Илъэс 20 шIэхэу хъущт БрантI Мирэ шIу ылъэгъурэ кIэлэегъэджэ сэнэхьатым, ныдэлъфыбзэм зарылажьэрэр. IофшIэныр зиублэгъэ апэрэ мафэм къыщегъэжьагъэу Мыекъопэ гимназиеу N 5-м Iоф щешIэ.

Убзэ шIу плъэгъуныр, ащ уасэ фэпшIыныр хэтрэ цIыфи зэрипшъэрылъыр бзылъфыгъэм ипэублэ гущыIэ къыщыхигъэщыгъ. Иныдэлъфыбзэ ищыIэныгъэ гъогу зэрэрипхыгъэм зы мафи рыкIэгъо­жьэу къыхэкIыгъэп.

Мирэ Адыгэ къэралыгъо университетыр 2000-рэ илъэсым, ащ ыуж аспирантурэр къыухыгъэх.

— Апэрэ мафэхэм къаще­гъэжьагъэу кIэлэцIыкIухэм адыгабзэр язгъэшIэныр си­пшъэрылъ шъхьаIэу сэлъытэ. Гукъау нахь мышIэми, адыгабзэр зышIэрэ кIэлэцIыкIухэр ащ фэдизэу бэп. Мы Iофыгъор кIэлэегъа­джэм иза­къоу фызэшIокIынэу щытэп. ХэткIи шъэфэп тиуна­гъохэм адыгабзэр нахь макIэу ащыIу зэрэхъугъэр. ЩыIэныгъэм къыздихьыгъэ технологиякIэхэр, телефон, интернет зы­фэпIощт­хэр, тикIэлэцIыкIухэм лъэшэу къатекIох. Сигуапэу къыхэзгъэщы сшIоигъу мы аужырэ илъэс­хэм адыгабзэр зыIулъ кIэлэцIыкIоу къытфакIохэрэр нахьыбэ зэрэхъугъэр.

Адыгабзэр нахь игъэкIотыгъэу зыщызэрагъэшIэрэ пилотнэ еджа­пIэхэм тазэрахэхьагъэм ишIуагъэ къытэкIы, пэублэ классиплIым ныдэлъфыбзэр ятэгъашIэ, — еIо тигущыIэгъу. Пилотнэ проектым ишIуагъэкIэ тхьамафэм адыгабзэр сыхьатитIу, литературэр зы сыхьатэу арагъэхьы. Тхылъэу зэреджэхэрэр адыгабзэм хэшIыкI ин фызиIэхэм зэхагъэуцуагъ, АР-м гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ и Министерствэ ыушэтыгъ. Адыгэ къуаджэхэм адэт гурыт еджапIэхэри а тхылъымкIэ еджэх. КIэлэеджакIо пэпчъ тхылъ ыкIи Iоф зэришIэн тетрадь иI, ашIогъэшIэгъонэу зэрагъашIэ.

— Пилотнэ проектым а 1-рэ классым къыщегъэжьагъэу я 4-м нэс хэхьэх. Урыс классхэм арысхэр адыгэ тхакIохэм япроизведениехэм урысыбзэкIэ яджэхэмэ, сэ езгъаджэхэрэм игъэкIотыгъэу адыгабзэр зэрагъашIэ, матхэх, къеджэх. Адыгэ лъэкъуацIэ яIэу, ау бзэр амышIэу бэу къахэкIыми, ныдэлъфыбзэр зэзыгъашIэ зышIоигъоу, зышIогъэшIэгъонхэр нахьыбэ хъугъэ, — еIо кIэлэ­егъаджэм.

