Брыцу Мэрзэкъан Хьудэ ыкъор, къуаджэу Фэдз къыщыхъугъэр, иныбджэгъугъэ закъохэр арэп зыгу къинэжьыщтыр, IэпэIэсэныгъэшхо зыхэлъыгъэ Iэшъхьэтетыгъэу, Адыгэ Республикэм иуцун ыкIи игъэ­псын зиIахьышхо хэзылъхьэгъэ цIыфэу Адыгеим итарихъ ар хэхьагъ. Ежь ишъэогъугъэ Абрэдж Альмир фэдэу шъып­къагъэ хэлъэу ихэгъэгу цIыкIоу Адыгеим Мэрзэкъанэ фэлэ­жьагъ, ащ ишIэжь егъашIэм тэ дгъэлъэпIэщт. IэпэIэсэныгъэ­шхо зыхэлъыгъэ Iэшъхьэтетэу зэрэщытыгъэм дакIоу, ар ныб­джэгъушIугъ, гущыIэу ытыгъэм фэ­шъыпкъагъ, ащ фэшI зыхэтхэм агъэлъэпIагъ, шъхьэкIэфэныгъэ фашIыгъ. Адыгэ Респуб­ликэм и Къэралыгъо Совет — Хасэу зыщылэжьагъэми игугъу шIукIэ щашIыжьы.

Мытхыгъэ адыгэ хабзэм ишап­хъэхэм атетэу Брыцу Мэр­зэкъанэ щыIагъ, лIыгъэшхо хэ­лъыгъ.

Ау зэкIэри зэкIэлъыкIоу къэт­Iотэн. БлэкIыгъэ лIэшIэгъум ия 90-рэ илъэсхэм, бэдзэогъу ма­зэу чIэхьэгъу ушэтынхэм ятыгъом, Адыгэ кIэлэегъэджэ учи­лищэу лIэшIэгъу плIанэрэ сызипэщагъэм Мэрзэкъан Хьудэ ыкъор къычIэхьагъ ыкIи ипшъэ­шъэ нахьыжъэу Мадинэ сштэнэу, етIани адыгэ купэу «УблэпIэ еджапIэхэм якIэлэегъадж» зыфиIорэ сэнэхьатым феджэщтхэм ахэзгъэхьанэу къысэ­лъэIугъ. Пшъэшъэжъыем иаттестат «тфы» щэхъу дэтыгъэп, ащ фэдэхэм ушэтынхэр амытхэу, зэнэкъокъум хэмылажьэхэу училищым тштэщтыгъэх. Нэужым сшIэжьыгъэ, Брыцу Мэрзэкъанэ по­селкэу Крас­нооктябрьскэм зэрэщыпсэурэм пае къымыгъанэу, ипшъашъэхэу Мадинэрэ Данэрэ кIэлэегъэджэ училищым ибазовэ еджапIэу N 4-у Мыекъуапэ дэтыгъэм мафэ къэс къыщэщтыгъэх, а зыр ары а уахътэм адыгабзэр къыз­чIэнэжьы­гъа­гъэр. Мадинэ дэгъу дэдэу еджэщтыгъ, училищым щыра­гъэкIокIырэ Iоф­тхьабзэмэ ча­нэу ахэлажьэ­щтыгъ ыкIи дэгъу дэдэкIэ ар къыухыгъ.

Сабыигъор, ныбжьыкIэгъур, IофшIэныр Мэрзэкъанэ ятэу Хьудэ заом ыпэкIэ водитель сэнэхьатым феджэгъагъ ыкIи Натырбые МТС-м щылажьэщтыгъ. Хэгъэгу зэошхор къызежьагъэм иятIо­нэрэ мафэ ар фронтым кIуагъэ, Москва къэзыгъэгъунэрэми ахэтыгъ, ащ къыщауIэ­гъагъ. Сталиным ирэзэныгъэ тхылъхэмрэ бгъэхалъхьэхэмрэ, Жъо­гъо Плъыжьым иорден, медальхэу «За оборону Москвы», «За отвагу», «За взятие Будапешта», «За победу над Германией» зыфиIохэрэр къы­лэжьыгъэх. Москва дэтыгъэ госпиталым зыщагъэхъужьым ыуж, 1946-рэ илъэсым ар къэ­кIожьыгъ.

