IэкIыб къэралыгъо зэфэшъхьафхэм къарыкIыжьырэ тилъэпкъэгъухэр хэкум илъ щыIэныгъэм хэгъэгъозэжьыгъэнхэмкIэ Адыгэ Республикэм и Гупчэ апэ зэуалIэхэрэм ыкIи IэпыIэгъу зыщарагъэгъотыхэрэм ащыщ. Гупчэм иапэрэ мафэхэм къащыублагъэу непэ къызынэсыгъэм а пшъэрылъхэр зэшIуехых.

Илъэс 25-м къыкIоцI хэкужъым тилъэп­къэгъубэмэ къагъэзэжьыгъ ыкIи щыIэ­ныгъэм щыхэгъозэжьыгъэх. Косовэ, Шам ащыкIогъэ заохэр зиушъхьагъоу къэкIо­жьыгъэхэм афэшъхьафэу, рэхьатэу, мамырэу зыщыпсэурэ хэгъэгухэми адыгэ­хэр къарэкIыжьых, ятарихъ чIыгу къыфагъэзэжьы. Ахэм псэупIэхэр, чIыгу Iахьхэр ягъэгъотыгъэным, IофшIапIэхэм аIугъэхьэгъэнхэм, кIэлэцIыкIухэр еджапIэхэм ачIэгъэхьэгъэнхэм, къэпIон хъумэ, къыздэкIожьыгъэхэ хэкужъым рэхьатэу, гумэкIыгъо ямыIэу щыпсэунхэм дэлажьэ Хэкужъым къэзыгъэзэжьыгъэхэр щыIэныгъэм хэгъэгъозэжьыгъэнхэмкIэ Гупчэр. Ащ ипащэу ГъукIэлI Асхьад Iофэу ашIагъэмкIэ, пшъэрылъэу яIэхэмкIэ «Адыгэ макъэм» къыдэгощагъ.

— Тилъэпкъэгъоу къытхэхьажьыгъэмэ щыIэныгъэр шIу зэралъэгъурэм, щыIэ­кIэ-псэукIэм зэрэфытегъэпсыхьагъэхэм уимыгъэгушхон ылъэкIырэп. Ахэр IэпыIэгъум къежэхэу щысхэрэп, хэкужъым алъапэ къызырадзэрэ апэрэ мафэхэм къащегъэжьагъэу къызхэхьажьыгъэхэм акIырэплъых, хэбзэ-унашъоу хэгъэгум илъхэр, бзэу зэрыгущыIэхэрэр зэрагъа­шIэ, шъхьадж зыфэгъэсэгъэ лъэныкъомкIэ IофшIапIэм лъэхъу, къегъоты, — къе­Iуатэ ГъукIэлI Асхьад, — Къиныгъохэм яуалIэхэ хъумэ, тэ IэпIыIэгъу тафэхъу. Ахэр нахьыбэрэмкIэ зыфэгъэхьыгъэхэр тхыпъхэм ягъэхьазырын, язэблэхъун, къэралыгъом зэрэщыпсэущтхэ шIыкIэр ыкIи нэмыкIхэр. Сатыум, псэолъэшIыным, фэIо-фашIэхэм афэгъэзагъэу, къэ­пIон хъумэ, предпринимательствэм ылъэныкъокIэ объект щэкI фэдиз тилъэп­къэгъумэ яI. Нэбгырэ 70-рэ фэдиз бюджет IофшIапIэмэ ащэлажьэ, ахэр нахьыбэрэмкIэ зыхэтхэр псэолъэшIыныр, транспортыр ары. КъэIогъэн фаер ахэм янахьыбэм ясэнэхьат хэшIыкIышхо зэрэфыряIэр.

Къыхэгъэщыгъэн фае тилъэпкъэгъумэ ащыщыбэм гъэсэныгъэ тикъэралыгъо зэрэщагъотыгъэр ахэм ялIэужхэу къакIэ­лъыкIуагъэхэр еджапIэмэ ащеджэгъэхэ къодыеп, ахэм къулыкъури ахьы, Урысыем щыщ шъыпкъэ хъужьыгъэх.

