Адыгэ республикэ клиническэ сымэджэщым гу-лъынтфэ хирурги­емкIэ иотделение ипащэу, медицинэ шIэныгъэхэмкIэ кандидатэу, псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ Адыгэ Республикэм изаслуженнэ IофышIэу, Урысыем псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ иотличникэу, исэнэхьаткIэ апшъэрэ категорие зиIэ гу-лъынтфэ хирургэу Борсэ Мухьамэд Хьамзатэ ыкъом ыныбжь бэдзэогъум и 31-м илъэс 65-рэ мэхъу.

Адыгеим имызакъоу, Уры­сыем ыкIи IэкIыб хэгъэгухэм Мухьамэд ащызэлъашIэ. Ащ иакъылрэ ыIэшъхьитIоу дышъэр къызпызхэрэмрэ IэпэIэсэны­гъэшхоу хэлъымрэ яшIуагъэкIэ нэбгырэ мин пчъагъэхэм къыфаIорэ щытхъурэ шъхьэкIэфэны­гъэрэ къылэжьыгъэх.

«СынасыпышIу, щыIэныгъэм сыфэраз, ар сишъыпкъэ дэдэу къэсэIо», — а гущыIэхэр ары тизэдэгущыIэгъу ипэублэм Борсэ Мухьамэд сиупчIэхэм ­яджэуап къытыжьынэу къы­зэ­рэригъэ­жьагъэр. ЗыгорэкIэ игущыIэхэр сшIошъ мыхъугъапэмэ зыфэпIощтым фэдэу хэгупшысыхьи, нэгъэупIэпIэгъу заулэкIэ къыпидзэжьыгъ: «Ар сэзгъаIор­эр сиIофшIэн, ащ ыуж къисымы­гъанэу сиунагъо шIу дэдэ зэ­рэс­лъэгъухэрэр ары. Пчэдыжьрэ IофшIапIэм сигуапэу, сыдэгуIэзэ сыкъэкIо, джащ фэдэ къабзэу пчыхьэрэ унэм секIу­жьы, ащ къызэрэщысажэхэрэр сшIэу, сэри сигупсэмэ сафэ­зэщыгъэу. Сэ сишъхьэгъуси врачэу мэла­жьэ, сипшъашъи а сэнэхьатыр ары къыхихыгъэр, пхъорэлъфитIу сиI, кIалэрэ пшъа­шъэрэ, ахэми медицинэр къыхахымэ гуапэ сщыхъущт. Къорэлъф-­пхъорэлъфхэр зимыIэхэр бэ дэдэмэ ащыкIагъэх, сэ сиIэмэ сызэрагъэтхъэжьырэр, сызэрагъэгушIорэр гущы­IэкIэ къэIо­гъуай, ар зэхэпшIэн фае. Джащ фэд, мы отделением илъэс щэкI хъугъэу сыщэла­жьэшъ, мафэ къэс сымаджэмэ сишIуагъэ зэ­рязгъэкIыщтыр, зэрэзгъэхъужьыщтхэр ары сызпылъыр, ахэм садеIэшъугъэмэ, сэри сыгукIэ сэтхъэжьы. КъаIо, ар шIагъоба, ащ нахь насып мэхъужьа?!»

Медицинэ гъогум Мухьамэд техьанэу зэрэхъугъэр, нэужым хирург сэнэхьатыр къызкIыхи­хыгъэр зэзгъашIэ сшIоигъоу сы­зеупчIым, фэбагъэ зыхэлъ гукъэкIыжьмэ ар ахэхьагъ: «Апэ­рэ мафэм къыщегъэжьа­гъэу сэ сшIагъэ хирург сызэ­рэхъущтыр. Къэрэщэе-Щэрджэс автоном хэкум ит къуаджэу Хьабэз 1958-рэ илъэсым ибэ­дзэогъу мазэ и 31-м сыкъыщы­хъугъ. Сятэ сымэджэщым зэ­рэщылажьэщтыгъэр арынкIи пшIэхэнэп, врачхэр, медицинэм иIофышIэхэр бэрэ тиунэ къихьэщтыгъэх. А лъэхъаным врач­хэмрэ кIэлэегъаджэхэмрэ лъы­тэныгъэшхо афашIэу щытыгъ. Тянэ ренэу ыIоу зэхэсхыщтыгъ: «Тхьэр зэтагъэм икIалэхэба мыхэр, еджагъэх, гъэсагъэх». Шъыпкъэр пIощтмэ, сэри сянэ-сятэмэ гугъапIэу къысфыряIэр къэзгъэшъыпкъэжьынэу сы­фэягъ, сицIыкIугъом къыщегъэ­жьагъэу медицинэм игъогу нэмыкI слъэгъугъэп, фэшъхьаф зи сыгу къихьагъэп.

