ШIэныгъэлэжь-селекционерэу, шIэныгъэхэмкIэ докторэу, профессорэу, РСФСР-м шIэныгъэхэмкIэ изаслуженнэ IофышIэшхоу Тхьагъушъэ Нухьэ Ахьмэд ыкъор къызыхъугъэр илъэси 115-рэ мэхъу.

ИкъэхъукI, иеджакI

Тхьагъушъэ Нухьэ шышъхьэIум и 13-м (нэмыкI тхыгъэхэм къызэраIорэмкIэ, чъэпыогъум), 1908-рэ илъэсым ТIопсэ районым ит къуаджэу Агуе къыщыхъугъ, мэкъумэщышIэ унэгъо къызэрыкIо щапIугъ. КIалэм ятэу Ахьмэд ыкъо ригъаджэ шIоигъуагъ, ащкIэ ынаIэ тетыгъ. Нухьэ къоджэ еджапIэм класси 4-р къызыщеухым, ятэ игъусэу ТIуапсэ ыщагъ техникумым чIигъэхьанэу, ау зы урыс гущыIэ къэзыIонэу зымышIэрэ кIалэр аштагъэп. Джащыгъум тым урысыбзэмкIэ кIэлэегъаджэ фиубыти, зы илъэсрэ Нухьэ бзэр зэригъэшIагъ, етIанэ мэкъу­мэщ техникумым сэнэшIыным, сэна­шъхьэр ыкIи чъыгхатэхэр къэгъэкIыгъэн­хэм иподготовительнэ отделение зы илъэсрэ щеджагъ, техникумым чIэхьагъ, 1929-рэ илъэсым ар дэгъу дэдэу къыухыгъ.

1929-рэ илъэсым къыщыублагъэу 1931-рэ илъэсым нэс Шапсыгъэ райисполкомым чIыгу IофхэмкIэ иотдел ипэщагъ, 1931 — 1933-рэ илъэсхэм специалист ныбжьыкIэр агроном шъхьаIэу агъэнафэ. Тхьагъушъэ Нухьэ зэрилъэ­кIэу Шапсыгъэ ит къуаджэхэр къызэпекIухьэх, нэжъ-Iужъхэм аIокIэ, адэгущыIэ, яфэныкъуагъэхэр зэрегъа­шIэх ыкIи IэпыIэгъу афэхъу, ныбжьыкIэхэм алъэныкъокIи гъэзагъэу, Iофы­шхо ешIэ.

1933-рэ илъэсым Н. А. Тхьагъушъэр сэнэшI ыкIи сэнэшъхьэ къэгъэкIынымкIэ Краснодар къэралыгъо институтым чIэхьэ, ар 1939-рэ илъэсым «дэгъу дэдэкIэ» къеухы, апшъэрэ шIэныгъэ зиIэ агроном-плодовод мэхъу.

1937-рэ илъэ­сым еджэзэ, партием аштагъ. Нухьэ джыри ныбжьыкIагъэми, пы­тэгъэ-те­убытэгъэ ин зыхэлъэу еджэ­фэкIэ зы­къигъэлъэгъуагъ, ишIошI пхырызыгъэкIын зылъэкIэу, ащкIэ шIэныгъэ дэгъухэри, гулъытэ-гурышэ хэхыгъэхэри зэриIэхэм гу лъатагъ, институтэу зыщеджагъэм Iоф щишIэнэу къыIуагъэнагъ. Мы апшъэрэ еджапIэм иаспирантурэ чIэхьажьи иеджэн щылъигъэкIотагъ.

Заор къызежьэм...

Тихэгъэгушхо щыпсэурэ цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафыбэм ягугъэ лъагэхэр хэти зэмыжэгъэ зэо жъалымым зэтыриIэжагъэх. 1941 — 1942-рэ илъэсхэм къалэу Краснодар ирайонхэм ащыщ идзэ отдел ипащэу Н. Тхьагъушъэр щытыгъ, 1942 — 1943-рэ илъэсхэм ар Адлер и МТС идиректорыгъ.

Краснодар пыир дафыжьи, шъхьафит зэхъужьым, Тхьагъушъэм институтым къыгъэзэжьыгъ ыкIи мэкъумэщымкIэ специалистхэм ягъэхьазырын пидзэ­жьыгъ. Кафедрэм ипэщагъ, чъыгхэтэшIэнымкIэ ыкIи сэнэшъхьэ къэгъэкIынымкIэ лекциехэм къафяджэщтыгъ.

1945-рэ илъэсым аспирантурэр къыухыжьыгъ. 1946-рэ илъэсым кандидат диссертациер темэу «Адыгейские (черкесские) сорта яблони и груши» зыфиIорэмкIэ къыушыхьатыгъ. 1948-рэ илъэсым институтым идоцент мэхъу. 1956-рэ илъэсым нэс ащ тетэу Iофы­шхо ылэжьыгъ.

1956-рэ илъэсым СССР-м шIэныгъэ­хэмкIэ и Академие епхыгъэ Ботаническэ институтэу В. П. Комаровым ыцIэ зыхьырэм идокторантурэ Н. Тхьагъу­шъэр рапхыгъ ыкIи ащ доктор диссертациер «Адыгейские (черкесские) сады» (1956) зыфиIорэмкIэ къыщигъэшъыпкъагъ.

