Ижъым-ижъыжьым, джэрз лIэшIэгъум иублапIэ, хьатхэмрэ мыекъо­пэ лъэпкъхэмрэ псэушъхьэ теплъэ зиIэ джэрз тхьэнэшъухэр (скульп­турэхэр), шъыхьахьыхэр, бэщ кIыхьэмэ апалъхьэхэмэ, фэIо-фа­шIэмэ ащагъэфедэхэу къырахьыжьэгъагъ. Илъэс мин пчъагъэхэм тилъэпкъ икультурэ мыхэм афэдэхэм чIыпIэшхо щаубытыщтыгъ. Ахэм яджэрпэджэжьхэу адыгабзэм гущыIэхэр къыхэнагъэх, яу ямэ­хьанэ бэмэ ашIэжьырэп.

Апэдэдэ бэщхэм апалъхьэщтыгъэхэр хьатхэм ятхьэлъэIу­хэм ыкIи хьэдэ фэIо-фашIэхэм арахьылIэщтыгъэх. Апэ ашIыщтыгъэхэр джэрзыхэу тыгъэм итамыгъэх, хьэдэгъэ нэшхъэигъомэ ащызэрахьэщтыгъэ бжъэ­къо бырэбэ кIыхьэхэр зытет шъыхьэхэр ыкIи цу скульпту­рэхэр.

Тыгъэм итамыгъэу къуа­шъом итыр, шъыхьэмрэ цухэмрэ, джэр­зых, хьат культур. Шъыхьэм къыгот цухэмрэ Ошъадэ къы­чIахыгъэхэмрэ зэхьыщырых, ау Ошъадэ къычIагъотэгъэ дышъэ ыкIи тыжьын цу скульптурэхэм анатIэмэ атешIыхьэгъэ тхыпхъэ­хэри, аIупэхэри, абжъакъохэри, алъабжъэхэри, акIэхэри зэфэшъхьафых. Мы зигугъу къэтшIырэмэ анахьыжъхэр къызычIа­хыгъэхэр хьатыхэм япачъыхьэ Iуашъхьэу Тыркуем ит къалэу Чорум пэмычыжьэу Богазкей щатIыгъэмрэ Адыгеим — Мые­къопэ Iошъхьэшхоу Ошъадэрэ. Мыхэр тхьэнэшъух (скульптурэх) шъыхьахьых, аныбжьыщтыр илъэс мини 4 — 5 фэдиз. Ошъа­дэ къычIахыгъэу тызыщыгъуазэр шъыхьахьыхэу цуиплI: 2-р ды­шъэу, 2-р тыжьынэу. Зыпылъы­гъэхэу, зыпакIэхэр дышъэпс егъэ­шъогъэ тыжьын сырбхэр 8 мэхъух. Адрэ цуиплIыр чIамылъхьэгъэнхэ ыкIи къычIамыхыжьыгъэнхэ ылъэкIыщтэп. ИжъыкIэ адыгэхэр мэхъэшалэщтыгъэх, лIагъэмэ лъэшэу ащыщынэщтыгъэх ыкIи яягъэ къарамыгъэкIы­жьыным пае егъэлыягъэу къа­де­кIокIыжьыщтыгъэх: шъошэ кIэракIэхэр ащалъэжьыщтыгъ, щэIэфэ ыгъэфедэщтыгъэ Iашэ­хэр, Iэмэ-псымэхэр, IэшIэгъэ лъапIэхэр, къышъхьапэжьыщтхэу гугъэхэу, Ошъадэ къы­чIахыгъэ цу скульптурэхэмрэ ясурэтхэм­рэ адычIалъхьажьыщтыгъэх. Шхыныгъо хэшыкIыгъэхэр, шъон дэгъухэр хьакъу-шыкъухэм ары­зыбзэу адычIагъэуцощтыгъэх.

Ошъэдэ цуиплIыр тыдэ хъугъэха?

Адыгэхэр егъашIи лIагъэмэ ятыгъощтыгъэхэп, ятэщтыгъэх нахь. КъыхэкIыщтыгъэ, агъэтIы­лъыжьырэм иягъэ къаримыгъэ­кIыжьыным фэшI, Iэпэщысэ лъа­пIэхэр иныбджэгъухэм, иIа­хьылхэм бэным фыдадзэжьхэу.