ГъукIэлI Асхьад къызэриIуагъэмкIэ, Адыгеим къэзыгъэзэжьыгъэхэм зэрадэIэпыIэхэрэм фэшъхьафэу, IэкIыбым щыпсэухэрэми яшIуагъэ арагъэкIы. ГущыIэм пае, «Адыгабзэр сурэтхэмкIэ» зыфиIорэ егъэджэн тхылъыр зэхагъэуцуагъ. Ащ гущыIэхэр адыгабзэкIи, урысыбзэкIи, инджылызыбзэкIи, тыркубзэкIи дэтых. Арэущтэу тхылъыр зыкIагъэпсыгъэри къэшIэгъуаеп, адыгэхэр хэгъэгу зэфэшъхьафыбэхэм зэращыпсэухэрэр, бзэ зэфэшъхьафыбэ зэраIулъыр ары, миллиони 5-м ехъу тилъэпкъэгъоу дунаим щитэкъухьагъ. Ахэм ащыщэу къэзыгъэзэжьыгъэхэм абзэ, яшэн-хабзэхэр къы­зэтырагъэнэжьынхэм фэшI хэушъхьафыкIыгъэ программэр зыкIыщыIэр, ащ къыдыхэлъытагъэу мы тхылъыри къыдэгъэкIыгъ.

IэкIыбым щыпсэурэ тилъэпкъэгъумэ афэгъэхьыгъэ тхылъэу тиадыгэ тхакIомэ япроизведениехэр къыздэхьагъэри къы­дагъэкIыгъ. Ахэм бзэр ащымыгъупшэным, тхэкIэ-еджэкIэ амал аIэкIэлъыным, къэ­кIожьынхэу рахъухьэмэ, а лъэныкъохэр къафэпсынкIэжьынхэм игупшысэ а Iофы­гъошIум щыпхырыщыгъ. Дунэе интернет-проектэу «Book2» зыфиIорэми адыгабзэр джары зыкIыхагъэхьагъэр. А приложениер IэшIэх дэдэу гъэпсыгъэ, уителефон тебдзэмэ, бзэр зэгъэшIэ­гъошIу хъущт. IэкIыбым щыпсэурэ адыгэмэ ар лъэшэу агъэфедэ.

— НыбжьыкIэхэмкIэ зэхъожьыгъэным епхыгъэ Iофтхьэбзэ гъэшIэгъоным Адыгеир гъэ къэс хэлажьэ, — къеIуатэ ГъукIэлI Асхьад. — Тилъэпкъэгъухэр зыщыпсэурэ хэгъэгухэм адыгэ ныбжьыкIэхэр къарэкIых, мыщ къэкIох. Адыгэ чIыналъэр, республикэр нахь дэгъоу зэрагъэшIэным фытегъэпсыхьэгъэ хэу­шъхьафыкIыгъэ программэ ахэм афызэхэтэщэ. Программэм къыдыхэлъытагъэх ялэгъухэм нэIуасэ афэхъунхэр, адэгущыIэнхэр, адыгабзэм фегъэджэгъэн­хэр, лъэпкъ къашъохэмкIэ мастер-класс­хэр афызэхэщэгъэныр, музеим щэгъэнхэр, лъэпкъ Iофмэ апылъхэр гущыIэгъу ашIынхэр. НыбжьыкIэмэ Адыгеим ичIыпIэ зэфэшъхьафхэр къаплъыхьэх, адыгэ къуаджэмэ адэхьэх, къушъхьэхэр зэрагъэлъэгъух, къащакIухьэ. КъэIогъэн фае ныбжьыкIэмэ Iофтхьабзэу афызэхащэхэрэр зэрашIогъэшIэгъоныр, ягуапэу зэкIэми зэрахэлажьэхэрэр. Зыщагъэзэжьыщт уахътэр къызысырэм, ныбжьыкIэмэ агухэр зэхахьэ, хэкужъым къыфызэплъэкIыжьхэзэ мэкIожьых. Игъо къэсмэ, ахэр къызэрэкIожьыщтхэм щэч хэлъэп.

