Къэзыгъэзэжьырэ тилъэпкъэгъухэм яIофыгъохэм язэшIохын зипшъэрылъ шъхьаIэр АР-м лъэпкъ IофхэмкIэ, IэкIыбым щыпсэурэ тилъэпкъэгъухэм адыряIэ зэпхыныгъэхэмкIэ ыкIи къэбар жъугъэм иамалхэмкIэ и Комитет. Ащ итхьаматэу Шъхьэлэхъо Аскэр мэфэкI мафэм ипэгъокIэу гущыIэгъу тыфэхъугъ.

— Непэрэ мафэм ехъу­лIэу хэкум къэзыгъэзэжьыгъэ тилъэпкъэ­гъухэм япчъагъэ сыд фэдиза ыкIи сыд фэдэ къэралыгъоха ахэр къызэрыкIыжьыгъэхэр?

— Илъэс 25-кIэ узэкIэIэбэжьмэ, Косовэ къикIыжьыгъэ адыгэхэр Адыгеим къэкощыжьы­гъагъэх. ЗэкIэмкIи 2012-рэ илъэсым щегъэжьагъэу къэкIо­жьыгъэхэм япчъагъэ нэбгырэ 2000-м къехъу. Ахэр Тыркуем, Шам, Иорданием, Израиль ыкIи нэмыкI къэралхэм къарыкIыжьыгъэх. Уахътэу кIуагъэм хэку­жъым къыщыхъугъэ ыкIи зыкъы­щызыIэтыгъэ сабыйхэр щыIэ хъугъэх. Илъэс къэс къэкIожьыгъэ унагъохэм сабыи 10 — 15 къарэхъо. Ахэм къэралыгъом гъэсэныгъэ щагъоты, УIэшыгъэ КIуачIэхэм къулыкъу ащахьы, Iоф щашIэ.

— Аужырэ илъэсхэм къэкIожьыхэрэм япчъагъэ къыщыкIагъа ыкIи сыд ар къызхэкIырэр?

— Непэ Урысыер зыхэщагъэ хъугъэ къиныгъохэм яфэмэ-бжьымэ хэку къэгъэзэжьынми къытырехьэ. Ащ емылъытыгъэу, тилъэпкъэгъухэм адытиIэ зэпхыныгъэхэм ахэхъо, адыгэхэр зыщыпсэурэ къэралыгъохэм Урысыер нахь апэблагъэ хъуным ар фэIорышIэ. КъэкIожьы зышIоигъохэми япчъагъэ хэкIырэп. Шъыпкъэ, коронавирусым ыкIи 2022-рэ илъэсым ихъу­гъэ-шIагъэхэм къэкIожьыхэрэм япчъагъэ къыригъэхыгъ. Охътэ гъэнэфагъэм хэкум исынхэу фитыныгъэ къыдэзыхыгъэ ти­лъэпкъэгъухэм япчъагъэ нэбгыри 123-рэ хъущтыгъ. 2023-рэ илъэсыр къызихьагъэм щегъэ­жьагъэу джыри нэбгырэ 50-мэ ар къыдахыгъ.

— Къэзыгъэзэжьыхэрэр сыдэущтэу хэкум хэ­гъозэжьыхэра, сыд фэдэ къиныгъоха ахэр на­хьыбэу зэуалIэрэр?