Янэу Хьание нэмыкI къоджэ­дэсмэ афэдэу Фэдз колхозым хэтыгъ. Мэрзэкъанэ ятэ заом къызекIыжьым ыуж мэз Iофхэм ахэтыгъ. А уахътэм, 1948-рэ илъэсым, бэдзэогъум и 26-м Хьудэрэ Хьаниерэ шъэожъые къафэхъугъ, ащ МэрзэкъанэкIэ еджагъэх. КIалэр Фэдз къыщыхъугъэми, исабыигъуи иныбжьыкIэгъуи псэупIэу Натырбые щыкIуагъ, ащ щагъэпсыжьыгъэгъэ МТС-м ятэ рагъэблэгъа­гъэти, псэупIэкIэ къыхахыгъагъ. Унагъор Натырбые щыпсэугъэми, ятэкIи янэкIи яунэкъощхэр Фэдз зыдэсыгъэхэр, ащ къы­хэкIэу кIалэр бэрэ адыгэ къуа­джэм щыIэщтыгъ, ышэу Рэмэзанрэ ышыпхъоу Асерэ игъусэхэу зыгъэпсэфыгъо уахътэр щагъакIощтыгъ.

ГухэкIми, Мэрзэкъанэ ятэ бэ къыгъэшIагъэп, уIэгъэ хьылъэу заом къыздырихыжьыгъэхэм яягъэ къекIыгъ. Янэ иамал къызэрихьэу сабыйхэр ыпIугъэх, тым ынапэ тырамыхэу щыIэ­ныгъэм зэрэхигъэуцощтхэм пылъыгъ. Мэрзэкъанэ ренэу шIукIэ ыгу къэкIыжьыщтыгъэх якъоджэгъухэу, ягъунэгъухэу ыкIи еджапIэмкIэ ишъэогъухэу янэ деIэщтыгъэхэр.

Мыекъуапэ дэт мэкъумэщ техникумыр Брыцу Мэрзэкъанэ къыухыгъ, нэужым дзэм къулыкъур щихьыгъ, илъэс 15-м мэкъумэщым щылэжьагъ: техник­механикэу ыкIи фермэм иинженерэу ригъажьи, Мыекъопэ районым исовхозэу N 10-м игараж ипащэ IэнатIэ нэсы­гъагъ. А илъэсхэм ащ заочнэу Пшызэ мэкъумэщ институтыр къыухынэу игъо ифагъ.

1974-рэ илъэсым Мэрзэкъанэ шъхьэгъусэ фэхъугъ Лэгъуф Нинэ, ащ Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтым (АКъУ-м) ифизикэ-хьисап факультет къыухыгъагъ, пенсием мэкIофэ МКъТУ-м иполитехническэ колледж хьисапымкIэ щыригъэджагъэх. НэбгыритIумэ пшъэшъитIу зэдапIугъ — Мадинэрэ Данэрэ. Мадинэ IэкIыб хэгъэгубзэхэмкIэ, Данэ экономикэмкIэ АКъУ-м ифакультетхэр къаухыгъэх, дэгъоу мэлажьэх, шъхьэкIэфэныгъэ къафашIы.

