Насып гъогу

АдыгабзэкIэ хъохъур ЗАГС-м иIофышIэ къеIо, адыгэ мэкъамэр къэIу, урысые быракъымрэ адыгэ ныпымрэ Iанэм тетых. Мырэущтэу узыщызэгуатхэшъущтыр Адыгэ Хэкур, уиныдэлъфыбзэ зыщыкъэралыгъуабзэу, уилъэпкъ нып зыщыкъэралыгъо тамыгъэр ары! Iэпэзэо Мыхьа­мэдрэ Ацумыжъ Нэфынэрэ джаущтэу насып гъогум зэдытехьагъэх. Ар къадэзыгъэхъу­гъэр янэ-ятэхэр ары. Илъэс 30 къыпэу, Адыгэ Республикэм хэхэс адыгэхэм «ХъяркIэ шъу­къеблэгъэжь!» зареIом, къэзыщэрэ кIалэм ятэу Анис ыкIи нысэм ятэу Айбек ятэтэжъхэм ячIыгу къэкIожьыгъэх.

Iэпэзэо Анис: — Сэ апэ сыкъэкlуагъ сизакъоу, 1990-рэ илъэсым, етlанэ унагъо сшIагъэ, 1994-рэ илъэсым къэсщагъ.

— Уигъашlэ уфэраза?

— Сыразэп, сэтхъэжьы. Ра­зэр — гущыlэ цlыкlу.

Iэпэзэо Анис цашIэ. Хэкум къызэкIожьым, Мыекъопэ къэлэ цэ IэзапIэм щылажьэщтыгъ, нэужым унаеу къызэIуихыгъ. Зыщыпсэущтыри, иIофшIэпIэ чIыпIи зэтыригъэуцохи, шъхьэгъусэ фэхъугъэ пшъашъэри Шам къырищыжьыгъ. Тэмарэ Щыкъхэм япхъу, къыщэн зэхъум зы лъэIу Анис ащ фыриIагъэр.

Iэпэзэо Анис:— Сэщ нахь дахи, баий ыгъо­тыныгъэнкlи мэхъу, ау зы гу­пшысэкlэ тызэтефагъ. Сыд хъу­гъэми, «Сирием дгъэзэжьыщтэп, тихэку тисыщт» тlуагъэ. Ащкlэ тызэдиштагъ.

Iэпэзэо унагъор Хэкум щыгупсэфыгъ, щыбэгъуагъ. Анисрэ Тэмарэрэ кIэлитIурэ зы пшъа­шъэрэ яI. Нахьыжъэу Омар илъэсибгъукIэ узэкIэIэбэжьмэ къыщагъ, ари унэгъо дахэ хъугъэ, сабыищ иI. Япшъашъэу Дани унагъо ихьагъ. Джы кIэлэ нахьыкIэу Мыхьамэд инасып къычIэкIыгъ. Унагъом зэдишти, ресторан джэгу ымышIэу нысащэр унэм щыригъэкIокIыгъ.

Iэпэзэо-Щыкъ Тэмар:— Апэ къызеlом, сыкъэгумэкlыгъ — сыдэущтэу ащ фэдиз цlыфыр щагум щыдгъэтlысыщт? Джащ сигъэпагъ. Ау ныбджэгъу дэгъухэр тиlэх, ахэр къыддэlэпыlагъэх, уизакъоу зи пфэшlэщтэп.

Iэпэзэо Анис:  — Тихабзэхэр къэтштэжьынхэ фае, дахэба унэм щыпшlымэ нысащэр. Щагум дэмыфэрэр сыгу ифэщт. Ар ины.

