Телефон гъэпцIакIохэм Урысыер зэрэзэлъаштагъэр непэ анахь гумэкIыгъо шъхьаIэу щыIэхэм ащыщ. Ащ къыпкъырыкIыхэзэ, УФ-м и Къэралыгъо Думэ гъэпцIагъэ хэлъэу ахъщэхэр аIызыхыхэрэм цIыфхэр ащыухъумэгъэнхэм фэгъэхьыгъэ хэбзэгъэуцугъэ ыштагъ.

[caption id="attachment_137483" align="aligncenter" width="840"] Сурэтыр: зэIухыгъэ къэбарлъыгъэIэс амалхэр.[/caption]

ЦIыфым гъэпцIагъэкIэ бзэджашIэхэм ахъщэу Iахыгъэм банкым къыригъэгъэзэжьыныр ары хэбзэгъэуцугъэр зыфэгъэхьыгъэр. Зигугъу къышIырэр Iэрылъхьэу цIыфым ытыгъэр арэп, банкым счетэу щыриIэм ригъэкIи бзэджашIэхэм ясчет ригъэхьагъэр ары.

Сбербанкым къызэритыгъэмкIэ, мазэ къэс тикъэралыгъо щыпсэурэ цIыфхэм ясчет илъ ахъщэу миллиарди 5-м нэсэу гъэпцIакIохэм аратыгъукIы. 2022-рэ илъэсым сомэ миллиард 14-м ехъу гъэпцIагъэкIэ цIыфхэм ашIуа­хьыгъ.

ЗэкъодзакIохэм шIыкIэу агъэфедэрэр зэфэшъхьафы, хэбзэ фитыныгъэхэр аукъохэзэ, цIыфхэм якъэбар шъэфэу гъэпцIакIохэм къызIэкIагъахьэ. АгъэпцIэн гухэлъ яIэу зыфытеохэрэ цIыфым бэрэ дэгущыIэх, банкым

къырашIыкIыгъэу ышIошъ агъэхъу, ахъщэ къыIэкIахыным фэшI ышъхьэ «аушъэ». УмышIэрэ цIыфым цыхьэ фэпшIы, банкым къыуитыгъэ картэм иномер нэмыкIхэм япIо зэрэмыхъущтым фэгъэ­хьыгъэ къэбарыр хэбзэухъумэкIо къулыкъухэм цIыфхэм ренэу алъагъэIэсми, ащ къыгъэуцухэрэп, гъэпцIакIохэм зарагъэгъэделэ.

АР-м хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ ипресс-къулыкъу ипащэу Гъомлэшк Байзэт къызэриIуагъэмкIэ, IT-технологиехэр къызфагъэфедэхэзэ гъэпцIагъэ зыхэлъ бзэджэшIагъэу зэрахьэхэрэм япчъагъэ мы аужырэ илъэ­сым хэхъугъ.

«Республикэм оперативнэ Iофхэм язытет зыпкъ щит нахь мышIэми, гумэкIыгъо къызхэкIыхэрэм ащыщ телефон зэпхыныгъэр къызфагъэфедэзэ гъэпцIакIохэм зэрахьэрэ бзэджэшIагъэхэм япчъагъэ зыкъызэриIэтырэр. Хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ Министерствэм зэпымыоу мы лъэныкъомкIэ пэшIорыгъэшъ Iофтхьабзэхэр зэхещэх нахь мышIэми, Интернетыр, телефон зэпхыныгъэр къыз­фагъэфедэхэзэ бзэджэшIагъэу зэрахьэ­хэрэм ахэхъо», — хигъэунэфыкIыгъ ми­нистерствэм ипресс-къулыкъу ипащэ.

[caption id="attachment_137484" align="aligncenter" width="800"] Сурэтыр: зэIухыгъэ къэбарлъыгъэIэс амалхэр.[/caption]

