Адыгабзэр шIу плъэгъуным пае уадыгэн фая? Ащ гъунапкъэ зэримыIэм ишыхьат мегрел кIалэу непэ нэIуасэ шъузфэтшIыщтыр.

Адыгеим, ткъош республикэ­хэм ащашIэрэ орэдыIоу Амиран охътэ заулэрэ тиIофшIэн зыфигъэсэнэу «Адыгэ макъэм» къэ­кIуагъ. Компьютерым епхыгъэу лэжьэнэу щытыгъэ кIалэм ады­габзэкIэ сэлам къытихэу, урысыбзэкIэ тыдэгущыIэми тэ тины­дэлъфыбзэкIэ къыддэгущыIэжьэу зэрэщытым псынкIэу гу лъыттагъ ыкIи тымыгъэшIэгъон тлъэкIыгъэп. Идунэееплъы­кIэрэ адыгэ шэн-хабзэхэм шIулъэгъуныгъэу афыриIэмрэ нахь благъэу нэIуасэ зыфэтшIыным ушъхьагъу фэхъугъэх.

Дахэу ар усэхэм къяджэ, орэдхэр къеIо, лъэпкъ Iэмэ-псымэ зэфэшъхьафхэм къарегъаIо. Адыгэхэм яхабзэ зэригъэлъапIэрэм, щысэтехыпIэ зэришIырэм имызакъоу, тишхыныгъохэр икIасэх, ахэм шIуа­гъэу апылъыр, ацIэхэр къеIох. Адыгэ лъэпкъым шъхьэкIэфэныгъэу фишIырэр ыбзэрэ икультурэрэ куоу зэрэзэригъашIэрэм къеушыхьаты. Адыгэ кIалэмэ ныб­джэгъуныгъэ-блэгъэныгъэ адыриI.

Амиран орэдыр ищыIэныгъэ зэрэпхырыщыгъэм игугъу къытфишIыгъ. Ар усакIо, орэдыIу, пщынао ыкIи Адыгеим иныбжьыкIэ кIэлэ гъэшIэгъон.

— Сэ илъэс 32-рэ сыныбжь. СиунагъокIэ сятэ музыкэм фе­джагъэп, ау ыныбжь хэкIота­гъэу гитарэм, пщынэм ыкIи фортепианэм къаригъэIонэу зэригъэ­шIагъ. Орэдхэр къыIонхэр сянэ икIэсагъ. Сятэ ахэр ыусыщтыгъэ ыкIи ащ ифэмэ-бжьымэхэр сэри къыстехьа­гъэх. СшIо­гъэ­шIэгъо­нэу Iэмэ-псымэхэр зэзгъэшIэныр сицIыкIугъом, илъэситф сыныбжьэу, езгъэ­жьагъ. Сиапэрэ Iэмэ-псымэр — сабый гитарэ джэгуалъ. СицIыкIугъом щегъэжьагъэу кавказ орэдыIо цIэрыIомэ сядэIущтыгъ. Сянэ Шъачэ музы­кальнэ еджапIэм илъэси 6 сыныбжьэу сычIигъэ­хьагъ. Орэ­дIоным сыдигъуи сыфэщагъ. Тхьабысымэ Умарэ ыцIэ зыхьырэ музыкальнэ колледжым ащ сыщыфе­джагъ, — къытфиIотагъ Амиран.

1999-рэ илъэсым кIалэм иуна­гъо Адыгеим къэкIожьыгъ. ТIуапсэ пэмычыжьэу, шапсыгъэ чылэу Псыбэ щыпсэущтыгъэх.

— Адыгэмэ яхабзэхэр, яцIыфыгъэ тиунагъокIэ тыгу ри­хьыгъ, ащ пае Мыекъуапэ псэупIэкIэ къыхэтхыгъ. Адыгеир сиунэ хъугъэ, лъэпкъыр сэгъэлъапIэ, сэлъытэ. Адыгэ кIалэхэр сшым фэдэхэу синыбджэгъу благъэ хъугъэх. Адыгэ джэгум сыкIоныр, ащ сыкъыщышъоныр сикIас.

Анахьэу хэзгъэунэфыкIы сшIо­игъу адыгэ шхынхэм ащыщэу щыпс-пIастэр, мэлылыр, лылыбжьэр, пэлкъаор, щэлэмэ-хьалыжъохэр сикIасэх. Адыгэмэ яфэмэ-бжьымэ зыкIэт пстэури сигуапэу сэгъэлъапIэ. IэшIу дэд адыгэ шхыныгъор, — хегъэунэфыкIы мегрел кIалэм.

— Адыгэ шэн-хабзэхэр пшIогъэшIэгъон сыда зышIыгъэр? — сеупчIы Амиран.

— Адыгеим щыпсэурэ цIыф­хэм мамырныгъэ дахэ азыфагу зэрэдэлъыр дунаим ищысэтехыпIэ орэхъу. Ахэм зыкIыныгъэ ин ахэлъ. Адыгабзэр бзэ дах, урыгущыIэнкIэ гоIу, икультурэ лъагэ, шэн-хэбзэ дахэ пхырыщыгъ. Адыгэмэ лIыгъэу зэрахьэщтыгъэр анахьэу сшIогъэшIэ­гъон хъугъэ, арыти, лъэпкъым итарихъ изэгъэшIэни ыуж сихьагъ.

— Адыгэ шэн-хабзэхэм ате­тэу опсэуа?

