Кавказ заом ыуж Адыгеир къэзыбгынэгъэгъэ адыгэхэм атекIыгъэ­хэм ащыщ куп Югославием (Косово) къикIыжьыхи, 1998-рэ илъэсым ячIыгужъ къэкIожьыгъагъ. Тарихъ мэхьанэ зиIэ Iофышхор хэбзэгъэуцугъэхэм атетэу зэшIуихыгъ тиреспубликэ иапэрэ Президентэу Джарымэ Аслъан.

ПсэупIэу агъэпсыгъэм цIэ дахэ фаусыгъ — Мэфэхьабл. Ар Мыекъопэ районым щыщ Кировскэ къоджэ псэупIэм епхыгъ. Мыекъуапэ итемыр лъэныкъокIэ дэкIырэ гъогум исэмэгубгъукIэ лъапсэ щидзыгъэу мычыжьэу щэпсэу. Мэфэ­хьаблэ дэсхэм репатриантхэкIэ (ЗичIыгужъ къэзыгъэзэжьыгъэхэу обществэм зыхэзгъэгъозэжьхэрэр) яджэх.

Илъэс къэс шышъхьэIум и 1-м зичIыгужъ къэзыгъэзэжьыгъэхэм я Мафэу Адыге­им щыхагъэунэфыкIы. Мыгъэ Мэфэхьаблэ илъэс 25-рэ зэрэ­хъурэри а мафэм тефагъ.

Мы мэфэкIхэм япэгъокIэу Мэфэхьаблэ иадминистраторэу Хьасани Мыхьамэт редакцием къедгъэблэгъагъ. ТизэдэгущыIэгъу мэфэхьаблэхэр Адыгеим къэкIожьынхэу зэрэхъугъэм къыщедгъэжьагъ.

— Тятэжъхэм ятэжъхэм къа­текIыгъэхэу я 19-рэ лIэшIэгъум зышъхьэ езыхьыжьэжьыхи чIыгужъыр къэзыбгынэгъагъэхэр IэкIыб къэралыгъо зэфэшъхьаф­хэм защыпсэухэрэр лIэшIэгъурэ ныкъорэм ехъугъ. Тэ тинахьыжъхэри ахэм ащыщыгъ.

Амал тиIагъэмэ, адыгэ чIыгужъым бэшIагъэ къызыдгъэзэжьыщтыгъэр. Югославиеу тызэрысыгъэм хьал-балыкъ-зэмыкIуныгъэр къызетаджэм тэ, хэхэс адыгэхэм, бгъуитIум язи тыгохьанэу тыфэягъэп. Адыгеим къэкIожьы зышIоигъохэм ятхылъхэр гъэхьазырыгъэнхэр къиныгъ, охътаби атекIодагъ, ау тигухэлъ къыддэхъугъ.

— Илъэси 150-м ехъугъэу шъузщыпсэугъэ хэгъэгум ады­габзэри, адыгэ хабзэри зэрэщышъуухъумагъэхэм лъэпкъы­ри зэрэшъущымыгъупшагъэр къыгъэнэфагъ. КъэкIожьыгъэ­хэм къинэу алъэгъугъэр зыщыщхэ лъэпкъым ащигъэгъуп­шагъ. О пшъхьэкIэ, шъуиунагъокIэ а лъэхъаныр зэрэзэпышъучыгъэм фэдагъэн фае адрэхэри Iофэу зыхэтыгъэ­хэр?

— Ары. ТиунагъокIэ адыгэ чIыгоу адыгэ лъэп­къым ылъа­псэм тыкъэ­кIожьыным лъэшэу ты­фэягъ. Сэ Югославием сыкъы­щыхъугъ, илъэс 18-м ащ сыщыпсэугъ, етIанэ Иорданием сыкIуи, ащ щыIэ адыгэхэр IэпыIэгъу къысфэхъухи, филологиемкIэ университетым сыще­джагъ. Мыщ къэдгъэзэжьи, Мые­къуапэ илъэситIо тыдэсыгъ, нэужым Мэфэхьаблэ унэхэр къыщытфашIыхи, тыкощы­жьыгъ.