Байзэт къызэриIуагъэмкIэ, 2023-рэ илъэсым имэзи 6-у пыкIыгъэм гъэпцIагъэ зыхэлъ бзэджэшIэгъэ 431-рэ зэрахьагъэу агъэунэфыгъ, блэкIыгъэ илъэ­сым мыщ фэдэ иуахътэ егъэпша­гъэмэ, а пчъагъэр процент 15-кIэ нахьыб. Мыщ фэдэ хъу­гъэ-шIагъэхэр нахьыбэу зыщагъэунэфыгъэхэр Мые­къуапэ (хъугъэ-шIэгъэ 252-рэ, блэкIыгъэ илъэ­сым мыщ фэдэ иуахътэ а пчъагъэр 216-рэ хъущтыгъэ), Мыекъо­пэ районыр (78-рэ, блэкIыгъэ илъэсым — 32-рэ). Мы лъэныкъомкIэ Тэ­хъу­тэмы­къое районым ща­гъэунэ­фыгъэ бзэджэшIагъэм къы­щыкIагъ, блэ­кIыгъэ илъэсым мыщ фэдэ иуахътэ хъу­гъэ-шIэгъэ 93-рэ агъэунэфы­гъагъэмэ, мы илъэсым а пчъагъэр 40 мэхъу.

ТелефонкIэ, ИнтернеткIэ цIыфхэр зыгъапцIэхэрэр псынкIэу къыхагъэщын зэрамылъэкIырэр ары нахьыбэрэмкIэ Iофыр зэпхыгъэр. АР-м хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ чIыфэт организацие инхэмрэ мобильнэ зэпхыныгъэм испециалистхэмрэ зэзэгъыныгъэ гъэнэфагъэхэр адишIыгъэх.

— БзэджашIэхэм нэбгырабэ, анахьэу нэжъ-Iужъхэр, агъапцIэх. ЦIыфхэм ящынэгъончъагъэ къэтыухъумэныр типшъэрылъ. ГъэпцIагъэ зыхэлъ бзэджа­шIэхэр зэкIэ зэзыпхырэр цIыфхэм егъэ­лыегъащэу бзэджашIэхэм цыхьэ зэрафашIырэр ары. Мыщ фэдэ бзэджэшIагъэхэр къыхэбгъэщынхэр псынкIэп. Сыда пIомэ, гъэпцIагъэ зызэрахьэгъэ нэуж бзэджашIэхэм зэрэтеогъэхэ телефон номерхэр чIадзыжьых. Ащ къыхэкIэу Iофхэм янахьыбэр зэхафын алъэкIырэп, — къыIуагъ Гъомлэшк Байзэт.

Мылъкум епхыгъэ бзэджэшIагъэхэм, анахьэу гъэпцIагъэ зыхэлъ шIыкIэхэр къызфагъэфедэхэзэ цIыфхэм ямылъку зэратыгъурэм, обществэмкIэ мэхьанэшхо иI. Ахэм афэдэ бзэджэшIагъэхэм апэуцужьыгъэнымкIэ шIуагъэ къэзытэу къыхагъэщырэр зэкъодзакIохэм шIыкIэ зэфэшъхьафэу къызфагъэфедэхэрэм цIыфхэр икъоу ащыгъэгъозэгъэнхэр, ащкIэ пэшIорыгъэшъ Iофтхьабзэхэр адызехьэгъэнхэр ары.

ГъэпцIагъэ зыхэлъ шIыкIэу агъэфе­дэхэрэр едзыгъо пчъагъэу зэрэзэтеутыгъэр министерствэм къыщаIуагъ ыкIи ащкIэ щысэхэр къахьыгъэх. ГущыIэм пае, СМС шIыкIэр бзэджашIэхэм къызфагъэфедэзэ, банкым икартэу цIыфым ыIыгъым кIуачIэ имыIэжьэу макъэ рагъэIу. КъэIогъэн фае, бзэджашIэхэм нахь къыхахырэр Сбербанкым икартэхэр ары. Мы гумэкIыгъор дэгъэзыжьыгъэным фэшI картэм ыкIыб пчъэгъищ хъурэ кодэу тетхагъэр къараIон фаеу цIыфым макъэ рагъэIу. СМС шIыкIэм тет мэкъэгъэIур Сбербанкым къыгъэхьыгъэу бэмэ къащэхъу ыкIи кодыр бзэджашIэхэм араIо. Нэужым цIыфым иахъщэу счетым илъыр зэкIэ рахы.