Мыекъуапэ иурамэу Первомайскэм — республикэ гимназием игъунэгъу тэмашъхьэм — бэдзэогъум и 14-м щыжъотыгъ. Iэпэзаомэ янысащэ хьа­кIэхэр жъугъэу къекIолIагъэх. Мы урамым «жакт унэ» зыфаIоу тетхэм ащыщ изы къуапэ Анис 1990-рэ илъэсым къыщэфы-гъагъ. Квадратнэ метрэ 50 хъущтыгъэ унитIум язырэр цэ IэзапIэ ышIыгъагъ, ятIуанэрэм щыпсэущтыгъэх. ТIэкIу-тIэкIузэ ылъакъо теуцуагъ, ипсэупIэ-Iоф­шIапIэ зыхэтыгъэ унэр зэрэ­псаоу къыщэфыжьыгъ, нэужым ащ къыготыгъэ унэхэри, щагу­хэри иунае хъугъэх. Джы непэ lэпэзэо хьаблэм Анисрэ Тэмарэрэ, Анис янэу Мелек, икIа­лэу Омаррэ ащ ишъхьэгъусэу Замирэрэ яунэхэр щызэготых, якIалэу къэзыщэрэ Мыхьамэди къаготIысхьан ыIомэ, ари зычIэ­сыщт унэ шъхьаф щыI. ХэпIиплIыр джы зы щагу ин хъугъэ.

Iэпэзэо-Щыкъ Тэмар: — Тигушlуагъо ины, тызэрэфаеу тихэку тыкъэкlожьыгъ, тисабыйхэр мыщ щытпlугъэх, адыгабзэри ашlэу, тихабзэхэри ахэлъэу, тиунэу ти Адыгэ Хэку тис. Ащ нахь тхъагъоу сыд щыlэр?!

НыбжьыкIэхэм янасып Хэкум ишIуагъэкIэ къызэрэчIэкIыгъэр шъыпкъэ дэд. КIалэм ятэу Анис Сирием къыщыхъугъ, нысэм ятэу Ацумыжъ Айбек Израиль, Кфар-Камэ къикIыжьыгъ. Мы къэралыгъохэм язэфыщытыкIэхэр къыдыхэплъытэмэ, зыгорэкIэ унагъохэр ахэм къарынэгъагъэхэмэ, ясабыйхэр зэрэгъотыныгъэхэп.

Ацумыжъхэр Мэфэхьаблэ щэпсэух. Адыгэ ыкIи лIэкъо быракъхэр ыгъэбыбатэзэ ны­сэщэ купыр чылэм дэхьагъ. Зипшъашъэ дакIохэрэм яхъяр шъхьэихыгъэ дэдэ къашIырэп, ау адыгэ унагъо зэрихьэрэм пае ягушIуагъо къахэщы. Нысэм итэтэжъэу Ацумыжъ Налщык Кфар-Камэ къикIыгъ ыкIи лъэпэ мафэкIэ ипшъэшъэжъые насып гъогум тыригъэхьагъ.

Ацумыжъ Налщык: — Пшъашъэр яптымэ, ащ фэдизэу уигушlуагъо къызхэбгъэщынэу щымытэу аlо, ау сэ сымыгушlон слъэкlырэп. Дахэба мыщ фэдэу адыгэ унагъо уибын зэригъэпсыщтыр пшlэмэ!

— О укъэмыкlожьыгъэми, уикlалэ Хэкум къептыжьыгъ, тэ­рэзэу ышlагъа Айбек Кфар-Камэ къызэримыгъэзэжьыгъэр?

— Тэрэз адэ. Еджэнэу къа­кlуи, мыщ къыщищагъ. Джы ежьым изакъоп, сэри сыщыщ мыщ. Бэрэ сыкъэкlо.

 Ацумыжъ Налщык икIалэу Айбек Адыгэ Республикэм дэгъоу хэгъозэжьыгъ. Даурмэ япхъоу Нуриет къыщагъ, пшъэшъитIу — Нэфынэрэ Раянэрэ къафэхъугъ. Нахьыжъыр пшъэшъэ ягъэщэн мары хъугъэу инэчыхьэ атхыгъ.

Хьасани Мыхьамэт,Мэфэхьэблэ мэщытым иlимам: — Быслъымэн нэчыхьэр птхы зыхъурэм кlалэми пшъашъэми яочылхэр щысынхэ фае, мары къэзэрэщэхэрэм ашыхэр шыхьат хъугъэх. Зэкlэ зэрифэшъуашэу дгъэцэкlагъэ.

— Ацумыжъ Айбек ­Мэфэхьаблэ бэшlагъа зыдэсыр?

— Илъэс 20 фэдиз хъугъэ. Дэгъоу тызэнэlуас, тызэчылэгъу.