Джыри къэтэIожьы: сырбхэр 8 мэхъухэмэ, цу скульптурэхэри 8 хъущтыгъэх. ЧIамылъхьэгъэнхэ ылъэкIыщтэп. Адри 4-р тыдэ щыI? Экспедицием ипэщагъэь Н. И. Веселовскэр ахэм янэцIыгъахэп, ау къазгъыркIэ ыгъа­тIэщтыгъэ нэбгырэ пшIы пчъагъэмэ тицыхьэ ателъэп.

Ошъадэ къычIахыгъэхэр Къэ­ралыгъо Эрмитажым чIэлъых, къыщагъэлъагъох, ау сырбхэр, бэщхэр зэгъэзэкIыгъэх: акъопс убытыпIэхэр дэгъэзыягъэх, ашъ­хьапэхэр егъэзыхыгъэхэу, цу­хэр атхыцIэхэмкIэ апыIугъэх. Бэщ­хэр зэгъэзэкIыгъэхэу шъхьэкIэ агъэуцугъэх. Ахэр зэпырагъэзэ­жьынхэ, цухэр аныбэкIэ пыбгъэ­нэжьынхэ фаех. Археологхэм шъыхьахьыхэр зэрагъэфедэщтыгъэхэр ышIэу ахэтэп, адыгэхэм а пкъыгъо хьалэмэтхэр къарапэсыхэрэп, ау ахэри, скиф культурэм щыщыбэри адыгэ (къохьэпIэ ыкIи къокIыпIэ/къэ­бэртае/) гущыIалъэхэм адэтых, тыбзэ къыхэнагъэх. Зэрагъэфедэщтыгъэ шIыкIэр рыбгъэунэфынэу адыгабзэм нэмыкI хэтэу тыщыгъуазэп. Охътабэ тешIи фэIо-фашIэхэр амыгъэцэкIэжьы­хэ зэхъум, бзэм къыхэнагъэх. МыщкIэ къэIогъэн фае ижъырэ урым тарихъ шIэныгъэлIэу Геродот къытхыхьагъэхэр Улэпэ Iошъхьэ купым 1982-рэ илъэсым къызэрэщыхэдгъэщыжьыгъэхэр. Ахэр заом итхьэ фашIыгъэгъэ тхьэлъэIупIэ щэтырэр ыкIи шыу 50-у Iуашъхьэм къыращалIэхи, атхьалэхи, пчэгъухэр акIагъа­къохи, псаухэм фэдэхэу, шымэ атесхэу псэпэтхэу къырагъэуцокIыгъагъэхэр ары.

МыутIэ ыкIи скиф культу-рэ­хэм шъыхьахьыхэм, хьакIэ-къо­кIэ теплъэ зиIэхэу ыкIи хьашI­-къошIэу шIыгъэ дышъэидэхэм чIыпIэшхо ащаубыты. Археологие шIэныгъэм ахэр зэрэхагъэхьагъэхэр: скиф хьа­кIэ-къокIэ шIыкIэ, мыутIэ-скиф хьакIэ-къокIэ шIыкIэ, скиф­-шэрмэт шIыкIэ.

Мы зигугъу къэтшIыгъэ Iофыгъохэу агъэцакIэщтыгъэхэм афэгъэхьыгъэ гущыIэхэр адыга­бзэм къыхэнагъэх. Шъы­хьа­хьым, шъыхьакIом мэхьанэу иIэр — нэшхъэигъэ мэкъэ­гъэIу. «Шъыхьахьэ (шыуаджэ) агъэкIуагъ» аIощтыгъэ адыгэмэ я XX-рэ лIэшIэгъум.

ИжъыкIэ пIый шъыхьахь зыфаIощтыгъэр бэщышъхьэм палъхьэщтыгъэ скульптурэу шъыхьэм е нэмыкI теплъэ зиIэ псэушъхьэм фэдэр ары. Шъы­хьакIохэр (шыуаджэхэр) — хъулъфыгъэ купэу хьадагъэм рагъэкIэу, нэшхъэигъэ къэбаргъэIоу аIопщыщтыгъэ шыух. Шымэ яджабгъухэмкIэ ате­тIыс­хьэщтыгъэх ыкIи купым ипащэ яджабгъукIэ уцущтыгъэ. Бэщэу зышъхьапэ шъыхьахьыр пIыеу зыпыгъэнагъэр ащ ратыщтыгъ. ЗыдагъэкIуагъэхэм зынэсхэкIэ, пащэри игъусэхэри шымэ яджа­бгъухэмкIэ епсыхыщтыгъэх ыкIи а бгъумкIэ къэ­шэсыжьыщтыгъэх.