Гимназием ищыкIэгъэ Iэмэ-псымэхэр пилотнэ проектым ишIуагъэкIэ къыратыгъэх. Компьютерхэм ямызакъоу, аудио едэIунхэр зэхащэнхэм пае ищыкIагъэр арагъэгъотыгъ. Джы кIэлэцIыкIухэм макъэ­хэр къызэрэпIощтхэр зэхахы, литературэм къыхэхыгъэ пычыгъохэм ядэIух, тэрэзэу адыгабзэкIэ узэрэгущыIэщтыр зэхахы. Джащ фэдэу адыгэ шъуашэхэр арагъэдыгъэхэу Iофтхьэбзэ зэфэшъхьафэу зэхащэхэрэм ахэр зыщалъэх, кIэлэеджа­кIохэм ар агу рехьы, адыгэ шъуашэм имэхьанэ дэгъоу къагурэIо.

Ежь кIэлэцIыкIухэр адыгабзэкIэ зэдэгущыIэжьынхэм мэхьэнэ ин зэриIэр кIэ­лэегъэджэ пэрытым къеIо. КIэлэеджа­кIохэм ащыщыбэм адыгэ къашъохэм зафагъасэ, адыгабзэкIэ къэгъэлъэгъон цIыкIухэр зыщагъэуцурэ «Щыгъыжъыем» кIохэрэри мымакIэу ахэтых. Адыгэхэм анэмыкIэу нэмыкI цIыф лъэпкъхэм къа­хэкIыгъэхэми бзэр зэрагъашIэ. Тыркуем къикIыжьыгъэ пшъэшъэжъыеу еджапIэр бэмышIэу къэзыухыгъэм урысыбзэм нахьи адыгабзэр нахь дэгъоу ышIэщтыгъ. Ежь Мирэ зипэщэ классым ис урыс пшъэшъэжъыем ипшъэшъэгъухэр зэкIэ адыгэхэти, бзэр зэригъэшIагъ, дэгъоу къыгурэIо.

Мирэ иеджэгъу сыхьатхэр гъэшIэгъо­нэу, гум къинэжьыхэу зэрэзэхищэщтым сыдигъуи пылъ. Тхылъым ит программэ закъом къыщымыуцоу проектнэ IофшIэнхэр, презентациехэр ренэу арегъэшIых. Темэу акIугъэ пэпчъкIэ пIоми хъунэу зэфэхьысыжь, зэIухыгъэ урокхэр ренэу зэхещэх. Ахэм ахэлажьэхэрэм адыгабзэр дэгъоу аIулъын зэрэфаер кIэлэеджакIохэм къагурэIо, зэнэкъокъухэзэ, щысэ зэтырахыжьызэ усэхэр, орэдхэр, IурыIупчъэ­хэр зэрагъашIэх. МэфэкI пэпчъ зэрифэ­шъуа­шэу загъэхьазыры. ДжэгукIэ шIыкIэм тетэу адыгабзэр аригъэшIэныр нахь къыхехы. АщкIэ сыдигъуи щысэтехыпIэ фэхъурэр мы гимназием адыгабзэмкIэ икIэлэегъаджэу Ожъ Нагъмэт. Ащ зэхигъэуцогъэ джэгукIэхэр егъэфедэх. Бзэр зэриухъумэщтым, шIу зэраригъэлъэгъущтым ишъыпкъэу пылъ.

Мирэ ригъэ­джэ­рэ кIэлэеджакIохэм адыгабзэмкIэ гъэхъагъэхэр яIэх, илъэс къэс олимпиадэхэм ахэлажьэх, текIоныгъэ, хагъэунэфыкIырэ чIы­пIэ­хэр къыдахых. Джащ фэдэу усэ къеджэнымкIэ, орэд къэIонымкIэ, сочинение тхынымкIэ пэрытхэм ахэтых. Усэ тхыныр зикIасэу бэ ахэтыр. ГъэрекIо икIэлэеджакIохэм ащыщ сочинениеу ытхыгъэм апэрэ чIыпIэр къыфагъэшъошагъ. Ежьыри темэ зэфэшъхьафхэмкIэ зэIухыгъэ урокхэр къетых. Адыгэ шэн-хабзэхэм афэгъэхьыгъэ Iофтхьабзэу бэ зэхищэрэр. Узэкъотмэ узэрэлъэшыр къэзыушыхьатырэ пшысэ цIыкIоу ытхыгъэр зэкIэми агу рихьыгъ, ащкIэ сабыйхэм зыкъаригъэгъэлъэгъуагъ.

