АР-м игъэцэкIэкIо хэбзэ къулыкъухэм япащэхэр зихэку къэзыгъэзэжьыгъэхэр щыIэныгъэм хэгъэгъозэжьыгъэнхэм епхыгъэ Iофыгъохэм зыщатегущыIэгъэхэ Iэнэ хъурае щыIагъ.

АР-м лъэпкъ IофхэмкIэ, Iэ­кIыб къэралхэм ащыпсэурэ тилъэпкъэгъухэм адыряIэ зэпхыныгъэхэмкIэ ыкIи къэбар жъугъэм иамалхэмкIэ и Ко­митет Iофтхьабзэм кIэщакIо фэхъугъ.

Iэнэ хъураем хэлэжьагъэх Адыгеим ихэбзэ къулыкъушIэ­хэр, общественнэ организа­цие­хэм ялIыкIохэр, АР-м иапшъэрэ еджапIэхэм яIофышIэхэр, хэкум къэзыгъэзэжьыгъэхэр, нэмыкIхэри.

Комитетым итхьаматэу Шъхьэ­лэхъо Аскэр зэхэсыгъор къызэIуихыгъ ыкIи зэрищагъ. Ащ къызэриIуагъэмкIэ, хабзэ зэрэхъугъэу, илъэс къэс хэкум къэзыгъэзэжьыгъэм и Мафэ зыщыхагъэунэфыкIыщтым, шышъхьэIум и 1-м ипэгъокIэу мыщ фэдэ Iофтхьабзэ зэхащэ. Тилъэпкъэгъухэр къырагъэблагъэх ыкIи гумэкIыгъоу яIэхэм зыщагъэгъуазэ, ахэр дагъэзыжьын зэралъэкIыщт шIыкIэхэм зэдегупшысэх. ГумэкIыгъоу щыIэхэм ащыщ тилъэпкъэгъухэм якъэкIожьын. Непэ чIыпIэ къи­нэу тихэгъэгу зэрытым елъытыгъэу ахэм якъэкощыжьын епхыгъэ Iофыр нахь хьылъэ хъугъэ.

Нэужым тилъэпкъэгъухэм алъэныкъокIэ УФ-м икъэралыгъо политикэ Адыгэ Респуб­ликэм зэрэщагъэцакIэрэм комитетым ипащэ игъэкIотыгъэу къытегущыIагъ. Ащ къызэриIуа­гъэмкIэ, мыгъэ илъэс 25-рэ мэхъу косовэ адыгэхэм Адыгеим къызагъэзэжьыгъэр. Непэрэ УрысыякIэр пштэмэ, зэлъэпкъэ­гъухэр зы хъужьынхэмкIэ, ахэм язэпхыныгъэ гъэпытэгъэнымкIэ гъогу къин къызэпызычыгъэхэм Адыгеир ащыщ.

Тилъэпкъэгъухэм яхэбзэ фитыныгъэхэр къэухъумэгъэнхэм епхыгъэ федеральнэ хэбзэгъэу­цугъэхэр АР-м щагъэцакIэх. Ахэм ащыщ къэралыгъо программэхэу «Лъэпкъ зэфыщы­тыкIэхэр гъэпытэгъэнхэр ыкIи яхэгъэгу шIу алъэгъоу пIугъэнхэр», «IэкIыбым щыпсэурэ тилъэпкъэгъухэм зэпхыныгъэу адыряIэр гъэпытэгъэныр ыкIи зихэку къэзыгъэзэжьыгъэхэр щыIэныгъэм хэгъэгъозэжьыгъэн­хэр» зыфиIохэрэр. МыхэмкIэ Iофтхьэбзэ зэфэшъхьафхэр АР-м щырагъэкIокIых. Анахьэу анаIэ зытырагъэтырэр ныбжьыкIэхэр ары. Программэм игъэцэкIэн хахьэу тилъэпкъэгъухэр зыщыпсэурэ хэгъэгухэм яныбжьыкIэхэмрэ тэтиехэмрэ зэ­лъэкIох. Культурнэ, егъэджэн ыкIи зекIо Iофтхьабзэхэр ахэм афызэхащэх.