— КъэкIожьыхэрэр къины­гъоу зэуалIэхэрэр макIэп. Шам щыпсэурэ тилъэпкъэгъухэм яIофхэм язытет нахь хьылэ зэрэхъугъэм ыкIи ащ къикIы­жьыхэрэм япчъагъэ зэрэнахьыбэм апкъ къикIэу ахэм къиныгъохэр нахь лъэшэу зэхашIэ хъугъэ. ЗэкIэмэ апэу зэрысыщтхэ псэупIэхэм, IофшIапIэхэм ахэр алъэхъух. УФ-м ихэбзэгъэ­уцугъэхэр, урысыбзэр зэрамышIэрэм яхэгъозэжьын къегъэхьылъэ. Ащ фэдэу къэкIо­жьыхэрэм тэри заIутэгъакIэ, зэуалIэхэрэ Iофыгъохэр къятэгъаIох, IэпыIэгъу тызэрафэхъун тлъэкIыщт лъэныкъохэр къыхэтэгъэщых. Социальнэ Iофыгъо­хэм язэшIохынкIэ Комитетыр къытхэхьажьырэ тилъэпкъэгъу­хэм упчIэжьэгъу афэхъу. Сэ сызэраIукIэрэм имызакъоу, къытхэхьажьыхэрэм яIофхэмкIэ комитетым иIофышIэхэри ащ къыхэлажьэх. ГущыIэм пае, илъэсыр зытыублагъэм ще­гъэжьагъэу къэкIожьыгъэ нэбгырэ 50-мэ зэIукIэгъухэр адытиIагъэх, ахэм ащыщэу процент 90-р Шам къикIыжьыгъэхэр ары. Анахь зыгъэгумэкIыхэрэ Iофыгъохэр зэпхыгъэхэр: сабыйхэр кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм ара­гъэштэнхэр, гурыт ыкIи апшъэрэ еджапIэхэм ащегъэджэгъэнхэр, IофшIапIэ зэрагъэгъотыныр, унэ зыщашIын алъэкIыщт чIыгу Iахьхэр къаIыхыгъэныр, респуб­ликэм къэкощыжьынхэм епхыгъэ упчIэхэр, социальнэ фэIо-фашIэ­хэм язэшIохын. КъэкIожьыхэрэм социальнэ IэпыIэгъоу агъотын алъэкIыщтхэмкIэ АР-м икъэралыгъо къулыкъу зэфэшъхьафхэр IэпыIэгъу афэхъу.

Комитетымрэ къэзыгъэзэ­жьыхэрэр щыIэныгъэм хэзыгъэ­гъозэжьыхэрэ Гупчэмрэ тызэгъусэу Мэфэхьаблэ социальнэ хэхъоныгъэхэр ышIынхэм — чIыгоу аратыхэрэм унэ атырашIыхьан алъэкIынэу афэгъэ­псыгъэным, псэупIэм игъунапкъэхэр нахь зэIухыгъэ шIыгъэным тадэлажьэ. Шам къикIыжьыгъэхэр, хэкум къэзыгъэзэжьыгъакIэхэри ахэтэу, республикэм общественнэ Iофтхьэбзэ зэфэшъхьафэу щызэхащэхэрэм къа­рагъэблагъэх.

— Урысыем игражданствэ е охътэ гъэнэфа­гъэм къэралыгъом зэрэщыпсэунхэ алъэкIыщт тхылъхэр (вид на жительство) къыдахыным, IофшIапIэ агъотыным, ныбжьыкIэхэр апшъэрэ еджапIэхэм ачIэхьанхэм сыда пэрыохъоу фэ­хъурэр?

— Кощыным епхыгъэ Iофыгъохэр зэкIэмэ анахь къиных. Миграционнэ статус яIэ хъуным­кIэ къэзыгъэзэжьыхэрэм зэрэтфэлъэкIэу IэпыIэгъу тафэхъу. Ахэр щыIэныгъэм хэзыгъэгъо­зэжьыхэрэ Гупчэр, арапыбзэмкIэ зэдзэкIакIохэр, федеральнэ миграционнэ хэбзэгъэуцугъэхэр дэгъоу зэзыгъэшIэгъэ репатриантхэр мы IофшIэным зэгъусэхэу дэлажьэх. Хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ АР-м и Министерствэ кощын IофхэмкIэ и ГъэIорышIапIэ икомиссие квотэ тынымкIэ IофшIэнышхо зэшIуехы. ЧIыпIэу зыщыпсэухэрэм аратхэнхэм Iофыгъуабэ къыпэкIы. Респуб­ликэ Адыгэ Хасэр, Мыекъопэ къэлэ общественнэ организациеу «Къэзыгъэзэжьыхэрэр щыIэныгъэм хэгъэгъозэжьыгъэн­хэмкIэ Унэр» («Дом адаптации репатриантов»), нахь пасэу къэкIожьыгъэ яIахьылхэр Шам къикIыжьыхэрэм лъэшэу Iэпы­Iэгъу афэхъух. Унэ­хэр зыщэфыхэрэм япчъагъи хэхъо. Ахэр зыщыпсэухэрэм адэтхэгъэнхэм епхыгъэ Iофы­гъохэр ащкIэ зэшIохыгъэ мэ­хъух. Федеральнэ миграционнэ хэбзэгъэуцугъэмкIэ къэзыгъэзэжьыхэрэр щыIэныгъэм хэзыгъэгъозэжьыхэрэ Гупчэм щарагъэтхынхэ алъэ­кIыжьыщтэп.