1985-рэ илъэсым къыще­гъэжьагъэу 2022-рэ илъэсым нэс Брыцу Мэрзэкъанэ апэ автобазэу «Туристым», нэужым ООО-у «Майкопавтотурист» хъужьыгъагъэм, ипэщагъ. Я 90-рэ илъэсхэр къиныгъэх, ау автобазэр зэбгригъэзыгъэп, 2000-рэ илъэсым ехъулIэу зэтыригъэпсыхьажьын, автотранспорт хъызмэтшIапIэу кемпингэу «Туристым» хигъэхьажьын ылъэ­кIыгъ. Ащ къыщегъэжьа­гъэу ООО-у «Майкопавтотуристыр» АдыгеимкIэ ыкIи Темыр КавказымкIэ кIэлэцIыкIу зыгъэ­псэфыпIэ анахь дэгъу хъугъэ.

ЗекIоныр

Брыцу Мэрзэкъанэ зекIоным мэхьанэ ин ритыщтыгъ. ЗекIоныр экономикэм илъэныкъо шъхьаIэхэм ащыщэу, Адыгеим хэхъоныгъэхэр анахь езыгъэшIыщтэу ылъытэщтыгъ. Респуб­ликэм культурнэ-тарихъ, археологическэ ыкIи географическэ псэуалъэу итыр гъунэнчъ. Ахэр иIэубытыпIэхэу проектыкIэхэр Мэрзэкъанэ ыгъэхьазырыщтыгъ ыкIи АР-м экономикэмкIэ и Министерствэ рихьылIэщтыгъэх.

Адыгэ лъэпкъым итарихъ шIу ылъэгъуным Мэрзэкъанэ къы­фэзыщагъэхэр иныбжьыкIэгъум нэIуасэ къыфэхъугъагъэх. Ахэм ащыщыгъ Пщыжъхьаблэ къыщыхъугъэу, Тбилиси щеджэ­щтыгъэ тарихълэжь-аспирантэу ПIатIэкъо Аскэр. Ащ адыгэмэ ятарихъ, Кавказ заом афэгъэ­хьыгъэ тхылъ гъэшIэгъонхэр Грузием къыфырихыщтыгъэх. Ахэм яшIуагъэкIэ лъэпкъым итарихъ хэшIыкIышхо фыриIэу Мэрзэкъанэ къэтэджыгъ, тарихълэжьмэ ишIэныгъэхэмкIэ адэгуащэщтыгъ.

Мэрзэкъанэ адыгэ диаспорэм илIыкIомэ бэрэ аIукIэу хъугъэ. Я 70-рэ илъэсхэм IэкIыб хэ­гъэгубэ ащ къыкIухьанэу амал иIагъэти, тыдэ щыIэми, адыгэ­хэм заIуигъакIэщтыгъ, зэпхыныгъэ адыриIэщтыгъ.

Мэрзэкъанэ шэнышIоу хэлъы­гъэхэм ащыщ уахътэ къыдафэ къэс икъоджэ гупсэ кIоныр, ащ щыпсэурэ нахьыжъхэм заIуигъэ­кIэныр, мэфэкIхэр афызэхищэнхэр. ИлIакъо щыщмэ ар ренэу афэгумэкIэу, ахэм ялIыкIоу зы­лъитэжьэу щытыгъ, амал зэриIэу ишIуагъэ аригъэкIы­щтыгъ.

«Депутатыр сыд фэдэ цIыфынэу щыт?» аIуи зеупчIыхэм, ащ мыщ фэдэ джэуап къытыжьыгъагъ: «НэмыкIым иуз ежь иузым фэдэу зэхэзышIэрэр ары депутатыцIэр зэпэсыгъэр». Республикэм лъэпкъ зэутэкIыныгъэ къизылъхьэ зышIоигъомэ Мэрзэкъанэ апэуцужьыщтыгъ, мамырныгъэм, зыкIыныгъэм цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэр фищэнхэр сыдигъуи ипшъэры­лъыгъ.