IэкIыбым щыпсэурэ тилъэпкъэгъухэм бзэр ыкIи культурэр къаухъумэным епхыгъэ Iоф­тхьабзэхэм комитетыр ахэла­жьэ. ГущыIэм пае, адыгэ диаспорэм илъэпкъ хабзэхэр къэу­хъумэгъэнхэм пае адыга­бзэр дунэе интернетым ипроектэу «Book2» хэгъэхьэгъэным ыуж итых.

— Тилъэпкъэгъухэм апае гущыIалъэу «Адыгабзэр сурэтхэмкIэ» зыфиIорэр адыгабзэкIэ, урысыбзэкIэ, инджылызыбзэкIэ ыкIи тыркубзэкIэ къыдэдгъэ­кIыгъ. IэкIыбым щыпсэурэ кIэлэцIыкIухэм апае адыгабзэкIэ тхылъ зэхэубытагъэу «Родные голоса» зыфиIорэр, адыгабзэр зэзыгъэшIэнэу фэе тилъэпкъэгъухэм апае егъэджэн тхылъ къыхаутыгъ. Ащ нэмыкIэу IэкIыбым щыпсэурэ тилъэпкъэгъухэм зэпхыныгъэ адытиIэным пае интернет къэкIуапIэхэр къызфэтэгъэфедэх. Тхыгъэхэр тырку­бзэкIэ, арапыбзэкIэ интернет нэкIубгъохэм къыщыхэтэутых. Джащ фэдэу IэкIыбым щыпсэурэ тилъэпкъэгъухэм афэгъэхьыгъэ радиокъэтынхэр къыдэкIых. Къы­хэгъэщыгъэн фае, къэбарлъыгъэIэс амалхэм яIофышIэхэм апае илъэс къэс зэнэкъокъоу «На родной земле. Между прошлым и будущим» зыфиIорэр зэхэтэщэ, — къыIуагъ Шъхьэлэхъо Аскэр.

Адыгеим иапшъэрэ еджапIэхэр ягъусэхэу тилъэпкъэгъу студентхэм культурнэ Iофтхьабзэхэр афызэхащэх, респуб­ликэмкIэ общественнэ мэхьанэ зиIэхэм ащыщыбэхэм ахагъэлажьэх. Тилъэпкъэгъу кIэлэцIыкIухэу IэкIыбым щыпсэухэрэм Урысыем гъэсэныгъэ щызэрагъэгъотыным АР-м иIахьышхо хешIыхьэ. 2022 — 2023-рэ илъэс еджэгъухэм Адыгеим иапшъэрэ еджапIэхэм IэкIыбым къикIыгъэ тилъэпкъэгъу нэбгырэ 37-рэ ащеджэ: Адыгэ къэралыгъо университетым ти­лъэпкъэгъу студент 17, Мые­къопэ къэралыгъо технологическэ университетым нэбгырэ 20.

2019-рэ илъэсым къыщегъэ­жьагъэу къэралыгъо программэу «Тилъэпкъэгъухэу IэкIыб къэралыгъохэм ащыпсэухэрэр ежьхэм яшIоигъоныгъэкIэ Адыгэ Рес­публикэм къэкощыжьынхэмкIэ IэпыIэгъу афэхъугъэныр» зыфи­Iорэр республикэм чанэу щэлажьэ. ИлъэсиплIым программэм игъэцэкIэн хахьэу IэкIыбым къикIыжьыгъэ тилъэпкъэгъу нэбгырэ 218-рэ (нэбгырэ 79-рэ ыкIи ахэм яунэгъуи 139-рэ) АР-м псэупIэкIэ къэкIуагъэх. Ахэм ащыщэу нэбгыри 112-р (нэбгырэ 40-р ыкIи ахэм яунэгъо 72-р) Шам, Тыркуем, Иорда­нием ыкIи Абхъазым къа­ры­кIыгъэх. 2023-рэ илъэсым ти­лъэп­къэгъу нэбгырэ 60-мэ (прог­рам­мэм хэлажьэхэу нэ­бгырэ 15-м ыкIи унэгъо 45-мэ) Адыге­им псэупIэкIэ къагъэзэ­жьынэу щыт. Ахэм ащыщэу нэ­бгырэ 23-р учетым хэт. Программэм игъэ­цэкIэн лъагъэ­кIуатэ.