Асхьад тызэрэщигъэгъозагъэмкIэ, Гупчэр зычIэт унэу тилъэпкъэгъухэр зычIэсхэр агъэцэкIэжьынэу рахъухьэ, ащ фэтэр 14 хэтэу агъэпсынышъ, къэ­кIожьыхэрэр апэрэ уахътэм, ятхылъхэр агъэхьазырыфэхэ, чIагъэсыхэзэ ашIыщт. Джырэ уахътэми Гупчэм а Iофыгъор ары ыгъэцакIэрэр, ау гъэцэкIэжьынхэр зашIырэ ужым ащ зырагъэушъомбгъущт.

— Къыхэгъэщыгъэн фае республикэр зыщыкIэрэ сэнэхьатхэр зиIэ адыгэхэм якъэщэжьын къэзыгъэпсынкIэрэ программэр илъэсиплI хъугъэу зэрэлажьэ­рэр. Ащ ишIуагъэкIэ тилъэпкъэгъу нэб­гырэ 218-мэ Адыгеим къагъэзэжьын алъэкIыгъ. Мыгъэ а программэмкIэ нэбгырэ 60-мэ, ахэм яунагъохэри ягъусэ­хэу, хэкужъым къагъэзэжьынэу щыт.

— Хэкужъым къэзыгъэзэжьыгъэхэр нахь жъугъэу зыщыпсэухэрэр чылитIу — Мэфэхьаблэрэ Пэнэхэсрэ. Ахэм ящы­IэкIэ-псэукIэ, хэхъоныгъэу ашIыхэрэр зыфэдэхэр МэфэхьаблэкIэ къезгъэжьэн, — къеIуатэ ГъукIэлI Асхьад. — Мыщ Косовэ къикIыжьыгъэ унэгъо 20 дэс, псэупIэ зимыIэу къэнагъэр унэгъуитIу ныIэп. Ахэр унэгъо Iужъух, сабыибэ яI, арышъ, АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат иунашъокIэ яунэ ныкъошIхэр аухыжьынхэу мылъку IэпыIэгъу аратыщт. Мэфэхьаблэ псэупIэ хэхыгъэ зыхъугъэм къыщегъэжьагъэу тилъэпкъэгъубэмэ унэхэр щашIых, дэтIысхьажьых. Шам, Тыркуем ыкIи нэмыкI хэгъэгухэм къарыкIыжьыгъэмэ псэупIэкIэ Мэфэхьаблэ къыхахы, чIыгу Iахь 253-рэ мыщ щагощыгъ, унэгъо 83-рэ, зэкIэмкIи нэбгырэ 315-рэ джырэкIэ ащ щэпсэу. Унэ шIыгъахэу Мэфэхьаблэ дэтыр 82-рэ мэхъу, мыухыгъэу, унэ ныкъошIэу 25-рэ. Ана­хьэу тилъэпкъэгъухэр мы къуаджэм къезыщалIэхэрэр щыIэкIэ амалэу дэ­лъыр ары. Программэ зэфэшъхьафхэм ахагъахьэхэзэ псыр къыдащагъ, гъэстыныпхъэ шхъуантIэр километри 4,8-рэ икIыхьагъэу къынагъэсыгъ, кIэлэцIыкIу­хэр зыщыджэгухэрэ чIыпIэр агъэпсыгъ, IэзапIэр дагъэуцуагъ, гъогухэр щашIыгъэх ыкIи щагъэцэкIэжьыгъэх.

