум икъэухъумэн къыхахы».
Долэт Махьмудэ ыкъом шIэныгъэр ары ищыIэныгъэ зыфигъэхьыгъэр. Хьа­джыкъо къыдэкIыгъэ шъэожъые цIыкIоу ежь ышъхьэ нэмыкI щымыгугъыщтыгъэр, Iоф зыдишIэжьыным дэмышъхьахы­щтыгъэр, илъэсхэр зытешIэхэм, къуа­джэм анахь щалъытэрэ цIыфхэм ащыщ хъугъэ, тарихълэжь-шIэныгъэлэжьэу, Адыгэ къэралыгъо университетым икIэ­лэегъаджэу… Ащ иIофшIагъэхэм апкъ къикIыкIэ ыцIэ ыкIи гъэхъагъэу ышIыгъэхэр дунаим щызэлъашIагъэх.

Геологоразведочнэ техникумыр къызеухым ыуж Нэгъуцу Долэт техник-гео­ло­гэу Темыр Осетием ыкIи Краснодар геологическэ экспедициехэм Iоф ащи­шIагъ. Дзэм къулыкъур щихьыгъ. 1963-рэ илъэ­сым Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтым (джырэкIэ АКъУ-м) филологиемкIэ ифакультет къыухыгъ. Ады­геим и Теуцожь район кIэлэегъаджэу, нэужым гурыт еджапIэм ипащэу щылэжьагъ. Ащ дакIоу Дагъыстан къэралыгъо университетым иаспирантурэ къыухыжьыгъ, дэгъу дэдэу кандидатскэ диссертациер къыухъумагъ. ИлъэскIэ лекторэу Iоф ышIагъ, нэужым КПСС-м и Адыгэ хэку комитет пропагандэмкIэ ыкIи агита­циемкIэ иотдел ипащэ игуадзэу щытыгъ.
1975-рэ илъэсым къыщыублагъэу Долэт Адыгэ къэралыгъо университетым щылэжьагъ, илъэс щэкIырэ тарихъымкIэ кафедрэм ипэщагъ. Ар IофшIэгъишъэм ехъумэ яавтор, кIэлэегъэджэ дэгъугъ, IэпэIэсэныгъэшхо зыхэлъыгъэ шIэны­гъэ­лэжьыгъ, ушэтэкIуагъ. Нэгъуцум егъэджэн тхылъэу ыгъэхьазырыгъэхэм ащыщыбэхэр, гущыIэм пае, «Урысыем иполитическэ партиехэм ыкIи иоб­щественнэ движениехэм ятарихъ», «Ду­нэе цивилизационнэ процессым Урысыер зэрэхэтыр», «Урысыем итарихъ ижъырэ лъэ­хъаным къыщыублагъэу не­пэрэ мафэхэм анэс» зыфиIохэрэр джырэ уахътэми студентхэмрэ специалистхэмрэ агъэфедэх. Долэт Махьмудэ ыкъор илъэсыбэхэм тарихъ шIэныгъэ­хэмкIэ АКъУ-м идиссертационнэ совет хэтыгъ, аспирантмэ янаучнэ пащэу бэрэ щытыгъ.
Обществэу «ШIэныгъэм» ихэку, ащ ыуж иреспубликэ къутамэ япащэ игуа­дзэу профессорэу Нэгъуцу Долэт илъэ­сыбэрэ Iоф ышIагъ.
ТичIыгогъу лъапIэ Мыекъуапэ щы­псэущтыгъ, ау ащ ыгу Шапсыгъэ гупсэм щыIагъ, уахътэ къызэрэхигъэкIэу хы ШIу­цIэ Iушъом къакIощтыгъ. Ятэжъхэм ячIыгу шIулъэгъу гъунэнчъэу фыриIэр итхылъэу «Сикъуаджэу Хьаджыкъо» зыфиIорэм къыщыреIотыкIы. Къоджэ­дэсхэмкIэ ар энциклопедие шъыпкъэ хъугъэ, этнографическэ материал бай щызэхэугъоягъ. Тхылъыр зэпстэуми афэ­гъэхьыгъ — къуаджэм итарихъ, цIыфэу щыпсэущтыгъэхэм ыкIи щы­псэухэрэм ящыIэныгъэ гъогу зэфэшъхьафхэм, унагъохэм, къэпIон хъумэ, хэгъэгу цIыкIум иблэкIыгъэ, инепэ ыкIи инеущ.
