КIэлэеджакIохэм уплъэкIун IофшIэныр агъэ­цакIэзэ, одыджыныр къытеуагъ. «Уахътэр икIыгъ, шъуиIофшIэнхэр къэжъугъэ­тIы­лъыжьых», — ариIуагъ кIэлэегъаджэм.

КIэлэеджакIохэм шIэхэу зыгорэхэр патхэжьхи, ауплъэкIужьхи ятетрадьхэр кIэлэегъаджэм истол тыралъхьажьыгъэх. Ахэр ыуплъэкIужьхэу кIэлэегъаджэр щысызэ тетрадыр къызызэIуе­хым, ылъэгъугъэр ыгъэшIэ­гъуагъ. КIэлэеджакIом ащ къыдитхагъ: «ШъхьэкIафэ зыфэсшIырэ кIэлэ­егъадж, мы IофшIэныр зэрэзгъэцэкIэщтыр сшIэрэп, лъэшэу сыолъэIу пыптхэжьынэу».

КIэлэцIыкIум къытхыгъэр кIэлэегъаджэм ымыгъэшIэгъон ылъэкIыгъэп. Нэхъоинчъагъэу, ау ар дахэу къызэригъэкIугъэу филъэгъугъ. Зегупшысэм, сэмэркъэу зекIуакIэм бырсыр къыпимыгъэкIэу, ежьыр дэгущыIагъ ыкIи хэукъоныгъэу ышIагъэр гуригъэIуагъ.

... Я XX-рэ лIэшIэгъум я 30 — 40-рэ илъэсхэм япэублэм Тэхъутэмыкъое районым ит гу­рыт еджапIэр АдыгеимкIэ ящэ­нэрэу щытыгъ. Мыщ ущеджэныр IэшIэхыгъэп, нэмыкI къуаджэхэм ащыщ кIэлэцIыкIухэр къещхыми, къесыми лъэсэу къакIощтыгъэх. Джащ фэдэуи кIожьыщтыгъэх. А лъэхъаным еджэн гухэлъ зиIэ нэбгырэ пчъагъэмэ шIэныгъэ куухэр агъотыгъэх. Ахэм ащыщ Тэйбат Къасполэт ыпхъур. Мы еджапIэр ащ къыухыгъ ыкIи кIэлэегъаджэу къыгъэзэжьыгъ.

Пшъэшъэжъыер унэгъо Iужъу къихъухьагъ. Ожъубаныкъо Къас­потрэ Фамийрэ сабыих яIагъ, ахэм ащыщэу пшъэшъэ­жъыищыр ары псаоу къафэнэгъагъэр. Ахэр къуаджэм дэт гурыт еджапIэм щеджагъэх. Тэйбат янэшэу Тыгъургъой гурыт еджапIэм хьисапыр щязыгъэхьыщтыгъэм пшъэшъэжъыер хьисапым зэрэфэщагъэм гу лъитэгъагъ ыкIи а лъэныкъомкIэ иеджэн лъыпидзэнэу риIогъагъ. Ушэтынхэм ятын ехъулIэу анахь кIэлэеджэкIо дэгъухэр къыха­хынхэу Мыекъуапэ къикIи комиссие къэкIогъагъ. Къыхахыгъэхэм ахэтыгъ Тэйбатрэ ипшъэ­шъэгъоу Бек Аслъанкозрэ, ащ КозэткIэ еджэщтыгъэх, къуаджэу Нэтыхъуае щыщыгъ.

Тэйбатрэ Козэтрэ яшэнкIэ зэгурыIохэу зэгъусагъэх. Къыхахыгъэхэр Краснодар кIэлэегъэджэ институтым фагъэхьазырыгъэх. Ащ дэжьым илъэситIо еджэщтыгъэх, кIэлэегъаджэу къычIэкIыхэрэм гурыт еджапIэм предмети 2 — 3 щарагъэхьынэу агъэхьазырыщтыгъэх.

Институтым щыкIорэ ушэтыным зэпшъэшъэгъухэр игъом екIолIагъэхэп ыкIи чIамыгъэ­хьанхэу аIуагъ. НэмыкIыгъэмэ, къагъэзэжьынышъ, къэкIожьыныгъэхэкIи мэхъу, ау пшъэшъэ­жъыитIур мыукIытэхэу ректорым дэжь кIуагъэх ыкIи Iофыр зэрэщытыр гурагъэIуагъ. Ректорым фитыныгъэ къарити, ушэтыныр атыгъ ыкIи чIэхьагъэх. Еджэфэхэ зы фэтэр зэдисыгъэх, зыгъэпсэфыгъом Краснодар къикIыхэти, лъэсэу къэкIожьыщтыгъэх.

