ЩыIэныгъэм илъэныкъо зэфэшъхьафхэмкIэ къыхахырэ гъогухэм мы лъэхъаным тиныбжьыкIэхэр теубытагъэ хэлъэу зэратехьэхэрэм уегъэгушхо. Наукэм, информатикэм, Iэзэн Iофым, сатыушIыным, чIыгулэжьыным, нэмыкIхэми яшъыпкъэу зараты, яшIэныгъэхэм ахагъахъозэ зыфежьэгъэ Iофхэм гъэхъагъэхэр ащашIых.

Ахэм ащыщ Даур Арсен. Ащ дэжъые къэгъэкIыныр ары къы­хихыгъэр. ИжъыкIэ къыщегъэ­жьагъэу адыгэхэр дэжъыем зэрэпылъыгъэхэр тыгу къыгъэ­кIыжьыгъ, непэ ащ дэлажьэхэрэр зэрэмакIэр, дэжъыер лъэпкъым къызэрэдежьагъэр Арсен ти­зэдэгущыIэгъу къыщыхигъэщыгъэх.

— Арсен, Адыгеим на­хьы­бэу пхъэшъхьэ— мы­шъхьэ чъыгхэр, анахьэу мыIэрысэр, цумпэ зэфэшъхьафхэр ары къыщагъэкIыхэрэр. О дэжъыер къыхэпхыгъ, ар сыдэущтэу угу къэкIыгъа?

— Сэ адыгэхэр зыпылъыгъэ­хэ чъыгхэм ащыщэу дэжъыемрэ дэшхомрэ сыгукIэ нахь сапэб­лагъ. ИжъыкIэ къыщегъэжьа­гъэу ахэр лъэпкъ культурэм хэхьагъэх. Сыфэягъ сэри дэжъыем къыфэзгъэзэжьынэу, сэр-сэрэу къэзгъэкIынэу.

Джахэм сакъыпкъырыкIызэ, дэжъые хатэ къэзгъэкIыным те­сыубытагъ. Тхьэм амалэу къыситыгъэр згъэфеди IофшIэныр езгъэжьагъ, игъорыгъоу ар лъысэгъэкIуатэ. Дэжъыер къыз­щызгъэкIырэ чIыпIэм абдзаххэр тесыгъэх, сэри сыабдзах, сы­адыг, лъэпкъ дэжъыер тымыгъэ­кIоды сшIоигъу.

— А чIыгур тыда зыдэщыIэр, гектар тхьапша зэрэхъурэр?

— Дэжъые хатэр Мыекъопэ районым ичIыгу къыхеубытэ, псэупIэу Къурджыпс нахь къыпэблагъ. Мэзым хэт, апэ чIыгур дгъэкъабзи, нэужым чъыг цIыкIухэр хэдгъэтIысхьагъэх, илъэ­сищ хъугъэу ахэм тадэлажьэ. Дэжъые чъыгхэм гектари 176-рэ зэлъаубыты, ар плIэу зэтеутыгъ, ахэм километрэ тIу­рытIу якIыхьагъ.

— Сыд фэдэ дэжъые лъэп­къа къыхэпхыгъэр, нахь угу рихьыгъэр?

— Ащ сегупшысэжьынэу щытыгъэп, адыгэхэм къагъэкIыщтыгъэм фэд, ащ «ЧеркесскэкIэ» еджэх, джащ фэд тятэжъ пIашъэхэр зыпылъыгъэхэри. Зэрэдунаеу щызэлъашIэ. ШIэныгъэлэжьхэм зэралъытэрэмкIэ, иIэшIугъэкIи, идэгъугъэкIи, цIы­фым ипсауныгъэ ишIуагъэу ригъэкIырэмкIи зыпшъэ умыкIон лъэпкъэу щыт. Ащи уимыгъэгушхон плъэкIырэп. Дэжъые чъыгэу дгъэтIысхьагъэхэр мин 15 фэдиз мэхъух. Къэнэгъэ гектархэм «Ата-Баба» зыфиIорэ дэжъые лъэпкъым фэдэ атедгъэтIысхьащт. Ари лъэпкъ дэгъухэм ахалъытэхэрэм ащыщ.

— Чъыг цIыкIухэм якъэгъотын къиныгъа, ахэм дэжъые къапыкIэным бэрэ шъуежэщта?

— Уфаблэмэ, умыгъотын щыIэп. Чъыгхэр Къырым, Италием, IэкIыб хэгъэгухэу дэжъы­ер къызщагъэкIыхэрэм къащытщэфыгъэх.

Дэжъыер къэгъэкIыгъуаеп, ищыкIагъэр ебгъэгъотмэ. Апэрэ илъэсищым ащ псыкIэ уегугъун фае, чIыгоу зыхэсыр бгъэгъу­шъы хъущтэп. Къиныгъэр псым икIэгъэхъон, ар псыхъожъыеу хатэм пэгъунэгъум къитщы­щтыгъ.

Псыр шъондырхэмкIэ къатщэзэ акIэдгъэхъуагъ.

Чъыгым бэу ыкIи дэгъоу дэжъые къыпыкIэщтмэ зэлъытыгъэр ыныбжьырэ узэрэдэлажьэрэмрэ. ИщыкIагъэр зэкIэ епшIылIэмэ, псым щымыкIэмэ, купкIыр кIышъом имысысыхьэу, изэу илъэу мэхъу. Дэжъыер нахь ин къэс нахь нэцIабг, нахь лъапI.

— Сыдигъуи дэжъыемрэ дэшхомрэ цIыфхэм бэ­дзэрхэм ащащэфы, о къэбгъэкIырэр сыдэущтэу IубгъэкIыщта?