Пэнэхэс пштэмэ, 2012-рэ илъэсым къыщыублагъэу Афыпсыпэ къоджэ псэупIэм имуниципальнэ хабзэрэ общественностымрэ зэгъусэхэу ыкIи Адыгеим иIэшъхьэтетхэр яIэпыIэгъухэу Сирием къи­кIыжьыгъэ тилъэпкъэгъу­хэм къуа­джэр псэупIэкIэ къафыхэхыгъэным ипроект дэлажьэх.

Тэхъутэмыкъое районым Сирием къикIыжьыгъэ унэгъо 39-рэ щэпсэу, зэкIэмкIи нэбгыри 145-рэ. Анахьыбэм, унэгъо 37-м (нэбгыри 130-рэ) Пэнэхэс псэупIэкIэ къы­ха­хыгъ, Афыпсыпэ зы унагъо, Псэйтыку зы унагъо адэсых.

Зы лъэныкъомкIэ, къуа­джэмэ ащыпсэурэр нахь макIэ зэрэхъурэм игумэкIыгъо дэгъэзы­жьыгъэ мэхъу, адрэмкIэ, къэзыгъэзэжьыгъэ­хэр щыIэныгъэм хэгъэгъо­зэжьыгъэнхэмкIэ къо— джэ псэупIэр нахь Iэ­рыфэгъу.

Шам заор щыкIо зэ­хъум, ащ къи­кIыжьыгъэ тилъэпкъэ­гъумэ Пэнэхэс чIыгу Iахь 40 къафыхахыгъагъ, ахэм унэ 33-рэ атырагъэуцуагъ, чIыгу Iахь 11-мэ унэ лъапсэхэр ащагъэчъыгъэх. Джыри унэгъуиплIымэ мыщ унэхэр щызэрагъэ­гъотыгъэх, ахэм ащыщ унагъом Уджыхъу лIакъом щыщ­хэм зы унэ шIухьафтынэу къафашIыгъ. Общественнэ организациемэ ахэтхэр, мылъку зиIэхэр тилъэп­къэгъухэм адеIэх, лъэныкъуабэхэмкIэ яшIуагъэ арагъэкIы, Iофыгъуабэ къафагъэпсынкIэ. КъэIогъэн фае Шам къи­кIыжьыгъэ адыгэхэр лъэшэу цIыфхэм зэрафэразэхэр, гуфэбэныгъэ ахэлъэу къазэрапэгъокIыгъэхэр зэрягуапэр, ар ренэу къыхагъэ­щы. Ежьхэми аIэ зэте­дзагъэу щысхэрэп, яакъылрэ акIуачIэрэ къызэрихьэу мэлажьэх, яунагъо­хэр дахэу аIыгъыжьын алъэкIы. Ахэм къахэкIы­гъэх юристхэр, врачхэр, инженерхэр, архитекторхэр, программистхэр, кIэлэегъа­джэхэр, псэолъэшIхэр, нэ­мыкI­хэри.

— Тилъэпкъэгъумэ ягумэкIыгъо шъхьа­Iэхэр зэкIэ зэшIохыгъахэх, ау сыдигъуи тэ ахэм юридическэ лъэныкъомкIэ ыкIи тхылъхэм ягъэпсынкIэ IэпыIэгъу тафэхъу, — зэфэхьысыжь къешIы ГъукIэлI Асхьад, — медицинэ комиссие ядгъэ­кIущтми, урысыбзэ курс­хэр афызэхэтщэщтми, нэмыкI Iофы­гъохэм­кIи ахэм тырягъусэ зэпыт. Къэ­нэжьыгъэ Iофыгъо закъор Хэкужъым къэзыгъэзэжьыгъэхэр щыIэныгъэм хэгъэгъозэжьыгъэнхэмкIэ Гупчэр гъэцэкIэжьыгъэныр ары. ЫпэкIэ къызэрэсIуагъэу, ар дгъэцэкIэжьмэ, фэтэрхэр хэтхэу дгъэпсышъумэ, тилъэп­къэгъухэр нахь псынкIэу тикъэралыгъо щыщ хъу­жьынхэмкIэ амалыкIэхэр тиIэщтых.

Дэрбэ Тимур.