Мы дунаим тет пэпчъ ежь ихэгъэгукIэ заджэрэ чIыпIэ щы­риIэн фае, щылэжьэнэу, кIалэхэр щипIунхэу, ежь ыбзэкIэ щыгущыIэнэу. Зэфэдэныгъэм лъэпкъ зэкъошныгъэр къызэрэкIэлъыкIорэм ащ ицыхьэ телъыгъ. Зы щысэ къэсхьыщт ар зыфэда­гъэр къыриIотыкIэу:

2005-рэ илъэсым къалэу Псков экономическэ зекIонымкIэ семинарэу щызэхащагъэм къызыщэгущыIэм, зэлъашIэрэ усакIоу Расул Гамзатовым иусэ сатырэхэмкIэ ипсалъэ къыригъэ­жьагъ. А лъэхъаным ятIонэрэ чэчэн заор кIощтыгъэ, залым чIэсхэр къэгумэкIыгъэх.

Нет, не смирялись и не гнули спины Ни в те года, ни через сотню лет Ни горские сыны, ни их вершины При виде генеральских эполет. Ни хитроумье бранное, ни сила Здесь ни при чем. Я утверждать берусь: Не Русь Ермолова нас покорила, Кавказ пленила пушкинская Русь.

Залым чIэсхэр щытэу Iэгушъо къыфытеуагъэх.

Мэрзэкъанэ игопэшхо щы­хъущтыгъ зэнэкъокъу шIыкIэм тетэу Адыгэ Республикэм и Парламент Мыекъопэ районымкIэ идепутатэу зэрэхадзыгъэр. Мыекъопэ районыр Адыгеим хэгъэкIыгъэн фаеу зылъытэрэмэ зэрадыримыгъэштагъэмкIэ лъэп­къым зэрэфэразэр бэрэ ащ къыIощтыгъ. Мэрзэкъанэ ихэ­дзакIохэр ыгъэлъапIэщтыгъэх, гъогогъу пчъагъэрэ поселкэу Краснооктябрьскэм депутатэу щыхадзыгъагъ.

Тиреспубликэ Адыгэ Хасэр зыщызэхащэм, апэрэу ащ хэхьагъэхэм Мэрзэкъанэ ащыщыгъ. Апэрэ мафэм къыщыублагъэу илъэс 15-м къыкIоцI Адыгэ Хасэм и Совет ар хэтыгъ, Iоф­тхьабзэмэ зэкIэмэ чанэу ахэлэжьагъ. Организа­цием ищыкIэгъэ техникэр, авт­бусхэр къаритэу бэрэ хъугъэ, гъогу те­хьэхэ къэс адэIэпыIэщтыгъ.

1990-рэ илъэсым Брыцу Мэр­зэкъанэ РСФСР-м и Апшъэрэ Совет идепутатэу хадзыгъагъ.

1991-рэ илъэсым имэлылъфэгъу мазэ Адыгеир Краснодар краим къыхэкIыжьыгъагъ. 1991-рэ илъэсым ибэдзэогъу мазэ РСФСР-м и Апшъэрэ Совет Унашъо ыштэгъагъ «РСФСР-м хэтэу Адыгэ Автоном хэкур Советскэ Социалистическэ Рес­публикэу Адыгея шIыжьыгъэ­нэу». Бэдзэогъум и 3-м ащ кIуа­чIэ иIэ хъугъагъэ.

А лъэхъаныр гъэшIэгъоныгъ, лъэпкъ зэхашIэр иныгъэ, парламентым лъэпкъ зэфэдэныгъэ щытыубытыным тыфэбанэщтыгъ, «Комитет 40» зыфиIорэри зэха­щэгъагъ, гъэзетеджэр ащ щыгъуазэхэ сшIошIы. Къыхэгъэ­щыгъэн фае, джа лъэхъаным Мэрзэкъанэ Адыгэ Хасэм иIоф­шIэн чанэу зэрэхэлажьэрэм дакIоу, республикэм иуцун ыкIи игъэпсын иIахьышхо хилъхьагъ. Ригъэжьэрэ Iофыр кIэухым нимыгъэсэу ыуж икIыщтыгъэп. А лъэхъаным республикэм къо­тыгъэхэм лъытэныгъэ афишIыщтыгъ: Ахэр: Зэфэс Айдэмыр, ХъуакIо Налбый, Ацумыжъ Руслъан, Хъуажъ Руслъан, Мэкъулэ Джэбраил, Бзэсэжъ Заурбый ыкIи нэмыкIыбэу адыгэ лъэпкъым инеущырэ мафэ фэбанэщтыгъэхэм.