— КIэкIэу къэпIон хъумэ, дэжъыер тихэгъэгу дэгъоу щы­IокIы, шхынхэм зэрахалъхьэрэм фэшъхьафэу, косметикэми щагъэфедэ. Арышъ, IэкIыб хэгъэгухэм япщэнэу ищыкIагъэп. ЩэфакIохэр бэ мэхъух, дэжъыер къэзыгъэкIырэр макIэ. Джары ащ ищэн къин зыкIы­пы­мылъыр.

— Чъыг цIыкIоу жъугъэтIыс­хьагъэ пэпчъ сомишъэ заулэкIэ къэшъущэфыгъ, нэмыкI IофшIэнхэри шъогъэцакIэх. Узфежьэгъэ Iоф­тхьабзэм ахъщэшхо ищыкIагъ. АщкIэ къыпкъотыр, зишIуагъэ къы­озыгъэкIырэр хэта?

— ЗэкIэми апэу хабзэр ары. Ныбджэгъухэр, нэIуасэхэр, благъэхэр къыздэIэпыIэх. Мылъкоу чIыгум хатлъхьэрэм щыщ къытфегъэзэжьы. Джащ фэд, сыдрэ Iофэу епхьыжьэрэм, тхылъэу пыплъхьан фаер бэ. Адыгэ Республикэм мэкъу-мэщымкIэ и Министерствэ, мэкъу-мэщымкIэ районым и ГъэIорышIапIэ, Мыекъопэ районым иадминистрацие иIофышIэхэр къытфэсакъых, псынкIэу ищыкIэгъэ тхылъхэр къытатых.

— Дэжъые бэгъуагъэм илъэхъан къызысыщтыр сыдигъуа?

— Чъыгхэр зыдгъэтIысхьагъэ­хэр илъэси 7 — 10 зыхъухэкIэ ары.

— Iофэу епхьыжьагъэмкIэ узэупчIыжьын горэхэр щыIэха?

— Ахэр макIэ зэрэхъухэрэр. Теориер Интернетым къибгъо­тэщт, практикэр мэкIэ-макIэу къыпIэкIэхьэ. Тыркуем исэу дэжъые къэзыгъэкIырэ адыгэ кIалэ сыдэгущыIэ. Ащ къыгъэ­кIырэри дэжъые лъэпкъэу «Чер­кесскэр» ары. Ащ къызэрэсфиIотагъэмкIэ, я 19-рэ лIэшIэгъум адыгэхэр Тыркуем икIы­жьыхэ зэхъум, дэжъые чъыг цIыкIухэр зыдизыщыжьыгъагъэ­хэр ахэтыгъэх. Ахэм атекIыгъэ дэжъые хатэх хэхэс адыгэхэм джырэ нэс къагъэкIыхэрэр.

ООО-у «Орехпром Агро» зыфиIорэм ипащэу Хьащыр Аслъан зыфэзгъазэу мэхъу, сеупчIыжьы

— IофшIэнхэр зыгъэцэкIэн цIыфхэр щыIэха, яшIуагъэ къэкIуа?

— ЧIыгуми, чъыгхэми, къэбзэныгъэми алъыплъэхэрэр ахэр ары.

— Сыдэущтэу гу тепшIыхьагъа Адыгеим къыщамыгъэкIы­жьырэ дэжъыем упыхьажьыным?

— Уздэлэжьэрэ пстэуми лэжьыгъэкIэ уагъэгушIожьы. Псауныгъэ уиIэмэ, уфаеу Iофыр епхьыжьагъэмэ, умыгъэцэкIэни, къыбдэмыхъуни щыIэп.

— Арсен, бэ уапэ илъыр. Уидэжъые бэгъуагъэ сыда укъызфищэнэу узщыгугъырэр?

— Мылъку закъор арэп дэ­жъы­ем икъэгъэкIын сызыпэхьэм сызэгупшысагъэр. Мары Адыгеир хэгъэгубэмэ ащашIэным пае адыгэ щаир, адыгэ къуаер брендэу (титамыгъэу) хахы­гъэх. Къырым, Тыркуем, Краснодар краим къащагъэкIыхэрэр «Черкесский» зыфиIорэ дэжъые лъэпкъым фэдэх. Сыда ар адыгэхэм ячIыгужъ къыгъэзэжьэу, пасэм зэрэщытыгъэм фэдэу зыщиушъомбгъужьмэ Адыгеим ибрендхэм зыкIахэмыуцощтыр? Ар тэтый, тэтыеу ыкIи тыкъырашIэжьэу тапэкIи терэI.

— Къыбдесэгъаштэ, Арсен. Гъогоу дэжъые мэз­хэм якIуалIэрэм изытет зэрэдэим тыщыбгъэгъозагъ. Къэралыгъо программэхэм ащыщхэр жъугъэфедэхэзэ, ащ урыкIошъунэу шIыгъэн амал щыIэба?

— Ар къыддэхъумэ дэгъу, ау чъыгхэм лэжьыгъэ къаты охъу­фэкIэ сэ сфэлъэкIырэри сшIэ­нэу сыфай. Дэжъыехэм анэс кIорэ гъогур километри 4 фэдиз мэхъу. Зимылъку щыщ Iофым къыхэзылъхьан зылъэкIыщтхэм салъыхъущт.

— О уиамалкIэ ар къыб­дэхъунэу угу къы­уеIуа?

— Ар сэри сипшъэрылъэу сэлъытэ. Дэжъые хатэм щыхъу­рэ-щышIэрэр пшIэным пае ащ укIо зэпытын фае.

— Уфаеу, къыздэбгъэхъу пшIоигъоу Iофыр епхьыжьагъ. Гъогоу узтехьагъэр Тхьэм псынкIэ къыпфешI.

— Опсэу.

ДэгущыIагъэр Шъаукъо Аслъангуащ.