Узэрэщэфэрэ картэр Iэрыфэгъу ыкIи федэ. Ау ащкIэ бзэджашIэхэм уагъэпцIэнкIэ щынагъо. ГущыIэм пае, цIыфым имылъку епхыгъэ щэн-щэфыныр. Анахьэу сайтэу «Авито» зыфиIорэр ары бзэджэшIагъэхэр нахьыбэу зыщызэрахьэхэрэр. Имылъку ыщэу ыIозэ, бзэджашIэм цыхьэ къызфарегъэшIы, ар зыщэфы зышIои­гъом зыIуимыгъакIэу, ащ тефэрэ ахъщэм изы Iахь гъэпцIагъэкIэ къыIихын елъэкIы.

Банкым иIофышIэхэр афытеонхэ алъэкIыщтэп

НахьыбэрэмкIэ банкым щынэгъончъэ­нымкIэ икъулыкъу афытеоу аIозэ цIыф­хэр агъапцIэх. ЦIыфым икартэ цыхьэшIэгъунчъэ зекIуакIэ дызэрахьагъэу, ащ къыхэкIэу ащ илъ ахъщэр шIокIодын ылъэкIыщтэу ышIошъ агъэхъу. Счетыр зэтегъэуцожьыгъэным ыкIи ахъщэу рахыгъэм къырагъэгъэзэжьыным фэшI картэм тетхэгъэ пчъагъэхэр къарагъаIох. Нэужым ахъщэу картэм илъыр ратыгъу­кIы. Мыщ фэдэ гъэпцIэгъэ зекIуакIэхэр къыжъудызэрамыхьанхэм фэшI ар къэзыгъэуцурэ хэушъхьафыкIыгъэ программэ телефоным тебгъэуцон фае.

ХэбзэухъумэкIо ыкIи къэралыгъо къулы­къухэм яIофышIэхэу къашIуагъэшIы

Гукъао хъурэр хэбзэухъумэкIо къулы­къум иIофышIэхэу агурагъаIозэ цIыфхэр зэрагъапцIэхэрэр ары. Мыхэми мурадэу яIэр а зыр ары — адэгущыIэхэзэ цыхьэ къызфарагъэшIыныр ыкIи ящыкIэгъэ къэбарыр къызIэкIагъэхьаныр. Хэбзэ­ухъумэкIо къулыкъушIэхэм анэмыкIэу ПенсиехэмкIэ фондым иIофышIэхэу аIозэ гъэпцIакIохэм социальнэ тынхэм алъэныкъокIэ телефонымкIэ мэкъэгъэIухэр афагъэхьых, бэхэр мыщ фэдэ шIыкIэмкIэ агъэделэх.

Психологых

ЦIыфым «иличнэ кабинет» къызIэкIагъэхьаным фэшI зэпыу ямыIэу фытеох. БзэджашIэхэм шIыкIэ зэфэшъхьафхэр къыхахы. Нэпхыр къызфагъэфедэзэ, психологическэу цIыфыр аумэхъы. — Къызысфытеохэм, телефоныр згъэ­тIылъыжьышъугъэп. БзэджашIэхэр зэпы­мыоу къыздэгущыIэхэзэ, сшIэрэм семыгупшысэжьэу сикартэ илъыгъэ ахъщэр гъэпцIакIохэм афизгъэхьагъ. Ащ фэдэ зекIуакIэр къызыхэсхыгъэр къэшIэгъуае. ЦIыфхэм ясIо сшIоигъу, шъумышIэрэ горэ къышъуфытеуагъэмэ, бэрэ шъудэмыгущыIэу, телефоныр жъугъэтIылъыжь. ЗэкIэмэ анахь тэрэзыр номерхэу 495…., 499-кIэ къыригъажьэхэрэр къэшъумыштэныр ары, — еIо агъэпцIэгъэ бзылъфыгъэм.

Ары, цIыфым ежь-ежьырэу банкым чIыфэ къыIехышъ, гъэпцIакIом реты е ыугъоигъэ ахъщэр бзэджашIэм икартэ фырегъахьэ. Нахь гукъао хъурэр агъэпцIагъэхэм бэу финансхэмкIэ акъы­лышIохэр, ащ хэшIыкI икъу фызиIэхэр зэрахэтхэр ары. Таущтэу хъура ар?

ГущыIэм пае, врач-неврологэу Наталье банкым чIыфэу миллионитф къырихыгъ, ащ нэмыкIэу илэжьапкIи хэтэу ыугъоигъэ сомэ мин 500 фэдизыр зэигъэхьэгъукIэ телефон гъэпцIакIохэм афыригъэхьагъ. Чэщ-зымафэм Iоф ышIи пшъыгъэу ар сменэм къытекIыжьыгъэ­кIагъ.

