Гъэмафэр тхъагъо

Илъэсым иохътэ анахь гъэ­бэжъоу, фабэу, гоIоу гъэмафэр, псэу мачъэ. Я 3-рэ мазэу шышъхьэIур къихьагъ. Ар пщыцIэ инэу Август зэрицIэр ымыгъэгъуащэу бжьышIо, лъэш, пагэ. Фабэр фэбэшху. Псыхэр, псы­хъохэр, къагъэжъуа­гъэм фэдэу стырых; чэщхэр кIакох, мафэхэр кIыхьэх, ятетыгъо ыгъэчэфыжьхэу. Загъори дунаир зэу къызэхешIы­хьэшъ, ощхышхохэри къещхых, ау зэплъэкIыгъо уимыфагъэу, чIыгу гъукIа­гъэм псынкIэу релъыпыкIых. Пчыхьэшъхьапэхэр сурэтшIыгъэ дахэхэу, зэфэшъхьаф закIэх: зэ мафэр пшъыгъэ-пагъэу, кIуа­гъэу, тыгъэр макIэу къохьажьызэ къызэплъэкIызэ, ошъочапэр шэплъыбзэу зэфэдэу къегъэтхыхьэ. ЗэраIорэмкIэ, ащ жьыбгъэ къехьы, ау ошъочапэр ежьэшъо чIапцIэу, пщэхэри хэкIорыкIхэзэ щэо-плIаохэ зы­хъукIэ, ощхыр къызэрыкIорэр нафэ. Мыщ фэдиз фабэр ощх хэмытмэ сыдэущтэу пфэщыIэна, Тхьэр зафэ, зэкIэ дахэу къызэрегъэкIу.

ШышъхьэIур — лэжьыгъэ зэфэшъхьафыбэр, пхъэшъхьэ-мышъхьэ зэтефыгъа­бэр, къэкIырэ пстэури зыщыхъоеу, зыщыIуахыжьырэ маз. Бэдзэр щапIэхэр нэм зэрэфэплъых: нэшэбэгу, помидор, къэбаскъ, картоф, бжьын-бжьыныф, нэмыкI хэубэныпхъэу къэкIыхэрэм ямызакъоу, натрыфыр, хъырбыдзыр, (къэпраз), нашэр, къыпцIэр, къыцэр, къужъ лъэпкъ зэфэшъхьафхэр, мыIэрысэхэр, голубикэр, пырэжъыер зыщыхъоих. Дэшхо-дэжъые чъыгхэри етIупщыгъэу къы­зэлъэхъух. Шыкур. ТичIыгу, тиреспубликэ рызыкъ дахэ илъ, тицIыф лэжьакIохэри мыпшъыжьхэу хъупхъэх.