1946-рэ илъэсым институтыр пшъэшъэжъыехэм къаухы. Тэйбат хьисапымкIэ кIэлэегъаджэу зыщеджэгъэ еджапIэм егъэзэ­жьы, Козэт Москва мэкIожьы. Пшъэшъэжъыем янэ-ятэхэр щы­мыIэжьхэ зэхъум, зыпIужьыгъэ ятэшым еджэныр Москва зэпхыныгъэмкIэ институтым щы­лъыпидзэжьынэу къытыри­гъэнэгъагъ. Илъэсырэ еджагъэу ыгукIэ ащ зэрэфэмыщагъэр къыгурыIуагъ ыкIи къычIэкIыжьыгъагъ. Москва дэт гурыт еджапIэхэм ащыщ хьисапымкIэ кIэлэегъаджэу Iоф щишIэнэу ыублэгъагъ, ау журналист сэнэхьатым ыгукIэ лъэшэу фэщэгъагъ. Гурыт еджапIэм Iоф щи­шIэзэ Козэт Москва къэралыгъо университетым ижурфак заочнэу къыухыжьыгъ. ТАСС-м Iоф щишIэнэу ригъэжьагъ. Москва радиом иараб редакцие Iухьагъ, ащ дэжьым редактор шъхьаIэу иIагъэр кIэлэ ныбжьыкIэу Евгений Примаковыр ары. Пшъэшъэжъыем редакторэу Iоф ышIэщтыгъ, пшъэдэкIыжь ин ыхьыщтыгъ, а чIыпIэм бэрэ зи Iутышъущтыгъэп. ИIофшIэнкIэ сыдигъокIи къахэщыщтыгъ. Адыга­бзэр дэгъоу зэришIэрэр Примаковым къызешIэм, черкес диаспорэм фэгъэхьыгъэу тхьамафэм зэ къэтын ышIынэу ри­хъухьагъ. «ШъукъыкIэупчI — джэуап къеттыжьыщт» зыфиIорэ къэтыныр Козэт ыгъэхьазырыщтыгъ. Радиом едэIухэрэм пшъэшъэжъыем ымакъэ дэгъоу ашIэщтыгъ, шъхьэкIафэ фашIыщтыгъ, икъэтынхэм яжэщты­гъэх. IэкIыбым щыпсэурэ черкесхэм яхэгъэгу нахь благъэ къафи­шIыгъ. Илъэс 12 радиом ащ Iоф щишIагъ.

Зэпшъэшъэгъухэр зэщыгъу­пшэщтыгъэхэп. Заом къикIыжьыгъэ офицерэу, уIэгъэ пчъагъэ зытелъыгъэу, лIыхъужъныгъэу зэрихьагъэм пае бгъэхалъхьэхэр бэу зиIагъэм Тэйбат нэIуасэ фэхъугъ, унагъо ихьагъ. Шъэуап­цIэкъо Чэтибэрэ Тэйбатрэ пшъэ­шъитIу зэдапIугъ. Щамсэтрэ Мариетрэ адыгэ шэн-хэбзэ да­хэхэм атетэу апIугъэх. Зэоуж лъэхъаным унагъом къин макIэп ылъэгъугъэр, ау зэкъотхэу зэдэ­лэжьагъэх, агу агъэкIодыгъэп.

КIэлэеджакIохэм Тэйбат Къас­пот ыпхъур шIу алъэгъущтыгъ, еджэпIэ Iупэм зэхэтхэу щежэщтыгъэх ыкIи иIалъмэкъ зыхьыщтыр язэрэмыгъашIэу зэ­нэкъокъущтыгъэх. ЗышIэрэм зэкIэми Тэйбат кIэлэегъэджэ сэнэхьатым къыфэхъугъэу аIощтыгъ. ЕджапIэм ипащэ къыIогъагъ, кIэлэеджэкIо дэй щыIэп, кIэлэегъэджэ дэй нахь. Сабыим ыгу пыууты хъущтэп. Ащ дыригъаштэщтыгъ кIэлэегъаджэм, ау екIолIэкIэ гъэнэфагъэ иIэу кIэлэеджакIохэм Iоф адишIэ­щтыгъ. Оценкэ дэй бэрэ ымыгъэуцущтыгъэми, фэгъэкIотэн инхэри афишIыщтыгъэп.

ИщыкIагъэмэ, нэбгырэ пэпчъ шъхьафэу Iоф дишIэщтыгъ, ыгурэ ыпсэрэ хэлъэу ежь шIэныгъэу иIэр ригъаджэхэрэм алъигъэIэсыщтыгъ. Илъэс зэкIэлъыкIохэм наукэм хэхъоныгъэхэр зэрэфэ­хъухэрэр къыгурыIуагъ, ишIэныгъэхэм ахигъэхъонэу ежьыри ыуж ихьагъ. Краснодар дэт кIэ­лэегъэджэ институтым физикэмрэ хьисапымрэкIэ ифакультет кIэлэегъэджэ ныбжьыкIэм къыухыжьыгъ.

Илъэс 35-рэ кIэлэегъэджэ сэнэхьатым Iоф ришIагъ. Ащ ыгъэфедэщтыгъэ методикэм ишIуагъэкIэ хьисапым кIэлэ­еджэкIо пчъагъэмэ ящыIэныгъэ гъогу рапхыгъ. Гъэхъагъэу ышIы­щтыгъэхэр къаушыхьаты гурыт еджапIэм ипащэ, лъэпкъ гъэсэныгъэмкIэ отделым, ны-тыхэм рэзэныгъэ тхылъэу къыфатхыщтыгъэхэм. Ау ригъэджэгъэ кIэлэеджакIохэм уасэу къыратырэр зэкIэми анахь лъапIэу ылъытэщтыгъ.