Я 8-рэ классыр зэсынэкIыгъэу, сэр-сэрэу Черкесскэ сыкIуагъ, медицинэ училищым сидокументхэр естыгъэх ыкIи сычIэхьагъ. Ар къызысэухым ыуж IэпыIэгъу псынкIэм ифельдшерэу Хьабэз сымэджэщым сы­щылэжьагъ. 1977 — 1979-рэ илъэсхэм дзэм къулыкъур щыс­хьыгъ. Ащ сыкъызекIыжьми фельдшер IофшIэным пысы­дзэжьыгъагъ, ащ къыкIэлъыкIоу, 1980-рэ илъэсым Пшызэ къэралыгъо медицинэ институтэу Дзэ Плъыжьым ыцIэ зыхьырэм сычIэхьагъ ыкIи 1986-м къэсыухыгъ. Ащ къыкIэлъыкIоу зы илъэс хъурэ интернатурэр ­Адыгэ хэку сымэджэщым щыскIугъ. Къыхэзгъэщынэу сыфай, 1985-рэ илъэсым гу-лъынтфэ хирургиемкIэ отделениер сымэджэщым къыщызэIузыхыгъагъэр IэпэIэсэныгъэшхо зыхэлъ хирургэу Жэнэ Аскэр ары. Ащ ишIогъэшхо къысигъэкIыгъ, бэ кIэу сигъэшIагъэр. ОтделениякIэм сэ практикэр щысхьыгъагъэти, ащ сэнэхьатыр шIу щыслъэ­гъугъ, гу-лъынтфэ хирургэу сапэкIэ сызэрэлэжьэщтым сехъырэхъы­шэжьыгъэп».

Борсэ Мухьамэд Хьамзат ыкъор 1997-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу непэрэ мафэхэм къанэсэу гу-лъынтфэ хирургиемкIэ отделением ипащ. 2007-рэ илъэсым псауныгъэр къэухъу­мэгъэнымкIэ  Адыгэ Республи­кэм иминистрэу Мухьамэд агъэнэфэгъагъ. А IэнатIэм ар илъэситIурэ мэзихрэ Iутыгъ, ау а уахътэми отделениер зы­Iэ­кIитIупщыгъэп, шэмбэт къэс ащ щылажьэщтыгъ, операцие хьы­лъэхэу, ежь хэмытмэ мыхъу­хэрэри ышIыщтыгъэх.

«Министрэ IэнатIэм сызы­Iохьэ лъэхъаным, -— а уахътэр ыгу къэкIыжьы Мухьамэд, — республикэ сымэджэщ шъхьа­Iэм зы томограф ныIэп чIэ­ты­гъэр. Апшъэрэ технологиехэр икъоу дгъэфедэнхэ зэрэтымы­лъэкIырэм фэшI тисымаджэхэр нэмыкI шъолъырхэм защагъэхъужьынэу дгъакIощтыгъэх. Ар сшIотэрэзыгъэп, тэ тырес­публикэмэ, къэралыгъом чIыпIэ гъэнэфагъэ щытэубытмэ, тэри адрэхэм анахь мымакIэу амал­хэр тиIэнхэу щытыгъ. А гупшысэр тичIыпIэ закъоп, къэра­лыгъоу тызщыпсэурэм икъэлэ гупчэ — Москва щыпхырыс­щыгъ. А уахътэм АР-м и ЛIы­шъхьэу щытыгъэ ТхьакIущынэ Аслъан, тэ, министрэхэм, къытиIощтыгъ: «Къулыкъу пэпчъ ищыкIагъэр зэдгъэгъотыным фэшI Москва шъущыIэ зэпытын фае, федеральнэ Iэшъхьэтетмэ загурыжъугъаIу». Тэри арэущтэу тыпсэугъ, IофшIэнэу а лъэныкъомкIэ дгъэцэкIагъэм ишIуа­гъэкIэ чэзыу-чэзыоу медицинэ оборудованиякIэхэр къэтщэфыгъагъэх, гум ыкIи нэмыкI Iэпкъ­лъэпкъхэм япхыгъэ IэзакIэр бэ­кIэ нахьышIу тшIышъугъэ».