Нысэ фэхъущтыр къызэригъотыгъэр

Тхыд

Адыгэхэр ижъ-ижъыжьыкIэ зыфэсакъыжь-чыжьэрыплъагъэх. Жъым ыIорэм кIэдэIукIхэу, кIэм ышIырэр ашхэу. «Чыр цIынэзэ къауфэ, кIалэр цIыкIузэ агъасэ» зыфиIорэ гущыIэжъыр ащыгъупшэу зыкIи къыхэкIы­гъэп: цIыфыгъэм, Iэдэбым, къэрарым, шъыпкъагъэм, нэмыкI шэнышIухэм мэхьанэ аратэу, къакIэхъухьэхэрэр дахэу апIущтыгъэх. Зы лIыжъ Iуш-губзыгъэ ыкъо икъэщэгъу зэхъум, ащ епэсыгъэ псэогъу тэрэз фишIымэ шIоигъоу, пшъэшъэ лъыхъо ежьагъ. Бэрэ кIуагъа, макIэрэ кIуагъа, пшъы­гъэу, пагъэу зы щагу дэхьагъ. ШышIоIу Iупэри, щагу зэIугъэкотыгъэри IэпкIэ-лъэпкIэ зэгъэзэфагъэу зэрэщытхэм гу лъитагъ. ХьакIэщыпчъэр Iухыгъэти, зэрэхабзэу ихьагъ. Нэрэ-Iэрэм ишъыпкъэу унэр нэкIэ ышыгъ: тыдэкIи илыягъэ гори имытэу зэгъэзэфагъэ, зэкIу, гоIугъэ-тынчыгъэ илъ. Джыри нахь кIуати, гуфаплъэу зэкIэ зэпиплъыхьагъ, сэпэцэ цIыкIу рилъэгъуагъэп, къэбзэрымэр ит. Мыщ дэжьым тешIагъэ щымыIэу, быным япшъэшъэ ныбжьыкIэбзэ дахэ, гушIор ынэ къыкIихэу мыхьамелэ Iанэр къырихьи, къыгъэуцугъ. ЛIыжъым псынкIэу гу лъитагъ ыкъо паекIэ гухэлъэу иIэр къызэрэдэхъугъэм, ащ къыригъэщэнэу зылъыхъурэ пшъашъэр къызэригъотыгъэм. НыбжьыкIэмэ, сурэтэу итхагъэмэ, шIыкIашIомэ, нэшх-гущхымэ, гу­лъытэ иIэмэ ыкIи сэпацэ тыди темы­лъэу, къэбзэ-лъэбзамэр зэфэдэкIэ зэхэошIэмэ. Ар дэд ежьри зыфэягъэр. Сэпацэ гори зэримылъэгъогъэ унэ­шхом ибысымхэм япшъашъэ тешIагъэ щымыIэу лIыжъ губзыгъэм ыкъо закъо нысэу къыфищагъэу, дахэу зэдыщыIа­гъэхэу къаIотэжьы. АдыгэхэмкIэ къэбзагъэр апэрэба! Н. Дзэукъожь.  

Адыгэ тхакIохэу шышъхьэIу мазэм къэхъугъэхэр

Теуцожь Цыгъу (1855 – 1940)

Теуцожь Цыгъо (ТIахьир) Алый ыкъор Теуцожь районым ит къуаджэу Гъобэ­къуае шышъхьэIум и 15-м, 1855-рэ илъэсым къыщыхъугъ. Охътэ зэжъу-шIункIым къыхэхъухьэгъэ Цыгъо исабыигъо къиныгъ: чыракIоу, чэмахъоу, шъуашIэу къыхьыгъ. ИкIэлэгъум къыздиштагъэу усэ­щтыгъ, шыкIэпщынэуагъ. ЛэжьэкIо цIыфыгу­хэм ащы­хъурэ-ащышIэрэр къыриIотыкIэу жэбзэ чан Iулъыгъ. Теуцожь Цыгъо ыусыгъэхэм янахьыбэр жэрыIо IорыIуатэм щыщ хъужьыгъэх. Совет хабзэр загъэуцум, Цыгъо къыIохэрэр атхыхэу рагъэжьагъ. 1938-рэ илъэсым партием и Адыгэ хэку комитет ибюро унашъо ыштэгъагъ Цыгъо творческэ ыкIи ахъщэ IэпыIэгъу рагъэгъотынэу ыкIи Адыгэ научнэ-ушэтын институтым рагъэкIыхи, шышъхьэIум и 16-м КIэрэщэ Темботрэ Кэстэнэ Дмитриерэ агъэкIуагъэх. А мафэхэр ары поэмэу «Пщы-оркъ заор», ащ къыкIэ­лъыкIоу «Мафэкъо Урысбый» къызыхъугъэхэр.

Теуцожь Цыгъо илитературнэ лэжьыгъэ зэрэщытэу къэралыгъом осэшхо къыфишIыгъ, орденэу «Трудо­вого Красного Знамени» зыфиIорэр 1939-рэ илъэсым къы­фагъэшъошагъ.