ГущыIэу «шъыхьахьыр» тыбзэ щыщ, бэрэ дгъэфедэжьырэп, ау адыгэ гущыIалъэхэу Адыгэ хэкум, Къэбэртае къащыдэкIыгъэхэм адэт.

ЩыхьэкIуэ 1) вестник несчастья, вестник горя; 2) известие о несчастье, о горе (напр. о смерти близкого).

ТызэренэгуерэмкIэ, шъыхьахь гущыIэм ычIыпIэ шъэхьахьыр тигущыIалъэмэ адэхьанэу зыкIэхъугъэр апэ къыдэкIыгъэгъэ гущыIалъэм хэукъоныгъэу фэ­хъугъэр къыкIэлъыкIуагъэхэм агъэфедэжьыгъэшъ ары. Джырэ тилъэхъанэ къэбар гухэкIыр цIыфмэ анэзыгъэсырэм «шыуадж» раIорэр.

Гукъао хъурэр — археологхэр тимакIэх, адрэ тщымыщ шIэныгъэлэжьхэм янахьыбэм къызыфэтIогъэ пкъыгъохэу къы­чIахыхэрэр тилъэпкъ къырапэсыхэрэп, тIэкIахых. Зэфэхьысыжьхэр ашIыхэ зыхъукIэ, къа­тхыхэрэр теурыкIуагъэм фэкIох.

ЗэлъашIэрэ археолог горэм интернетым бэмышIэу къыригъэхьагъ Ошъадэ къычIахыгъэ тыжьын сырбхэм афэгъэхьы­гъэу: илъэс 5000 фэдизкIэ узэ­кIэIэбэжьымэ, пивэ (бахъсымэ) литрэ 32-рэ зэрыт къошыны­шхом нэбгырэ заулэу къетIысэкIыхэти, сырбхэр хагъэбыхэти, ахэмкIэ зэдешъощтыгъэхэу. Ар ягъэфедэкIагъэу къыушыхьатэу Европэм къыщыдагъэкIырэ жур­налым тхагъэ. Сырбхэр ты­жьыных, гъэщыгъэх, гъуанэхэр абгъухэм яIэх, якIыхьагъэхэр метрэм къехъух. Сыдэу зыпшIыгъэкIи, уряшъон плъэкIыщтэп. Адыгэ лъэпкъым фэгъэхьыгъэу зыщыгъуазэ щыIэп, ау «ятарихъ арегъашIэ», зэфэхьысыжьхэр къытфешIых.

Мы зигугъу къэтшIырэ артефактхэу Адыгеимрэ Тыркуемрэ къащагъотыжьыгъэхэр яшIыкIэхэмкIэ зэфэдэ шъыпкъэх. Ар зэлъытыгъэр — адыгэхэри, абхъазхэри, хьатхэри яижъырэ лъапсэкIэ зэпхыгъэх. Хьат хэгъэгумрэ мыекъопэ культурэмрэ дунэе тарихъым иапэрэ цивилизациехэм ащыщхэу алъы­тэх. Джырэ Тыркуем икъыблэ­къокIыпIэрэ ыгузэгурэ хьатхэм яхэгъэгу зэлъиубытыщтыгъ. На­хьыпэм чIынэлъэ зэпэчы­жьэ­хэу Богазкейрэ джы Мыекъуапэ зыдэщысымрэ ащыпсэущтыгъэхэм зэпхыныгъэхэр зэрэзэдыряIагъэхэр а лъэныкъуитIумэ къащагъотыжьырэ зэфэдэ пкъы­гъохэм дэгъу шъыпкъэу къау­шыхьаты.

Джэрз лIэшIэгъум апэ ашIыщтыгъэхэр шъыхьэмэ зэрафэдагъэхэр ары гущыIэу шъы­хьа­хьыр къызтекIыгъэр.

Тэу Аслъан. Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ музей шIэныгъэмкIэ иIофышIэ шъхьаI.