БэмышIэу адыгабзэр языгъэшIэрэ кIэлэегъаджэхэм ыкIи кIэлэпIухэм язэнэ­къокъоу республикэм щызэхащагъэм БрантI Мирэ хэлэжьагъ ыкIи хагъэунэфыкIырэ чIыпIэ къыщыдихыгъ. Ащ зэрэхэ­лэжьагъэм иIофшIэнкIэ ишIуагъэ къызэрекIыгъэр къытиIуагъ.

— Мыщ фэдэ зэнэкъокъухэм уахэлажьэ зыхъукIэ, о уишIэныгъэхэр къызэрэбгъэлъагъорэм имызакъоу, нэмыкIхэм щысэ атеохы. Зисэнэхьат хэшIыкI ин фызиIэ, бзэм яшъыпкъэу дэла­жьэхэрэр ары хэлэжьагъэхэр, гъэшIэгъонэу бэ тлъэгъугъэр. Зэнэкъокъум зыфэзгъэхьазырын­кIэ IэпыIэгъу къысфэхъугъэр Ожъ Нагъмэт. Анахь сызыфэгумэкIыгъэр зэIухыгъэ урок кIэлэеджакIохэм апашъхьэ къыщыстыныр ары. Сыда пIомэ сабыйхэм апэрэу салъэгъугъ, зыкъы­зэрашIыщтым сигъэгумэкIыгъ. Глаголым икIэджыкIы­жьын фэгъэхьыгъэ урок къэстыгъэр, аудио едэIунхэр, нэрылъэгъу IэпыIэгъухэр, фольклорым къыхэхыгъэхэри згъэфедагъэх. Анахь ашIогъэшIэгъоныгъэр Сэтэнае фэдэу пшъэшъэжъые фэпагъэу къызэрахэхьагъэр, шIухьафтын цIыкIухэр къызэраритыгъэр ары. Джащ фэдэу зэнэкъокъум къыдыхэлъытагъэу мастер-класс къэзгъэлъэгъуагъ, класснэ сыхьат зэхэтщагъ, видеоролик зэхэдгъэуцуагъ. ЯтIо­нэрэ уцугъом пшъэшъэжъыем ипIун къисIотыкIыгъ. Пшъэ­шъэ­жъые къызыхъукIэ зызэрагъэпсыщтыгъэр, кушъэхапхэр, лъэтегъэуцор зэрашIыщты­гъэхэр, пшъашъэр ины зыхъукIэ иунэ зыфэдагъэр, унагъо зэрихьэрэр ыкIи нэмыкIхэр. ЗэкIэми ахэр ашIогъэшIэгъонэу къе­дэIугъэх, — къытфеIуатэ тигущыIэгъу.

Ныдэлъфыбзэр лъэпкъым ыпсэу зэрэщытыр къыткIэхъу­хьэхэрэм агурыдгъэIон зэрэфаер БрантI Мирэ къыIуагъ. Ныдэлъ­фыбзэр лъым хэлъэу сабыир къэхъу, ар зэхихы зыхъукIэ ышIэщт, щымыукIытыхьэу къэгущыIэщт. Адыгэхэм сыдигъуи ныдэлъфыбзэр пшIэным мэхьанэшхо раты­щтыгъ. Тиадыгэ лъэпкъ икъызэтегъэ­нэн унагъохэми, кIэлэегъаджэ­хэми зэдытиIоф зыхъукIэ, ар зэшIохыгъэ хъущт.

ДЕЛЭКЪО Анет