КIэрэщэ Тембот (1902 – 1988)

Адыгэ тхыгъэ литературэм иапэрэ лъэпсэхэщ. Еджэгъэ- гъэсэгъэшхуагъ, иадыгэ лъэпкъ фишIэщтымкIэ къогъанэ зыкIи иIагъэп. 1925-рэ илъэсым щегъэжьагъэу ытхыхэрэр къы­дэкIыщтыгъэх. Рассказэу «Аркъ» зыфиIорэр апэдэдэ къыхиутыгъагъ. Ащ нэмыкI рассказхэр, романэу «Щамбул» щыщ пычыгъор къыкIэлъыкIуагъэх. Романым Iофыбэ дишIэжьи, ифэшъошэ пстэумкIэ хигъахъуи, ыцIи нэмыкIэу, «Насыпым игъогу» ыIоу, 1947-рэ илъэсым къыхиутыгъ. 1948-рэ илъэсым КIэрэщэ Тембот мы романым паекIэ СССР-м и Къэралыгъо премие къыфагъэшъошагъ. Тембот илъэс 60 фэдизым литературэм хьалэлэу, зафэу щылэжьагъ, адыгэ лъэпкъым итарихъ IотэкIошхуагъ, зы нахь лъапIэ адыгэхэмкIэ щымыIэ адыгагъэр, лъэпкъ шэн-хабзэхэр ипроизведение пчъэ­гъабэм мыпшъыжьэу къащыриIотыкIыгъ. Адыгэр зыщыщыр зышIэмэ зышIоигъор КIэращэм ипроизведениехэм ярэдж, кIэгъожьыщтэп.

КъумпIыл Къадырбэч (1934 – 1990)

Къуаджэу Улапэ шышъхьэIум и 24-м, 1934-рэ илъэсым къыщыхъугъ. Ипоэие шъабэкIэ литературэм хахъо фишIыгъ. Къадыр­бэч сыдрэ Iофыми ыгуи ыIи якIущтыгъ. Москва дэт Литературнэ институтэу М. Горькэм ыцIэ зыхьырэр 1965-рэ илъэсым, Iоф ышIэзэ, заочнэу къыухыгъ. Илъэс 30-м адыгэ литературэм щылэ­жьагъ. Усэхэмрэ поэмэхэмрэ дэтхэу адыгабзэкIэ тхылъи 9 къыдигъэкIыгъ. УсакIор зыщымыIэжь уж иусэхэр зэхэугъоягъэу зыдэтхэ тхы­лъэу «ГъашIэм илъэуж» къыдэкIыгъ. Къадырбэч ытхыгъэмэ ащыщхэр урысыбзэкIэ, украинабзэкIэ усэ сборник зэфэшъхьафхэм къадэхьагъэх. Ежь усакIом адыгабзэкIэ зэридзэкIыгъэх М. Джалиль, Н. Бараташвили, нэмыкIхэм аусыгъэхэм ащыщхэр.

Бахъукъо Ерэджыб (1922 – 2009)

Бахъукъо Ерэджыбэ къуаджэу Джамбэчые 1922-рэ илъэсым къыщыхъугъ, кIэлэегъэджагъ. 1941 — 1943-рэ илъэсхэм заом хэтыгъ. УIэгъэ хьылъэ къызытыращэм, дзэм къыхэкIыжьын фаеу хъугъэ. Щытхъум иорден, медальхэр къыфагъэшъошагъэх. Зэо ужым Краснодар дэт къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтыр къыухыжьыгъ. Хэкум иеджапIэхэм кIэлэегъаджэу, директорэу илъэсыбэрэ Iоф щишIагъ. Аужырэ илъэсхэм икъуаджэу Джамбэчые дэт еджапIэм литературэмкIэ икIэлэегъаджэу, завучэу Iоф щишIагъ. Ерэджыбэ еджапIэм этнографическэ музей гъэшIэгъон щызэхищагъ, ащ ипэщагъ, непи музеир мэлажьэ.

Тхэныр пасэу ригъэжьагъ, ау хиутынхэм кIасэу фежьагъ. Ытхыхэрэр гъэзетэу «Социалистическэ Адыгеим», «Адыгэ макъэм», журналэу «Зэкъошныгъэм» къащыхеутых. Ихудожественнэ произведениехэри тхылъхэу къыдигъэкIыгъэх: «Гъогууан» (1970), «Къангъэбылъ», «Болэтыкъопщыр». Бахъукъом учебникхэр, ахэмкIэ IэпыIэгъухэр илъэс зэфэшъхьафхэм къыдигъэкIыгъэх.

НэкIубгъор зыгъэхьазырыгъэр Мамырыкъо Нуриет.