Сятэ къэзыгъэзэжьыгъэхэм анахьыжъэу ахэтыгъ, Жьэу Ща­хьид ыцIагъэр. Илъэс 98-рэ къы­гъэ­шIагъ, мыщ идунай щиу­хыгъ, апэу чIыгужъым щыдгъэтIылъыжьыгъэхэм ащыщ. Адыгэ чIыгум ичIыгу Iахь щигъоты­жьыгъ, щырэхьатыжьыгъ.

Косово къикIыжьыгъэхэмкIэ Адыгэ Республикэм тыкъызэ­рэкIожьыгъэр насыпыгъэу тэлъы­тэ. Сигуапэу къасIо сшIоигъу непи, блэкIыгъэ илъэсхэми Адыгеим ипащэхэр дахэу къызэрэтпэгъокIыгъэхэр, псэупIэхэр, чIыгу Iахьхэр къызэрэтатыгъэ­хэр, джыри анаIэ къызэрэттетыр. Сэ сшъхьэкIи, Мэфэхьаблэ дэс­хэм ацIэкIи «тхьашъуе­гъэ­псэу­шхо» ясэIо. Сыдигъуи етхьыжьэгъэ Iофхэм язэшIохын­кIэ «хьау» къытаIуагъэп.

Бэ къытфашIагъэр, IэпыIэгъу къызэрэтфэхъугъэхэр. ТиныбжьыкIэхэу къыздэтщэжьыгъа­гъэхэм яеджэн зэпагъэугъэп, Мыекъуапэ апшъэрэ еджапIэу дэтхэм шIэныгъэхэм язэгъэгъо­тын ащыпадзэжьыгъагъ. ШIушIагъэу къытпагъохыгъэр тщыгъуп­шэщтэп.

Джащ фэдэу министерствэ­хэм, Адыгэ Республикэм ­лъэпкъ IофхэмкIэ, IэкIыб къэралхэм ащы­псэурэ тилъэпкъэгъухэм адыряIэ зэпхыныгъэхэмкIэ ыкIи къэбар жъугъэм иамалхэмкIэ и Комитет, нэмыкI къулыкъухэу репатриантхэм яIофыгъохэм ягъэцэкIэн хэщагъэхэм тызэрафэразэр ядгъэшIэнэу тыфай.

— Мыхьамэт, непэ Мэфэхьаблэ нэбгырэ тхьапша щыпсэурэр, япсэукIэ зыфэдэр?

— Мы уахътэм къуаджэм нэбгырэ 300 фэдиз щэпсэу. Ахэм ащыщэу, пенсием нэсыгъэхэм анэмыкIхэм зэкIэми Iоф ашIэ. Къэралыгъом фэлажьэхэрэри, ышъхьэ фэлэжьэжьхэрэри тиIэх. ТиныбжьыкIэхэм сэнэхьат зэфэшъхьафхэр зэрагъэгъотых, Iэзэн Iофым, псэолъэшIыным, егъэджэным, сатыушIыным, нэмыкIхэми апылъых. Нахьыбэр къалэм кIозэ мэлажьэ, яунагъохэр аIыгъы­жьых.

Тикъуаджэ Сирием, Тыркуем, Югославием, Иорданием, Израиль, Америкэм къарыкIыгъэ адыгэхэр дэсых. КъэкIожьы зышIоигъохэри джыри щыIэх.

— Илъэс 25-м къыкIоцI Мэфэхьаблэ зиушъомбгъугъ. Къы­жъудэхъугъэ Iофхэм тащыбгъэгъуазэ сшIоигъу.