Борсэ Мухьамэд IофшIэкIо купэу отделением щылажьэрэмэ лъэшэу ынаIэ атет. Илъэс пчъа­гъэхэм къакIоцI ежь ышъхьэкIэ бэ ыгъэсагъэр, ригъэджэжьы­гъэр. «Нэбгырэ пэпчъ мы щы­Iэныгъэм пшъэрылъ гъэнэфагъэ щыриIэу къыхэхьэ. Гу-лъынтфэ хирургиемкIэ отделением ущы­лэжьэнэу къыхэпхыгъэмэ, уисэ­нэхьат хэшIыкIышхо фыуиIэнэу щыт, ау ар икъущтэп, обществэу узхэтым лъытэныгъэ къыщыпфашIэу, цIыфмэ урящыкIагъэу ущытын фае, джары сиIоф­шIакIохэм ренэу ясIорэр, джа пкъэухэр ары сэри сызтетыр, — къеIуатэ Борсэ Мухьамэд. — Тиотделение зы илъэсым нэбгырэ 1200-мэ тыщяIазэ, операцие 1100-рэ щытэшIы, ащ щыщэу нэбгырэ 300-м къехъу­рэр нэмыкI шъолъырхэм ащыщых: Чэчэн Республикэм, Къэ­бэртэе-Бэлъкъар ыкIи Къэрэщэе-Щэрджэс республикэхэм. IэкIыб хэгъэгухэми бэ къарыкIырэр: Абхъазым, Армением, Урымым».

Борсэ Мухьамэд IэпэIэсэ­ныгъэшхо зэрэхэлъыр, бэ дэдэ зэригъэхъужьыгъэр къэзыушы­хьатырэмэ ащыщ интернетым щыриIэ нэкIубгъом рэзэныгъэ гущыIэхэу къырагъахьэхэрэр. Мары ащ цIыф зэфэшъхьафмэ къыфатхыхэрэр:

«…Акъылышхо зиIэу, зиIоф дэгъу дэдэу зыгъэцэкIэрэ Борсэ Мухьамэд лъэшэу тыфэраз. Гу-лъынтфэ хирургиемкIэ отделением сипщэу Шъхьэлэхъо Ш.Хь. чIэлъыгъ, операцие щыфашIыгъ, щагъэхъужьыгъ. Му­хьамэд ар Тхьэм къыгъэхъугъэ хирург! Операциер дэгъу дэдэу зэришIыгъэм ишIуагъэкIэ, трофическэ ягъэр кIыжьэу ригъэ­жьагъ. Тиунагъо исхэр фэра­зэ­хэу, Мухьамэд Хьамзат ыкъом «тхьауегъэпсэушхо» етэIо».

«Къэзытхырэр Корнеева Е. С. Сымэджэщым сызщычIэлъыгъэ уахътэм сэри, палатэм чIэлъыгъэхэми Мухьамэд ынаIэ лъэш дэдэу къыттетыгъ. Ар зипэщэ отделением иIофшIэн дэгъу дэдэу щызэхэщагъ. Му­хьамэд мафэ къэс тIогъогогъо типалатэ къычIахьэщтыгъ, нэбгырэ пэпчъ игукIаехэр зэригъа­шIэхэу, IэпыIэгъу зищыкIагъэм ригъэгъотэу ташъхьагъ итыгъ. Сымаджэхэми, медсестрахэми, студентхэми, зэкIэхэми ар алъы­Iэсын ылъэкIэу, шъхьадж игумэкIыгъо зэхифышъоу, ишIуагъэ ригъэкIэу еслъэгъулIагъ. Ащ фэдэ цIыфхэм бэрэ уарихьы­лIэрэп. Сэ отделениеу сызчIэлъым емыпхыгъэ уз къысхагъэ­щыгъэти, ащ фэгъэзэгъэ врачыр къысигъэплъыгъ, къысигъэIэ­загъ. Игухэлъхэр Мухьамэд къыдэ­хъунхэу, псауныгъэ пытэ иIэнэу сыфэлъаIо». «Къэстхынэу сызфаер бэ дэд, анахьэу а цIыфым сызэрэщытхъущтыр сшIэрэп, гущыIэхэр сфикъухэрэп. КъэсIощтыр ары: Борсэ Мухьамэд нахь Iазэ сыщэIэфэ сапэ къифагъэп. Ащ сэ лъэш дэдэу сыфэраз».