Мэфэхьаблэ адыгэм идунай щыцIэрыIо чылагъу. Урысыер иIэпыIэгъоу Адыгэ Республикэм мы чылэм игъэпсын зэшIуи­хыгъ. Косовэ къикIыжьыгъэ адыгэхэм апае агъэуцугъэгъэ адыгэ къуа­джэр непэ хэхэс адыгэ пстэуми янэфрыгъуаз. Илъэс къэс ихьаблэхэми ахэхъо, иунэхэми зау­шъомбгъу, унагъоу щыпсэухэрэр нахьыбэ мэхъух. Непэ зэ­кIэмкIи Мэфэхьаблэ унэгъо 85-рэ щэпсэу, джыри унэ 20 фэдиз щашIы, чIыгу Iахьхэми ягощын къыщыуцурэп. Ащ фэдэу унэ тырашlыхьанэу чlыгу lахь 280-рэ агощыгъ. Югославием къикIыжьыгъэхэм анэмыкIэу мы чылэр гупсэфыпIэ афэхъугъ Тыркуем, Израиль, Сирием, Иорданием, Америкэм къарыкIыжьыгъэ адыгэхэм. Мэфэ­хьэблэ ныбжьыкIэхэр адыга­бзэкIэ гущыIэхэу, адыгэ хабзэр ашIэу къэтэджых. Мары Ацумыжъ Нэфынэ нысэготхэр иIэ­хэу, адыгэ нысэищ орэдкIэ унэм къыращыгъ, нэужым ­адыгэ шыу­хэм агъэкIотагъ. Пстэури лъэпкъ хабзэр зымыгъэкIодырэ, адыгэр къахэзыгъэщырэ шIыкIэх.

Быслъымэн нэчэхьэтхым къэралыгъо зэготхэныр къыкIэ­лъыкIуагъ. Ар тихэгъэгу ишапхъ. Урысыем къыщыхъугъэ ныбжьыкIэхэм къэралыгъом ихабзэхэр зэрахьэх. Гъэсагъэхэу, шIыкIэшIухэу, намыс ахэлъэу ахэр апIугъэх.

Iэпэзэо -Ацумыжъ Нэфын:— Сятэ Адыгэ Хэкум щы­псэунэу къызэрэнагъэр дэгъу. Уичlыгу, уихэку укъыщыхьуныр тхъагъо.

— Узхащэрэ унагъом нысащэр унэм зэрэщи­шlырэм пае сыд пlуа­гъэр?

— «Дэгъу, къызэрэшъуlу» сlуагъэ.

Iэпэзэо Мыхьамэд:— Сятэ щагум джэгур зэрэщишlыщтыр къызеIом, апэ тlэкlу сыкъэгумэкlыгъ, ау сегупшысэжьи, бэкlэ нахь гъэшlэгъон хъущтэу сеплъыжьыгъ а lофым.

— Адыгэ шъуашэхэр зыщы­шъулъагъэх Нэфыни ори…

— Мафэ къэс тщыгъын тлъэ­кlырэп, ау нысэщэ мафэм тщы­гъынэу насып дгъотыгъэ, арышъ, тигуапэу зыщытлъагъ.

НыбжьыкIэхэр Хэкум щыщ шъыпкъэ хъужьыгъэх, ягущы­IакIэкIи, ягупшысакIэкIи ар ахэолъагъо. Ащ нэмыкIэу джыри ар къэзгъэлъагъорэр ныб­джэгъухэр бэу зэряIэхэр ары. Мары анахь мэхьанэшхо зиIэ имафэ, инысащэ, ишъэогъухэр игъусэх.

Тхьабысымэ Ибрахьим:— Апэрэ классым щегъэжьагъэу тызэдеджагъ. Мыхьамэд непэ Москва щэпсэу, lоф щешlэ, ау Мыекъуапэ къызыкlокlэ тызэlокlэ зэпыт. Непи имэфэ хъяр сигуапэу дэсэгощы.

Мыхьамэд ылъапсэ икIыгъэп ышэу Омар икIэлэцIыкIоу Расул. Хэбзэ зехьаныр ынэрылъэгъоу ари агъасэ. Зихэку зыгъоты­жьыгъэ lэпэзаохэм шъэожъыер ящэнэрэ лIэужэу джы Адыгеим къыщэтэджы.