НыбжьыкIэу къэкIожьыхэрэм игъэкIотыгъэу Iоф адэтэшIэ. УФ-м гъэсэныгъэ щагъотынымкIэ IэкIыбым щыIэ тилъэпкъэгъухэм Адыгэ Республикэр IэпыIэгъу афэхъу. 2022 — 2023-рэ илъэсхэм Адыгеим иапшъэрэ еджапIэхэм студент 37-рэ аще­джагъ. Адыгэ къэралыгъо университетым IэкIыб къэралыгъо зэфэшъхьафхэм къарыкIыгъэ тилъэпкъэгъу ныбжьыкIэ 17 (Шам — 9, Тыркуер — 2, Иорданиер — 5, Израиль — 1), Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым — нэбгырэ 20 (Шам — 13, Тыркуер — 6, Абхъазыр — 1) ащеджэх. Зэреджэхэрэм имызакъоу, ахэр Лъэпкъ театрэм, тимузейхэм якъэгъэлъэгъонхэм яплъых, общественнэ мэхьанэ зиIэ Iоф­тхьабзэхэм ахэлажьэх.

ХэзгъэунэфыкIынэу сыфай тилъэпкъэгъоу къытхэхьажьы­хэрэм сэнэхьат зэфэшъхьафхэр аIэкIэлъэу республикэм гъэхъа­гъэ хэлъэу зэрэщылажьэхэрэр. Ахэр юристых, врачых, инженерых, программистых, архитекторых, кIэлэегъаджэх, псэолъэшIых. ГущыIэм пае, Цэй Бинас — АР-м иклиническэ сымэджэщ ихирург, Цэй Рэджэб — Iахьзэхэлъ обществэу «Ингосстрах» икъутамэу Адыгеим щылажьэрэм итхьаматэ иапэрэ гуадз, Цэй Ирхьан — АР-м иклиническэ сымэджэщ иврач— травматолог, Цэй Нэфынэ — УФСИН-м икъулыкъоу АР-м щызэхэщагъэм июрист, Хьасани Мирвет — Мэфэхьаблэ дэт поликлиникэм имедсестра, Гюмюш Нэрминэ — зэдзэкIакIу. Тыркуем къикIыжьыгъэхэу Едыдж Мэмэт — бзэ зэгъэшIэн гупчэу «Активым» ипащ, Хъуажъ Даут — сатыушI, Шагудж Батурай — къэралыгъо къэшъокIо ансамблэу «Налмэсым» икъэшъуакIу, АР-м инароднэ артист, Иорданием къикIыжьыгъэ Маканай Юсыф — республикэ сымэджэщым иврач-травматолог. 2012-рэ илъэсым къыщыублагъэу Шам къикIыжьыгъэ тилъэпкъэгъухэм сэнэхьатэу аIэкIэлъхэмкIэ республикэм IофшIэн къызщыфагъотыжьыгъ. ГущыIэм пае, Дэр Абир — къэ­ралыгъо ансамблэу «Ислъамыем» иорэдыIо пэрыт, Хьанэшъу Рияд — инженерэу Тэхъутэмыкъое районым ипсэолъэшI хъыз­мэтшIапIэ Iоф щешIэ, Къэбэртэе Ибрахьим – шIэныгъэлэжь-химик, Краснодар икъэралыгъо политехническэ университет щэдажьэ. Вэрэкъо Самара — инджылызыбзэмкIэ кIэлэегъадж, Пэнэхэс ыкIи Афыпсыпэ гурыт еджапIэхэм Iоф ащешIэ, Къэ­бэртэе Хиба – инджылызыбзэмкIэ кIэлэегъадж, Муки Хусама — АР-м икIэлэцIыкIу клиническэ сымэджэщ иврач, Мустафа Махь­муд – унэе сатыушI, Чэтэо Мэджыдэ Краснодар цэIэзапIэ къыщызэIуихыгъ. Къытхэхьажьыгъэ тилъэпкъэ­гъухэр республикэм исоциальнэ-экономическэ щыIэкIэ-псэукIэ зыхагъэгъозэжьыгъ, Адыгеим хэхъоныгъэхэр ышIынхэмкIэ яшIуагъэ къагъакIо.