«Сятэу илъэс 65-рэ зыныбжьым иIофхэр дэй дэдэхэу IэзэпIэ пчъагъэмэ тащыIагъэу, врачыбэ къедгъэплъыгъэу щытыгъ, ау Iофыр лъыкIуатэщтыгъэп. Борсэ Мухьамэд зычIэт отделением сянэ чIахьи, хи­рургым зыIуигъэкIагъ. Мухьамэд тятэ тырахыгъэ снимкэмэ яплъыгъ ыкIи ащ лъыпытэу операцие пшIын зэрэфаер къы­Iуагъ. ТIогъогогъо сятэ ащ опе­рацие ышIыгъ, чIыпIэ къин ти­уцуагъэу, тыгуIэжьыгъэу щы­тыгъэми, тинасыпкIэ, Борсэ Мухьамэд ыIэхэу дышъэ зы­пызхэрэм яшIуагъэкIэ, зэкIэ дэ­гъоу зэшIокIыгъ…»

Мыщ фэдэ тхыгъэу интернетым итыр бэ дэд, шъхьафэу ежь къыфатхэрэри, къыфытеорэри макIэп. Джары Мухьамэд насыпышIоу зызкIилъытэжьырэр: цIыфмэ адеIэн елъэкIы, зыпылъ Iофым фэIаз. Сымаджэхэм яеплъыкIэ закъоп зызщыдгъэгъозагъэр, Мыхьамэд иIофшIэгъухэми зафэдгъэзагъ. КъэIо­гъэн фае Борсэ Мухьамэд ыцIэ къызепIокIэ, гуфэбэгъэ-шъэбагъэкIэ хэти ынэгу зыкъызэрэзэблихъурэр, шъхьэкIэфэныгъэ­шхо къэзылэжьыгъэ цIыфым къыраIолIэщтым зэрэфэсакъы­хэрэр.

Чэужъ Нателла Сатбый ыпхъур, Адыгэ республикэ ­клиническэ сымэджэщым иврач шъхьаI: «Мухьамэд Хьамзат ыкъор гу-лъынтфэ хирургиемкIэ отделениер къызызэIуахыгъэм къыщегъэжьагъэу пIоми хъунэу щэ­лажьэ. ИсэнэхьаткIэ IэпэIэсэныгъэшхо зэрэхэлъым, псауныгъэм икъэухъумэн зэрэфэлажьэрэм ямызакъоу, ар шIэныгъэлэжь, ныбжьыкIабэу хирург IофшIэныр къыхэзыхыгъэ­хэр ыгъэсагъэх, медицинэ гъо­гум тырищагъэх. Апшъэрэ технологиехэр зэрахьылIэрэ операцие хьылъэхэр — пшъэ лъынтфэхэм, аортэм, гум къыкIэлъырыкIырэ артерие инхэм ыкIи гу теоным япхыгъэхэр Мухьамэд ешIых. Отделениеу ар зипащэр зыфэгъэзэгъэ лъэныкъомкIэ хэхъоныгъэхэр ешIых, ыпэкIэ лъэкIуатэ. Ащ щылэжьэрэ медицинэ IофышIэхэр анахь лъэгэпIэ инхэм анэсых. Щэч хэлъэп, ар зиIэшIагъэр Борсэ Мухьамэд Хьамзат ыкъор ары. ЦIыфмэ ар шIу алъэгъу, пшъэ­дэкIыжьышхо зэрэхэлъым мэхьанэ раты».