Ныбджэгъухэми, гъунэгъухэми ахэзэгъагъэх lэпэзаохэр.

Мы унагъом IэпэIасэу, тыжьынашIэу Еутых Асе ягъунэгъу. Iэпэзаохэм къафащэгъэ нысэм ежьым ие фэдэу Асе еплъыгъ ыкIи Iахьылхэм яунэ нысакIэр зэрэращэ хабзэу иунэ рищагъ, иIэрышIыгъэ тынхэр апигъо­хыгъэх.

Еутых Ася:— Тисабыйхэр къызэдэтэ­джыгъэх. Мы къэзыщэрэ кlэ­лэцlыкlур анахьыкlэу, зэкlэми къагъэгъунэу ахэтыгъ. Пшъэшъэ дэхэ сурэт джы къыщагъ. Сафэгушlо, Тхьэм насыпышlо ешlых.

Нысащэр унэм щишIыным апэ lэпэзэо Анис къыфэущыгъ. Нэужым иныбджэгъоу ТIэшъу Нихьад, Гавердовскэм — Хьа­къунэе мэщытым иIимам, ари Сирием къикIыжьи Хэкум ­илъэс 30-кIэ узэкIэIэбэжьмэ къэкIо­жьыгъ, икIалэ къыщэу зызэ­хе­хым, нысэщитIури зэдашIынэу тыхэм зэдаштагъ.

Iэпэзэо Анис:  — Тызэгурыlуагъ, тызэгъусэу тинысащэхэр зэдэтшlымэ дэгъу хъунэу теплъыгъ.

ТIэшъу Нихьад: — Сириемкlэ ащ фэдэ хабзэ тиlагъ, зэшlэу гъэмафэрэ нысэщэ заулэ зэдагъэджэгущтыгъ. Нахь дахэ мэхъу ар.

Iэпэзэо Анисрэ ТIэшъу Ни­хьадрэ Сирием есыфэхэ зэрэшIэщтыгъэхэп, Хэкум зэфищагъэх, джы мары яунагъохэм а зы мафэм янысащэхэр зэда­гъэджэгух.

ТIэшъу Нихьад: — Зыр Алеппо, адрэр Дамаскэ къащыхъугъэх. Хэкум нэlуасэ тызэфишlыгъ. Хэкум чы­жьэу щыlэ уикъош пэблагъэ къыпфешlы.

 НыбжьыкIэхэр нысэщэ джэгум къызэдекIолIагъэх. ТIэшъу Нихьад икIалэу Мыхьамэт-Нур къыщагъэр Хьакурынэхьаблэ щыщэу Алыбэрд Саид. КIалэхэм якъэщэнхэр пчъэIупэм къы­нагъэсыгъэх, нэужым ныситIур зэгъусэхэу, гур агъэгушIоу, нэр агъэдахэу, хъярыр фэдитIоу къызэрэкIорэр уагъашIэу, зы­лъэгъугъэхэм зэкIэмэ агъэшIагъоу нысэщэ пчэгум къашъокIэ къыращагъэх, шIуфэIо хъохъу орэдхэр къафаIуагъэх.

Нахьыжъхэм ягупшысэ ныбжьыкIэхэм дырагъэштагъ ыкIи хэукъуагъэхэп. ТIэшъу Мы­хьа­мэт-Нури, Алыбэрд Саиди фэхьазырхэу, теубытэгъэ пытэ яIэу унагъор агъэпсыгъ.

ТIэшъу Мыхьамэт-Нур:— Сэ сыраз зэкlэмкlи, дэгъу ыкlи дахэ мырэущтэу узэхэтэу нысащэ зэдэбгъэджэгумэ.

Алыбэрд Саид: — Ресторанхэр, кафехэр джы зыми ашIогъэшlэгъоныжьхэп. Зэ­­кlэмэ анахь шъхьаlэр зэгуры­lоныгъэ зэрылъ унагъо зэ­дэб­гъэ­псыныр ары.

НыбжьыкIэхэр зэрэфэпагъэ­хэми зы гупшысэ къыхэщы. Зымэ адыгэ шъуашэхэр ащыгъ, адрэхэр непэрэ мафэм нахь дештэх. БлэкIыгъэри ымыгъэ­гъуащэу, непэрэми къыщимынэу лъэпкъыр мэпсэу. Ащ къыгъэлъагъорэр — хабзэмрэ джырэ щыIакIэмрэ зэгъусэу зэдэкIошъух.