ИIоф егъэшIу

Гъэсэныгъэ-шIэныгъэ дэгъу дэдэу ыгъотыгъэр иIэубытыпIэу Н. Тхьагъушъэм иIофшIэн егугъоу зэхещэ. 1957 — 1978-рэ илъэсхэм Краснодар институтым плодоводствэмкIэ икафедрэ ипэщагъ. ШIэныгъэ­шхоу IэкIэлъхэр шIуагъэ къы­тэу щыIэныгъэм щыгъэфедэгъэнхэм Iоф дешIэ. Теорием имызакъоу, ушэтын IофшIэнхэри зэхещэх. Ахэм къащынэфэхэрэ лэжьэн-къэгъэ­кIын IофхэмкIэ амал-къулай­хэр зыщыгъэунэфыгъэ тхылъ IэпыIэгъухэр къыдегъэ­кIых, институтым епхыгъэ къутамэхэри къызэIуахых.

ШIэныгъэлэжьышхо-се­лекционерэу, профессорэу Н. Тхьагъушъэм ишIэ хэлъэу Краснодар краим чъыгхатэхэр щагъэтIысых: дэжъые гектар 600, дэшхо чIыгу гектар 1000. Пшызэ мэкъумэщ институтым пхъэшъхьэ-мышъхьэ лъэпкъхэмкIэ еджэпIэ-лабораторие иIэ мэхъу. Тхьагъушъэ Нухьэ мы илъэсхэм анахьэу ынаIэ зытетэу, фэсакъэу, кIиугъуаеу, куоу зэ­ри­гъэшIагъэр шапсыгъэ чъыгхэтэ лэжьэнымкIэ, культурэ зэфэшъхьафхэмкIэ, пасэм къыщыублагъэу шIыкIэу щагъэфедэщтыгъэхэр ары. Юридическэу ыкIи агрономическэу Тхьагъушъэм къыушы­хьатын фызэшIокIыгъ зэфэдэкIэ Кавказым ыкIи Краснодар краим къащыкIыхэрэ чъыгхатэхэм лъапсэу яIэр адыгэхэм-шапсыгъэхэм якъэгъэкIыкIэ шапхъэхэм атетэу зэрэщытыр.

ШIэныгъэлэжьэу Тхьагъушъэ Нухьэ ытхыгъ ыкIи къыдигъэкIыгъ тхылъэу «Адыгейские (черкесские) сады» зыфи­Iорэр, ащ адыгэхэм чъыг лъэпкъэу къагъэкIыхэрэр, ахэм акIэхэр зыфэдэхэр, пхъэшъхьэ-мышъхьэхэр ыкIи дэшхо лъэпкъ­хэр зырызэу къащитхыхьагъ, япшIылIэщт пстэури къыхигъэщыгъ. Тхьагъушъэ Нухьэ ыпкъ къикIэу Пшызэ мэкъумэщ институтым иеджэпIэ-ушэтыпIэ хъызмэт анахь лъэпкъ дэгъур зылъэ­псэ дэжъые чъыгхатэ щагъэтIысыгъагъ.

ЫшIэрэ Iофым зэрэтегъэпсыхьагъэр къыхэщэу Н. Тхьагъушъэм Пшызэ ит пхъэшъхьэ-мышъхьэ совхозхэм ахэгъэ­хъогъэнымкIэ Iофышхо зэшIуихыгъ. Ахэм ащыщых Славянскэм, Динской районым арытхэр. ШIэныгъэлэжьышхом научнэ IофшIэгъэ 55-рэ фэдиз къыхиутыгъ. Анахь къыхэгъэщыгъэн фаехэр монографиехэр арых: «Адыгские (черкесские) сорта яблони и груши» (1948), «Орехоплодные Краснодарского края» (Краснодар, 1952), «Адыгейские сады» (Майкоп, 1956). Тхьагъушъэ Нухьэ япащэу ригъэджагъэхэм ащыщ нэбгыри 10-м нахьыбэм кандидат ыкIи доктор диссертациехэр къаушыхьатыгъэх.

Общественнэ IофышIэшхуагъ

Тхьагъушъэ Нухьэ общественнэ Iоф­шIэным сыдигъуи чанэу хэлажьэщтыгъ. 1930 — 1933-рэ илъэсхэм Шапсыгъэ райисполкомым ипрезидиум, Краснодар краимкIэ обществэу «ШIэныгъэм» ахэтыгъ. Краснодар краим идепутатхэм я Совет (1965 — 1967) идепутатэу щытыгъ, Пшызэ мэкъумэщ институтым ипартийнэ организацие бэрэ пэщэныгъэ дызэрихьагъ. Дунэе конференциехэм, симпозиумхэм, зэхэсыгъохэм чанэу ахэлажьэщтыгъ. Чехословакием, Венгрием, Австрием, Болгарием, Румынием, Японием ащыIагъ.

ИшIушIагъэ ины

Н. Тхьагъушъэм иIофшIагъэ ифэшъошэ уасэ къэралыгъом къыфишIыгъ. Орденэу «Щытхъум и Тамыгъ», Лэжьэ­кIо Быракъ Плъыжьым иорден ыкIи медаль зэфэшъхьафхэр, ВДНХ-м иты­жьын медалитIу ыкIи щытхъуцIэу «РСФСР-м шIэныгъэмкIэ изаслуженнэ IофышIэшху» зыфиIорэр къыфагъэшъошагъэх.

Тхьагъушъэ Нухьэ адыгэхэм анахь агъэлъэпIэрэ апэрэ еджэгъэшхо-гъэсэгъагъ, лъэпкъым ар и Мичуриныгъ.

1983-рэ илъэсым Iоныгъом и 2-м Тхьагъушъэ Нухьэ идунай ыхъожьыгъ, ау ыцIэ, шIоу илъэпкъ филэжьыгъэр ныбжьырэу лIэужхэм къахэнэщт. ЛIышIум игупшысэ непи мэлажьэ.

Мамырыкъо Нуриет. Сурэтхэр: «АМ»-м ихъарзынэщ.