— Непэ тичылэ унэгъо 80 фэдиз дэс. Хэбзэ IэпыIэгъоу тагъэгъотыгъэм ихьатыркIэ гъогухэр агъэпсыгъэх, апэри 3-м асфальт къатыралъхьагъ, чэщырэ остыгъэхэр къащэблэх. Апэу чылэм къыдашIыхьэгъэ­гъэ псэуалъэхэм ащыщых мэщытымрэ IэзапIэмрэ. НыбжьыкIэхэм апае спортивнэ площадкэ, сабый цIыкIухэр зыщыджэгущтхэ чIыпIэ тиIэхэ хъугъэ. Ахэм яшIын зыпшъэ изылъхьа­жьыгъэхэм тафэраз.

Къоджэдэсхэм агъэфедэрэ псым изытет мыдэгъоу Iоф тыхэтыгъ. Шапхъэхэм адиштэщтыгъэп, тызтес чIыгум псэу къычIащырэм гъучIыр ыкIи етIэфыр бэу хэлъыгъэх. Ахъщэшхо тырагъэкIуади, нахь чыжьэу чIым еIэбэхыхи, псы къабзэ къычIащыгъ, цIыфхэр агъэгушIуагъэх. ТапэкIэ чылэм еджапIэ, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэ, культурэм и Унэ зэрэдэтшIыхьащтхэм тыпылъыщт. Къэралыгъо программэхэри къызфэдгъэфедэщтых.

— Мэфэхьаблэ щыпсэунэу фаехэр зэрэщыIэхэр тэшIэ, ар ашIогупсэф, хьал-балыкъ дэлъэп. Сыда ахэм къарыкIощтыр?

— Ар къэшIэгъуае. Косово къикIыжьыгъэхэм чIыгу гектар щырыщ къытатыгъагъ, ежь-ежьырэу чылэм унэ щызышIыхэрэм яIахьхэр соткэ 15 хъущтыгъ. Тульскэ районэу тызэпхыгъэм иадминистрацие чIыгу Iахь 80 ыгощыгъах, атын алъэкIын къэнагъэп.

Унэгъо хатэхэм ашхыщт хэтэрыкIхэр цIыфхэм къащагъэкIы. Тэ, гектари 3 къызэратыгъэхэм, чIыгур дгъэфедэн тлъэкIыгъэп. Ащ бэ ищыкIагъэр, тэ техникэ, лэжьыгъэ гъэтIылъыпIэхэр тиIэ­хэп. Гъэстыныпхъэр, чылапхъэхэр лъапIэх, чIыгум узэрэдэлэжьэн фаем тыфэхьазырэп. Ащ къыхэкIэу тичIыгухэр бэджэндэу чIыгулэжьхэм яттыгъэх, ахэр зэрагъэфедэхэрэм пае илъэсым сомэ мин 15 къытаты.

— Мыхьамэт, Мэфэхьаблэ мымакIэу хьакIэхэр къызэрэ­кIохэрэр зэхэтэхы. Хэта ахэр, тыда къыздикIыхэрэр?

— Ар шъыпкъэ, хьэкIабэ къыт­фэкIо, дахэу тапэгъокIы. Ахэр IэкIыб къэралыгъохэм ащыщых, шIэныгъэлэжьых, диссертацие зытхырэ цIыфых. Урысыем и Гупчэ телевидение иканал зэфэшъхьафхэм къа­рэкIых, зыкъытIуагъакIэ, лъэпкъ цIыкIухэм япсэукIэ ашIогъэшIэгъон, якъэтынхэм ахэр къащагъэлъагъох.

— Къуаджэм щыпсэурэ цIыфхэм диныр алэжьа, мэщытым къэкIоха?