1991-рэ илъэсым Адыгеир республикэу щытыным зымакъэ фэзытыгъэ депутатхэм Мэрзэ­къанэ ащыщыгъ. Мыекъопэ районымкIэ Адыгеим и Апшъэрэ Совет иапэрэ зэхэсыгъо ар хадзыгъагъ, нэужым Адыгэ Рес­публикэм и Къэралыгъо Совет — Хасэ хъужьыгъэр. Апэрэ зэхэсыгъом хэхьэгъэгъэ депутатхэр ары Адыгэ Республикэм и Герб, и Гимн ыкIи и Быракъ зыштагъэхэр.

Иныбджэгъухэм афэгъэхьыгъ

Мэрзэкъанэ ныбджэгъубэ иIагъ. Ау Абрэдж АльмиркIэ къезгъэжьэщт. Альмир Абхъазым къикIыжьи, Адыгеим къызыкIожьыгъэм, АР-м и Лъэпкъ музей тхьаматэ зыщыфэхъугъэм къыщегъэжьагъэу ар инэIосагъ ыкIи ныбджэгъуныгъэ зэфыщытыкIэ зэдыряIагъ. Мэрзэкъанэ Альмир ишIэныгъэ, икъэбзагъэ, сыд фэдэрэ Iэшъхьэтети ышъхьэ зэрэфимыуфэрэм осэшхо Мэр­зэкъанэм фишIыщтыгъ.

Брыцу Мэрзэкъанэ гущыIэгъу уфэхъункIэ гъэшIэгъоныгъ, сыдигъуи къыодэIущтыгъ, ежь иеплъыкIэ утыригъэхьанэу уригъэзыщтыгъэп, нэбгырэ пэпчъ идунэееплъыкIэ къыдилъытэ­щтыгъ, ыгъэлъапIэщтыгъ. Зэ­лъашIэрэ модельер-дизайнерэу СтIашъу Юрэ итворчествэ лъэшэу ыгу рихьэу, лъыплъэу щы­тыгъ, зы къэгъэлъэгъон ащ зэ­хищагъэу блигъэкIыщтыгъэп. Лъэпкъ шъуашэмкIэ адыгэмэ ятарихъ СтIашъу Юрэ дунаим зэрэщаригъашIэрэр сэнаущы­гъэшхоу ылъытэщтыгъ.

Ипшъашъэхэм ягукъэкIыжьхэр

— 2009-рэ илъэсым Адыгэ къэралыгъо университетым Америкэм сигъэкIогъагъ колледжым программэу «Адыгеим икультурэрэ итарихърэ» зыфиIорэмкIэ лекциемэ сакъыщеджэнэу. ИнджылызыбзэкIэ Адыгеим фэгъэхьыгъэ курсэу лекции 10 зыхэтыгъэм Оберлин колледжым сыкъыщеджэгъагъ, ар еджэпIэ анахьыжъэу штатэу Огайо итыгъ, Нобель илауреатхэр, Вашингтон ыкIи Нью-Йорк имэрхэр, Китай ипремьер-министрэ хъугъэхэр ащ къычIитIупщыгъагъэх. ШIэныгъэу кIэлэ­егъэджэ училищым щызэзгъэгъотыгъэр, ащ ипащэ адыгэмэ ятарихъ фэгъэхьыгъэ курсэу тигъэкIугъэр, сятэ къысфиIо­тэгъагъэхэр, ахэр зэкIэ къысшъхьэпэжьыгъэх. Сэри дэгъоу темэм сыфэхьазырэу ащ сыкIогъагъ.