— Къызытеохэм, полицием икъулыкъушIэу къызгурагъэIуагъ. Сикартэ епхыгъэу зэкъодзэн бзэджэшIагъэ агъэу­нэфыгъэу, ащ пае онлайн-кабинетым сихьан фаеу къысаIуагъ. Ащ ыуж телефоныр самыгъэгъэтIылъыжьэу банкым «иIофышIэ» сырапхыгъ. Нэужым саумэхъыгъэм фэдагъ. Пчыхьэр ары ныIэп сигупсэхэм гу зылъатагъэр сизекIуакIэ зэрэмытэрэзым. Ащыгъум псынкIэу полицием зыфагъэзагъ. Уголовнэ Iофэу къызэIуахыгъэр илъэсныкъо хъугъэу макIо, банкым иIофышIэхэр мафэ къэс къытеохэзэ чIыфэр спщыныжьынэу къыс­фагъэпытэ.

«Тыдэ къырахыгъа адэ ахэм сипаспорт иномер?»

Ащи къэбар гъэшIэгъон пылъ. ЗэфэшIыгъэ интернет-форумэу ежь яцIыфхэм нэмыкI зыхэмытым мэкъэгъэIу къырагъахьэ структурэ зэфэшъхьафхэм якъу­лыкъушIэхэр ящыкIагъэхэу. Джащыгъум къыпатхэ щынэгъончъэнымкIэ мобильнэ оператор, къулыкъум иIофышIэхэр зэра­гъэмэкIагъэхэм къыхэкIэу цыхьэ зыфа­шIырэ цIыфхэр ящыкIагъэхэу. Арышъ, ежьхэм яцIыф цыхьэшIэгъухэм алъэ­хъух. Ахэр сотовэ связьхэм, банкхэм, почтэ зэпхыныгъэхэм, джащ фэдэу МВД-м, ГИБДД-м, ОМОН-м, ЧОП-м, ФМС-м, ПенсиехэмкIэ фондым, ЗАГС-м, детектив агентствэм якъулыкъушIэх. ЗэфэшIыгъэ интернет-форумым изэхэщакIо ахъщэ дэгъу аритынэу ыкIи зыфэдэхэр ыушъэфынхэу зэзэгъых.

Нэужым мы купым хэтхэм гъэпцIагъэкIэ шъхьадж зэпхыгъэ структурэм ылъэныкъокIэ цIыфхэм якъэбархэр къыз­IэкIагъахьэх. Колл-гупчэхэр агъэ­псышъ, зы чIыпIэм щызэхэсхэу афытеох, агъапцIэх.

ЕтIани къэIогъэн фае хьапсхэм адэс­хэми мыщ фэдэ гъэпцIагъэхэр мымакIэу зэрэзэрахьэхэрэр.

КъызэраIорэмкIэ, гъэпцIакIохэр къызэрэтеохэрэм ипроцент 90-р IэкIыбым къырашIыкIы. Анахьыбэр Украинэм.

Арышъ, гъэпцIакIохэм шъуамыгъэделэным фэшI хэкIыпIэ закъоу щыIэр шъумышIэрэ цIыфым цыхьэ фэшъумышIыныр ары. Зыщышъумыгъэгъупш: полицием икъулыкъушIэ ыкIи банкым иIофышIэ цIыфым фытеонышъ, икартэ иномер къыригъэIон ылъэкIыщтэп ыкIи фитэп. Ащ фэдэ лъэIу яIэу къы­шъуфытеохэмэ, шъуадэмыгущыIэу телефоныр жъугъэтIылъыжь. ЗыгорэкIэ гъэп­цIагъэ зыхэлъ бзэджэшIагъэ къыжъу­дызэрахьагъэу щытмэ, полицием занкIэу зыфэжъугъаз ыкIи шъор-шъорэу банкым е МВД-м иотделение «илиние плъыр» шъуафытеу. УФ-м и Уголовнэ кодекс ия 159-рэ статья къызэригъэнафэрэмкIэ, гъэпцIагъэ зыхэлъ бзэджэшIагъэ зезыхьагъэм уголовнэ пшъэдэкIыжь рагъэ­хьыщт, хьапси тыралъхьан алъэкIыщт.

КIАРЭ Фатим.