— Лъэшэу къыспэблагъ адыгабзэр, тимегрелыбзэ тIэкIу ехьыщыр, гущыIабэ зэтефэ ямэ­хьанэкIи якъэIуакIэкIи. Шъхьэ­кIэфэныгъэм сыризехьакIу. Кавказ лъэпкъыбэм якультурэ спэблагъ: Абхъазым, Осетием, Ингушетием, Чэчэным, Грузием, Дагъыстан, Азербайджан ащы­псэухэрэм. Лъэшэу сикIас мыхэм ямэкъэмэ дахэхэр Iэмэ-псымэ зэфэшъхьафмэ къязгъэIоныр. МэкъэмакIэхэр «Лезгинкэм» кIэзгъахьи, Кавказ шъолъырым имэкъамэхэр зэхэгъэкIухьагъэу альбом гъэшIэгъон къыдэзгъэ­кIыгъ «Адыгэ мэкъамэхэр» ыцIэу.

— Мегрелыбзэм техьэу сыд фэдэ гущыIэха адыгабзэм хэтхэу пшIэхэрэр?

— МегрелыбзэкIэ «намыс» гущыIэр «намус» тэIо. Намысыр — сшъхьэ слъытэжьын, цIыфхэми шъхьэкIафэ къысфашIэу сыпсэуныр ары. АдыгэхэмкIэ ащ апэрэ чIыпIэр щыIэныгъэм щеубытышъ, ар сымыукъоным сыпылъ.

— Сыд фэдэ творческэ гухэлъха уиIэхэр?

— СишIэныгъэ хэзгъэхъоныр, си Адыгей дахэ фэгъэхьыгъэ орэдхэр зыхэхьащтхэ альбом къыдэзгъэкIыныр. ЦIыфэу симэкъамэхэм ядэIухэрэм гухахъо хагъотэным сыфэлэжьэныр.

— Амиран, орэд ыкIи мэкъэмэ тхьапша уирепертуар хэтыр?

— Мэкъэмэ 200-м ехъу. Ижъырэ мэкъамэхэри, джырэ зэманыкIэм диштэхэрэри сэгъэ­федэх. Адыгэ орэдыкIэхэр тестхэнэу сэгъэхьазыры. Iэмэ-псымэ 18-м нэсэу зэзгъэшIагъэ: баяныр, аккордеоныр, осетин пщынэр, адыгэ пщынэр, гитарэр, мандолинэр, домрэр, балалайкэр, фортепианэр, флейтэр, ксилофоныр, вибрафоныр, пхъэкIычыр, нэмыкIхэри.

Сэ Адыгэ радиом звукорежиссерэу сыIут. Анахь шIу слъэгъурэ мэкъамэм Iоф дэсэшIэ, гухахъо хэсэгъуатэ. Шэн-хэбзэ ыкIи зекIокIэ-шIыкIэ дахэхэр къизыIотыкIырэ къа­шъор лъэшэу сикIас.

Лъэпкъ къашъом идэхагъэ цIыфхэм алъызгъэIэсы сшIоигъу. Адыгэ къашъор слъы хэлъ, орэдIоныр спсэ щыщ. Спортым мэхьэнэ ин есэты. Пчэдыжь къэчъыхьаныр сикIас.

— Унагъо джыри зэрэмышIагъэм сыщыгъуаз. Адыгэ бзылъфыгъэ шъхьэгъусэкIэ къыхэпхыным уегупшысэу къыхэкIыгъа?

— Тэ, мегрелхэм, псэлъыхъо­ным ихабзэу тхэлъхэр адыгэмэ яшэн-гъэпсыкIэ фэдэ хьазырых. Пшъашъэм иунэ кIэлэ купыр зыкIокIэ, сэмэркъэу чIэгъчIэ­лъыбзэкIэ зэрэщыгущыIэщты­гъэхэм фэдэу мегрелхэри мэгущыIэх. Псэлъыхъо кIалэм пшъашъэр ыгу рихьыгъэмэ, къы­диухьэзэ гурыIонэу дэгущыIэщтыгъ. Джащ фэдэу пшъа­шъэми ыгу еIугъэмэ, шъабэу джэуап къытыжьыщтыгъ. Ары, сыфай адыгэ пшъашъэ шъхьэгъусэ сфэхъунэу. Iэдэбныгъэ дахэ зэрихьэу, шэн-хэбзэ гъэтIылъыгъэкIэ псэоу, адыгэ шхын къабзэ ыупщэрыхьын ылъэкIэу.

Мыпшъыжьэу Iоф зэрэзыдишIэжьырэм ишыхьатэу Амиран мэпсэу. Гу кIуачIэу иIэмкIэ, къэшъон сэнаущыгъэу хэлъымкIэ, Iэмэ-псымэ зэмылIэужы­гъоу къызэригъаIохэрэмкIэ щыIэныгъэм шIулъэгъоу фыриIэр къы­хэщы. ЗиIофшIэн гуетыныгъэ­шхо фызиIэ творческэ цIыфхэм тиреспубликэ щыпсэухэрэр дэхагъэм хэщэгъэнхэмкIэ, дунаим тет цIыф лъэпкъ зэфэ­шъхьафхэм яшэн-хабзэхэр нахь дэгъоу ашIэнхэмкIэ, ныбжьыкIэхэр шэпхъэ дахэхэм атетэу пIугъэн­хэмкIэ, тятэжъхэм якIэн бай къэухъумэгъэнымкIэ яшIуа­гъэ къэкIо. Лъэпкъ зэхэдз зимы­Iэхэм, шIэныгъэм зыфэзыщэ­хэрэм яещт мамырныгъэр зыщыбысым неущырэ мафэр.

Лъэпшъыкъо Фатим.