Оберлин колледжым ипрезидентэу Марвин Крисловым сэ сшъхьэкIэ сызэрэIукIэгъагъэри гум къинэжьыгъ.

Сятэ ренэу къысиIощтыгъ: «Бэрэ Iоф шIэ, шъыпкъагъэ зыхэгъэлъ — джащыгъум насыпи уиIэщт, гъэхъагъи пшIыщт». Ар къысщытхъун хъумэ зы гущыIэ закъу ыгъэфедэщтыгъэр: «Сыкъорэгушхо!», — еIо Мадинэ.

— СицIыкIугъом къыщегъэ­жьагъэу сятэ бэрэ сигъусэ­щтыгъ, икIэлэгъур къыIуатэу, къэбар гъэшIэгъонэу ыгу къэ­кIыжьхэрэмкIэ къыздэгуащэу хъущтыгъэ. Исабыймэ адэгущыIэным сятэ мэхьанэшхо ри­тыщтыгъ, гъэсэныгъэ тиIэным, ащ дакIоу адыгэ шэн-хабзэхэр тхэлъынхэм ренэу ар пылъыгъ.

Сятэ сыригъусэу Китаим, Францием, Тыркуем сащыIагъ. Тыдэ тыкIуагъэми, сыд фэдэ куп тыхэфагъэми, ащ цIыфхэр зэрищалIэщтыгъэх, ишIэныгъэкIэ адэгуащэщтыгъ, тарихъым ыкIи географием куоу зэрахишIыкIырэр тызхахьэрэмэ агъэшIагъощтыгъ.

Сыд фэдэ упчIэ сиIэми, сятэ игъэкIотыгъэу джэуап къыритыжьыщтыгъ, зэкIэми ахишIыкIырэм фэдагъ. МэфитIукIэ зыкI къэралыгъо ушэтынхэм географиемкIэ сызэрафигъэхьазырыгъагъэр сщыгъупшэрэп, ащ ишIуагъэкIэ ушэтыныр дэгъу дэдэу стыгъагъэ. Ежь географическэ ыкIи этнографическэ диктантхэм ренэу ахэла­жьэщтыгъ, балл инхэр къыхьыщтыгъэх. Сятэ сигъусэу шIэ­ныгъэ джэгукIэу «Мозгбойня» зы­фиIорэм тыхэлажьэщтыгъ, командэм текIоныгъэ къыди­хыным иIахьышIу хишIыхьэ­щтыгъ, илэгъухэм фэдэу ныбжьыкIэмэ ахэтыгъ, — ыгу къэ­кIыжьы Данэ.

Данэ икIалэу, ипхъорэлъфэу Нарт охътабэ Мэрзэкъанэ тыригъэкIуадэщтыгъ, ау ины зэ­рэ­хъурэр къызэримылъэгъужьыщтыр къыдилъыти, ащ ыгу филъхэр къыфитхыжьыгъэх. Ащ цIыф дэгъу зэрэхэкIыщтыр ышIошъ хъущтыгъ.

ЗэкIэмэ анахь тын лъапIэр цIыфхэм шIукIэ агу укъинэжьыныр ары. Адыгеим хэхъоныгъэ ышIыным фэлэжьэгъэ Брыцу Мэрзэкъанэ ащ фэдэ шIэжь лъапIэр къылэжьыгъ. Зэлъа­шIэрэ цIыфышхохэу икъоджэ гупсэу Фэдз къыдэкIыгъэхэм — Беданэкъо Аскэрбый, Быжь Сыхьатбый, Ахъмэт СултIан ыкIи нэмыкIыбэхэм яса­тырэ Брыцу Мэрзакъан Хьудэ ыкъор хэу­цуагъ.

Ацумыжъ Казбек. Тарихъ шIэныгъэхэмкIэ доктор.

Сурэтхэр: М. Брыцум иунэгъо хъарзынэщ.