— Аскэр, джырэ лъэхъаным Европэм ыкIи ТыгъэкъокIыпIэ Благъэм якъэралыгъо— хэм арыс тилъэп­къэгъухэм адытиIэ зэпхыныгъэхэр сыдэущтэу лъыдгъэ­кIотэнхэ тлъэкIыщт, тизэфыщытыкIэхэм, тизэдэлэжьэныгъэ сыда анахь шъхьаIэу къыхэбгъэщын плъэкIыщтыр?

— Хэхэс тилъэпкъэгъухэм зэпхыныгъэхэр адэтшIынымкIэ джыдэдэм зишIогъэшхо къа­кIорэмэ ащыщ дунэе хъытыур. Культурэм ыкIи гъэсэныгъэм алъэныкъокIэ дунэе зэпхыныгъэхэр шIыгъэнхэмкIэ иновещаниер агъэфедэ. Къэралыгъо телерадиокомпаниеу «Адыгеим» дэтшIыгъэ къэралыгъо зэзэгъы­ныгъэмкIэ дунэе хъытыум икъэ­ралыгъо интернет-канал адыгабзэкIэ, тыркубзэкIэ ыкIи арапыбзэкIэ агъэхьазырырэ къэтынхэр къыщыдэкIых. УФ-м ыкIи АР-м культурнэ, тарихъ ыкIи социальнэ мэхьанэ зиIэ хъугъэ— шIагъэу щыкIохэрэр, хэкужъым къэзгъэзэжьыхэрэм ящыIэкIэ— псэукIэ зэрэщызэтеуцожьырэм афэгъэхьыгъэ къэбархэр радиом икъэтынхэмкIэ анэтэгъэсы. Къэбар жъугъэм ишъолыр амалхэм яхъытыу нэкIубгъохэри хэхэс тилъэпкъэгъухэм ашIо­гъэшIэгъоныщт къэбархэр къырагъэхьаным тегъэпсыхьагъэх. АдыгабзэкIэ, арапыбзэкIэ ыкIи тыркубзэкIэ ахэр яхъытыу нэ­кIуб­гъохэм къарэхьэх. Адыгеим иинвестиционнэ проектхэм, зекIоным зызэрэщиушъомбгъу­рэм щагъэгъуазэх, АР-м илъэныкъо зэфэшъхьафхэм афэгъэ­хьыгъэ къэбар кIэкIхэр, кошыным епхыгъэ хэбзэгъэуцугъэ­хэр къашъхьапэнэу къарэхьэх. Общественнэ организациехэу хэхэс тилъэпкъэгъухэм зэпхыныгъэ адызиIэхэм игъэкIоты­гъэу тадэлажьэ. Хэхэс адыгэхэм яобщественнэ организациехэу IэкIыб къэралхэм ащызэхэщагъэхэми зэпхыныгъэхэр адытиIэх. ТэркIэ анахь мэхьанэ зиIэр тизэпхыныгъэхэр тапэкIи лъыдгъэкIотэнхэ тлъэкIыныр, тилъэпкъ лъэмыдж дгъэпытэныр ары. Къэзыгъэзэжьыгъэхэр яхэ­кужъ щыгупсэфынхэу, сыд фэдэрэ лъэныкъокIи хэгъозэ­жьын­хэу, мамыр щыIэкIэшIу щагъотынэу, зэщыщ тыхъужьыгъэу тызэдэпсэунэу афэсэIо!

ДэгущыIагъэр Тэу Замир.