КIэдэкIой Руслъан Нурбый ыкъор, Адыгэ республикэ клиническэ сымэджэщым иврач шъхьаIэ игуадз: «Пшызэ медицинэ акаде­миер къэсыухи врач сэнэхьатым сырылэжьэн амал сиIэ зэхъум, IофшIэпIэ чIыпIэ къысэзытыгъэр Борсэ Мухьамэд Хьамзат ­ыкъор ары. 2002-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу иотделение сыщы­лэжьагъ. Мухьамэд пэщэ дэ­гъоу щыт, ащ ынаIэ къыстетэу, сымы­шIэрэр сигъэшIэжьэу Iоф къыздишIагъ, сыригъэджагъ, сигъэсагъ, сикIэлэегъаджэу сэлъытэ. Непэрэ мафэм сызнэсыгъэ лъэгапIэм ащ иIахьышхо хэлъ. Мухьамэд Хьамзат ыкъом сымаджэхэр зэхимыдзхэу, зэкIэри изэфэдэу яIазэ, игупсэхэм фэдэу афыщыт, ащ цIыфыгъэшхоу хэлъыр бэмэ яплъэгъулIэщтэп. ЗыщысшIэрэм щегъэжьагъэу зы нэбгырэ дэйкIэ игугъу ышIэу зэхэсхыгъэп. Ащ фэдэ пащэ уиIэнкIэ шъуашэба, ащ сэ сигъэгушхощтыгъ, ынапэ тесымыхыным ренэу сыпылъыгъ, джы къызнэсыгъэми сищысэтехыпI. Сэ джырэкIэ сызфэгъэ­зэгъэ Iофыр фэшъхьаф хъугъэми, сикIэлэегъаджэ упчIэжьэгъу сэшIы. Мухьамэд имэфэкI ма­фэкIэ сыгу къыздеIэу сыфэгушIо!»

ЖакIэмыкъо Сусаннэ Казбек ыпхъур, профессиональнэ патологиемкIэ Адыгэ респуб­ликэ Гупчэм ипащ, врач-профпатолог: «Борсэ Мухьамэд министрэ IэнатIэм зыIутыгъэ лъэхъаныр ары республикэм патологиемкIэ Гупчэр къызщызэIутхыгъагъэр, а уахътэр ары сэри ащ нахь благъэу нэIуасэ сызыфэхъугъэр. ЦIыфхэр шIу ылъэгъухэу, бэмэ ишIуагъэ аригъэкIы зэрэшIои­гъор, ащ дакIоу зэрэзэхэщэкIо лъэшыр зэминистрэм къэнэфэгъагъ. Ау гу-лъынтфэ хирургхэр пштэхэмэ, ащ ыпшъэ кIон щыIэп сшIошIы. Анахь шэнышIоу хэслъагъорэмэ ащыщ сымаджэр ныбжьи гум зэрэримынэрэр, узыр ежь исэнэхьат къыхи­мыубытэ зыхъукIэ, ар зыгъэхъу­жьыщтым рещалIэ, гъунэ лъефыжьы. Иотделение чIэлъ сымаджэхэр пштэмэ, Борсэ Му­хьамэд IэкIэфагъэхэм уафэмыгумэкIыжьми хъущт.

ИшIэныгъэхэр зыкъозыушъа­фэхэрэм Мухьамэд ащыщэп, ыуж къикIыгъэ ныбжьыкIэ нэбгырипшI пчъагъэхэр сэнэхьатым фигъэсагъэх, IэпэIэсэныгъэ ахилъхьаным дэлэжьагъ. Ахэм ащыщыбэ гу-лъынтфэ хирургиемкIэ отделением къычIэкIыхи, нэмыкI IэзапIэхэм апшъэрэ чIыпIэхэр ащаубытыгъэх, Iэна­тIэхэр агъотыгъэх. Адыгэ лъэпкъым Борсэ Мухьамэд къызэрэхэкIыгъэм тегъэгушхо!»

Борсэ Мухьамэд гу-лъынтфэ хирургиемкIэ отделением зыщылажьэрэр илъэс 30 хъугъэ, ау медицинэм зыхэтыр, училищым зычIэхьэгъагъэм къыщегъэжьагъэу къэплъытэмэ, илъэс 50 хъугъэ. А уахътэм къыкIоцI Мухьамэд Хьамзат ыкъом гъэ­хъэгъэшхохэр ышIыгъэх, ау анахь гъэхъагъэу иIэр цIыфхэм шIу зэралъэгъурэр ары. Мухьа­мэд ыныбжь илъэс 65-рэ зыщыхъурэ уахътэм тыфэлъаIо псауныгъэ пытэ иIэнэу, игупсэмэ яхъяр ылъэгъоу, джыри бэрэ иIофшIэн гухахъо хигъуатэу щы­Iэнэу, игъашIэ кIыхьэ хъунэу!

Дэрбэ Тимур. Сурэтхэр: А. Лаутеншлегер.