Къыхэдгъэщын, мы джэгум адыгэхэр бэу зэфищагъэх. IэкIыб хэгъэгухэм ащыпсэурэ тилъэпкъэгъухэри хьакIэхэм ахэтыгъэх. Лъэпкъым зыкIы­ныгъэ къыхэзылъхьэгъэ Iоф­тхьэбзэ дахэу Iэпэзаохэмрэ ТIэшъухэмрэ язэикI нысащэ хъугъэ. ХьакIэхэри бысымхэри разэх.

Ныбэ Софуан:— Дубай сыкъикlи сыкъэ­кlуагъ. Анисрэ сэрырэ илъэс 25-рэ хъугъэ тызызэрэшlэрэр. Дэгъоу ышlагъ нысащэр унэм зэрэщишlыгъэр.

ЛIыбзыу Яра:— Цlыфэу къэкlуагъэхэр зэкlэ мэтхъэжьых, зэрэгъэгущыlэх, сэ лъэшэу сыгу рихьыгъ мы нысащэр.

Хьаткъо Мурат:— Мы щагум дэсыр зэкlэ Хэкум зэфищэжьыгъэ цlыфых. Къэралыгъо зэфэшъхьафхэм арысхэ зэхъум зэрэшlэщтыгъэ­хэп, джы зэлъэпкъэгъу зэфыщытыкlэхэр яlэу, зэчlыгогъу- хэу зэдэпсэух.

Iэпэзэо Дана: — Тэ тятэ къыlорэм тыблэ­кlырэп. Тиуни ины, тищагуи дэ­фагъэх зэкlэ тихьакlэхэр, ахэр разэхэмэ, тэ тыраз.

Мыщ фэдэ гупшысэ дахэ зиIэ ныбжьыкIэхэмкIэ къытхэхьа­жьыгъэ тилъэпкъэгъухэм ты­къа­гъэбаижьыгъ. Мары Анис ипшъа­шъэу Данэ дахэ, IорышIэ, гу­шIубзыу. Тинасып мыщ фэдэ пшъашъэ Сирием къыщымы­- хъоу, Адыгэ Республикэм щы­псэунэу зэрэхъугъэр. lэпэзаохэм ягулъытэ бэмэ анэсыгъ нысащэр агъэхьазырыфэ. Мары мы сурэтхэр атырахыным фэшI дэпкъэу агъэкIэрэкIагъэри ямы­шIыкI, адыгэ нэшанэр пхырыщыгъэу янысэ нахьыжъэу Замирэ зэригъэкIугъ. Джащ фэдэу лъэпкъ хабзэхэр щызэрахьагъ джэгум. Ныоежьэжьыри щагъэ­цэкIагъ, нысакIэр гощэжъэу Анис янэу Мелек ешIушIэзэ, къыгъэуцужьыгъ.

Узэкъотмэ — улъэш! Мы ны­сащэм игъэхьазырыни изегъэ­кIони шIыхьафкIэ зэшIокIыгъ. Iэпэзаохэмрэ ТIэшъухэмрэ яныб­джэгъухэр акъоуцуагъэх, яхъяр адагощыгъ. ЗэдэIэпыIэ­хэзэ шхынхэри зэдагъэхьазырыгъэх, Iанэхэр зэIуахыгъэх, щагур агъэкIэрэкIагъ, тиартистхэу Хъуранэ Азэ, Быщтэкъо Азэмат, ЛIыбзыу Аслъан, ансамблэу «Синдикэр» ягуапэу къеблагъэхи, къэзэрэщагъэхэм афэгушIуагъэх, джэгур къагъэбаигъ. Зэгорэм гъогу къытехьэхи, мы ныбжьыкIэхэм ятэхэр Хэкум къэкIожьыгъэх, унагъохэр щагъэпсыгъэх. Ар насып гъогу афэхъугъ. Джы а гъогум ясабыйхэри тыращагъэх.

ТIэшъу Светлан. Адыгеим изаслуженнэ журналист. Сурэтхэр: Тlэшъу С., унэгъо хъарзынэщхэм къахэхыгъэх.