«КъэошIэжьа, Тэйбат Къаспот ыпхъур, нэмыкI кIэлэегъаджэхэми, сянэ-сятэхэми цыхьэ къысфамышIыжьы зэхъум укъызэрэс­къоуцогъагъэр? Ащ дэжьым кIуачIэу къысхэплъхьэгъагъэм ишIуагъэкIэ непэ цIыфы сы­хъугъ, лъэгапIэхэм санэсыгъ, цIыфхэр сIорэм къедэIух, шъхьэ­кIафэ къысфашIы. АщкIэ лъэшэу сыпфэраз» — илъэс пчъагъэ тешIагъэу ригъаджэщтыгъэ кIа­­лэм къыфитхыгъ.

«Щысэ птесхыгъ, хьисапыр шIу сэбгъэлъэгъугъ, непэ сэри хьисапымкIэ кIэлэегъаджэу Iоф сэшIэ», — къыфитхыгъ чыжьэу щыпсэурэ пшъэшъэжъыем.

Фронтым уIагъэу къыщытыращагъэхэм ишъхьэгъусэ ипсау­ныгъэ зэщагъэкъуагъэу щытыгъ, бэ ымыгъашIэу идунай ыхъо­жьыгъ. Ащ ыуж Тэйбат ыгу къэкIоди, IофшIэнри ыгъэтIы­лъыжьынэу фэягъ, ау ипшъашъэ­хэм ар фадагъэп. IофшIэным пидзэжьыгъ. Икъин кIэлэцIыкIу­хэм тырагъэузэ Iоф ышIагъ. НыбжьыкIэхэм иIэпэIэсэныгъэ­кIэ адэгуащэщтыгъ, щысэтехыпIэу яIагъ. КIэлэегъэджэ конфе­ренциехэм чанэу ахэлажьэ­щтыгъ.

Козэтрэ Тэйбатрэ зэщыгъу­пшагъэхэп, письмэхэр зэфатхы­жьыщтыгъ, зэфытеожьыщтыгъэх. Журналисткэм Москва щыхъурэ­щышIэхэрэр ипшъэшъэгъу къыфиIуатэщтыгъэх, хьакIэу Шъэуап­цIэкъохэм адэжь къакIощтыгъ. Тэйбат ипшъашъэхэри Москва щыIагъэх. Еджэныр зикIэсэ зэшыпхъуитIум янэ ипшъэшъэ­гъу иIэ тхылъхэр агъэшIагъощтыгъ. Козэт къытхыгъэ письмэ­хэм ащыщ еджапIэм къикIыжьхэ хъумэ къызэрыкIожьыщтыгъэхэ гъогур акварелькIэ сурэт шIыгъэу къыдилъхьэгъагъ. Ар зылъэгъугъэ Тэйбати, ипшъашъэ­хэми нэпсхэр анэ къыкIэтэ­къугъэх.

Тэйбат пенсием зэкIом, ипшъа­шъэхэр игъусэхэу унэгъо хъарзынэщым бэрэ кIэрысыщтыгъэх, ипшъэшъэгъу москвичкэм, ригъэджэгъэ кIэлэеджа­кIохэм яписьмэхэр кIаджыкIыжьыщтыгъэх. гъожьы хъугъэ сурэтхэр ыкIи акварелькIэ шIы­гъэ сурэтэу Козэт къыфигъэ­хьыгъэр бэрэ къаштэжьыщтыгъ. Ащ дэжьым ищыIэныгъэ хьаулыеу зэрэмыкIуагъэр бзылъфыгъэм къыгурыIощтыгъ. Тэйбат щыIэныгъэ гъогу гъэ­шIэгъон къыкIугъ. 2014-рэ илъэ­сым тыгъэгъазэм и 5-м ащ иду­най ыхъожьыгъ. Иаужырэ мафэ нэс ипшъэшъэгъу дэгущыIагъ. Гъэ­хъагъэу ышIыхэрэм арыгушхощтыгъ 2017-рэ илъэсым илъэс 90-рэ зыныбжь Козэт «Адыгэ Республикэм изаслуженнэ журналист» зыфиIорэ цIэр Москва къызэрэщыфагъэшъошагъэр ащ ылъэгъужьыгъэп. Бек Козэт 2022-рэ илъэсым идунай ыхъо­жьыгъ. Щамсэтрэ Мариетрэ илъэс 75-рэ зэпшъэшъэгъугъэ­хэм якъэбар ащыгъу­пшэрэп, унэгъо хъарзынэщыр къаухъумэ ыкIи яшIэжь агъэ­лъапIэ.

Къоджэдэсхэм Тэйбат Къаспот ыпхъум игугъу дахэкIэ ашIы, зэоуж лъэхъэнэ къиным районым гъэсэныгъэм хэхъоныгъэ­хэр щегъэшIыгъэным иIахьышIу ащ хэлъ.

АкIэгъу Разиет. Тэхъутэмыкъуай.

Тэйбат иунэгъо хъарзынэщ.