— Тхьамафэ къэс бэрэскэ­шхо мафэм хъулъфыгъэхэр мэщытым къэкIох. Мыекъуапэ къикIырэри бэ. Нэмаз тэшIы, КъурIаным сакъыфеджэ, къикIырэр адыгабзэкIэ къафэсэIотэжьы. ТхьэшIошъхъуныгъэр чIанэрэп. На­хьыбэу къакIохэрэр ныдэлъфыбзэр зышIэхэрэмрэ шIу зылъэгъухэрэмрэ. Диным фэщагъэх, ешъохэрэп, нэкIмазэр аIыгъ, джары бэмэ чылэр агу зыкIырихьырэр ыкIи зыкIыщыгупсэфыхэрэр.

— Адэ, къоджэдэсхэм Косовэрэ Мэфэхьаблэрэ зэрагъа­пшэхэу къыхэкIырэба? (ГущыIэр къэсымыухэу Мыхьамэт сызкIэупчIэрэм иджэуап къытыжьыгъ).

— Мыр нахь дэгъу! Мыщ сыщырэхьатыгъ, унагъо щыс­шIагъ, адыгэ бзылъфыгъэ къэсщагъ. Адыгэ хэкум тис, тисабыйхэм ныдэлъфыбзэр ашIэ. Джары тэ тызкIэхъопсыщтыгъэр, джары джы насып тфэхъугъэр.

— Чылэм дэсхэр зэкIэ адыгабзэкIэ мэгущыIэха?

— Сабыйхэр нахь макIэу тыбзэ рэгущыIэх. Урыс нысэхэри тиIэ хъугъэ. Мары тэ сабыйхэм адыгабзэкIэ унэм тащыдэгущыIэ, ежьхэри джащ фэдэу къыддэгущыIэжьых. Ау ежьхэр зэдэгущыIэхэ хъумэ, урысыбзэм техьэх. Бзэр нахь дэгъоу зэрагъэшIэным ыкIи ащымыгъупшэным фэшI амал зиIэхэм гъэмэфэ зыгъэпсэфыгъо уахътэм нэ­­нэжъ-тэтэжъхэм адэжь чылэ­хэм тэгъакIох.

— Мыхьамэт, тапэкIэ Мэфэхьаблэ сыд фэдэу плъэгъу пшIоигъуа?

— ЦIыфэу ащ щыпсэухэрэм ящыкIэгъэ псэуалъэхэр къоджэ гупчэм щыдгъэпсынхэу сэгугъэ. ЕджапIэр, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэр тищыкIэгъэ дэдэх. Культурэм и Унэ тиIэ хъумэ, нахьыбэрэ ащ тыщызэIукIэщт. Ащ фэшъхьафэу тучан дэгъу тищыкIагъ. МэкIэ-макIэу ахэр къызэрэддэхъущтхэм сицыхьэ телъ.

Хьасани (Жьэу) Мыхьамэт ислъам шIэныгъэхэмкIэ Иорданием ит университетымрэ Темыр Кавказым щыIэ университетымрэ къыухыгъэх. Мэ­фэхьаблэ иадминистратор. Адыгеимрэ Краснодар краимрэ ащыпсэурэ быслъымэнхэм ямуфтий иIэпыIэгъу, Адыгэ Республикэм лъэпкъ IофхэмкIэ, IэкIыб къэралхэм ащыпсэурэ тилъэпкъэгъухэм адыряIэ зэпхыныгъэхэмкIэ ыкIи къэбар жъугъэм иамал­хэмкIэ и Комитет и Совет ыкIи Адыгэ Хасэм и Хэсашъхьэ ахэт. Бзэ зэфэшъхьафхэу 6 ешIэ. ИIоф икъоу егъэцакIэ, мэфэхьаблэхэм ящыIэкIэ-псэукIэ зэрэхигъэхъощтым пылъ.

Зихэку къэзыгъэзэжьыгъэхэм я Мафэ Адыгеим игъэкIотыгъэу непэ щыхагъэунэфыкIы, ЗыкIыныгъэмрэ ЗэгурыIоныгъэмрэ япчэгоу къалэм дэтым мэфэкIыр щыкIощт. Ар адыгэ джэгукIэ аухыщт.

Шъаукъо Аслъангуащ.