— Мыщ ипсынэкIэчъ, имыжъо, илъэс­гъогу пэпчъ сэркIэ лъапIэ, — къыIуа­тэщтыгъ ащ. — Къоджэдэсхэм ыкIи сичIыгогъухэм садэгущыIэ къэс скIуачIэ хахъощтыгъ, анахь мэфэ шIункIхэм ыкIи хьылъэхэм ахэм нэфэу къапыкIырэр ары сыщызгъаIэщтыгъэр, сыкъэзгъэнэфыжьыщтыгъэр. Мы тхылъымкIэ сыкъыз­щыхъугъэ ыкIи сызыщапIугъэ чIынэлъэ гупсэм, шIумрэ емрэ апэрэу зыщызэхэс­шIагъэм, синыбджэгъухэр, къыспэблэгъэ сигупсэхэр зытес чIыгум, сятэжъхэр зыщагъэтIылъыжьыгъэхэм лъэш дэдэу сы­зэрэфэразэр, шIу зэрэслъэгъурэр къэзгъэлъэгъонэу сыфэягъ…
2009-рэ илъэсым къыдэкIыгъэ тхы­лъым итхын илъэситIурэ Iоф дишIагъ, ау гукъэкIыр зыщыIагъэр бэшIагъэ: крае­ведческэ материалхэм яугъоин илъэс пчъагъэ ыхьыгъ, хъарзынэщым къыхэхыгъэ документхэм, нахьыжъхэм ягукъэкIыжьхэм, зэфэшъхьаф къэбархэм ятхыжьын, джащ фэдэу лIакъомэ ялъэпкъ чъыгхэм, унэгъо сурэтхэм, гео­графическэ картэхэм адэлэжьэгъэным Iофышхо пылъыгъ. Зэфэхьысыжьэу нэ­кIубгъо 400 хъурэ тарихъ тхылъ шIагъор щыIэ хъугъэ, хы ШIуцIэ Iушъом щыпсэурэ къуаджэм фэгъэхьыгъэу ар апэрэ IофшIагъ.
Нэгъуцу Долэт IофшIэным иветеран, Урысые Федерацием иапшъэрэ профессиональнэ гъэсэныгъэ иIофышIэ Гъэ­шIуагъ, народнэ гъэсэныгъэм и Отличник, Адыгэ Республикэм шIэныгъэхэмкIэ изаслуженнэ IофышI, ШIэныгъэхэмкIэ Дунэе Адыгэ академием иакадемик, джырэ лIэужхэм ыкIи ахэм къакIэлъыкIощтхэм осэшхо зиIэ тхылъэу 2017-рэ илъэсым къыдигъэкIыгъэр — «Хы ШIуцIэ шапсыгъэхэр: хэти зыфэдэр» зыфиIорэр къафигъэнагъ. Ащ Шъачэрэ ТIопсэ районымрэ ащыпсэурэ чIыдэлъф лъэпкъым илIыкIо нэбгырэ шъитфым ехъумэ афэгъэхьыгъэ къэбархэр къыдэхьагъэх.
Нэгъуцу Долэт 2021-рэ илъэсым ишэкIогъу мазэ идунай ыхъожьыгъ. Зэ­лъашIэрэ тичIыгогъоу щыIэныгъэ гъогу гъэшIэгъон къэзыкIугъэу лъытэныгъэшхо зыфашIыщтыгъэр икъоджэ гупсэу Хьа­джыкъо щагъэтIылъыжьыгъ.
Ныбэ Анзор.