— Мыгъэ яплIэнэрэ илъэс хъугъэу программэр тишъолъы­ри щагъэцакIэ. Ащ ипхырыщын фэгъэзэгъэ къулыкъу пстэуми зэзэгъыныгъэхэр адашIыгъэх. Программэр зыфэIорышIэрэр IэпэIэсэныгъэ ин зыхэлъ ти­лъэпкъэгъухэу IэкIыб къэралыгъохэм ащыпсэухэрэм тишъо­лъыр къагъэзэжьыныр, респуб­ликэм исоциальнэ-экономикэ хэхъоныгъэ яIахьышIу хашIыхьаныр ары, — къыIуагъ Шъхьэлэхъо Аскэр.

Мы программэм игъэцэкIэн къыхиубытэу IэкIыбым къикIы­жьырэ тилъэпкъэгъухэр щыIэныгъэм хэгъэгъозэжьыгъэнхэмкIэ Гупчэу АР-м щыIэм чанэу Iоф ешIэ. Кощын Iофым епхыгъэ тхылъхэр тилъэпкъэгъухэм афэгъэпсыгъэнхэмкIэ, УФ-м кощынымкIэ ихэбзэгъэуцугъэ игъэцэкIэн щыгъэгъозэгъэнхэмкIэ, социальнэ упчIэу къэуцухэ­рэр афызэхэфыгъэнхэмкIэ Iофыгъо зэфэшъхьафхэр гупчэм регъэ­кIокIых. Мы мафэм ехъу­лIэу IэкIыбым къикIыжьыгъэ ти­лъэпкъэгъу нэбгырэ 200-м ехъу Адыгеим щэпсэу.

— Комитетымрэ общественнэ организациеу «Адыгэ Хасэмрэ» Шам щыщ адыгэхэмрэ Адыгеим щыпсэухэрэмрэ зэ­къошныгъэ-зэпхыныгъэ азыфагу илъыным тыдэлажьэ. Мы лъэныкъомкIэ район ыкIи къо­джэ Адыгэ хасэхэр нахь чанэу Iофтхьабзэхэм къахэлэжьэнхэу тыфай. Тилъэпкъэгъухэр щыIэныгъэм хэгъэгъозэжьы­гъэнхэмкIэ лъэпкъ пэпчъ социальнэ Iэ­пыIэгъоу къаригъэкIырэм мэ­­хьанэшхо иI, — къы­Iуагъ Шъхьэлэхъо Аскэр.

Общественнэ организациеу «Адыгэ Хасэм» итхьаматэу ЛIымыщэкъо Рэмэзан къызэриIуагъэмкIэ, тилъэпкъэгъухэм ягумэкIыгъохэм защагъэгъозэным ыкIи амалэу яIэмкIэ ахэм язэшIохын зэрэдэлэжьэщтхэм тегущыIэнхэу зэрэугъоигъэх. ГущыIэм пае, якIэлэцIыкIухэр зэрэрагъэджэщтхэм, чIыгу Iахьхэм язэгъэгъотын, УФ-м игражданствэ зэригъэпсыщтым, пенсие къызэрэратыщт шIыкIэм епхыгъэ упчIэхэр ары нахьыбэу тилъэпкъэгъухэм къаIэтырэр. УпчIэу къэуцухэрэм алъэны­къокIэ унашъоу щыIэхэр бэрэ зэблахъух, арышъ, ахэм икъоу ащыгъэгъозэгъэнхэ фае.

АР-м иапшъэрэ еджэпIитIу ялIыкIохэу ЛIыхьэтыкъо Сусанэ ыкIи Пэфэ Фатимэ зэхэсыгъом къыщыгущыIагъэх. Тилъэп­къэгъу кIэлэцIыкIухэр апшъэрэ еджапIэхэм ачIэхьанхэмкIэ фэгъэ­кIо­тэныгъэу яIэхэм, ахэм яеджэн зэрэгъэпсыгъэм къатегущыIагъэх. Адыгэ къэралыгъо университетым илIыкIо къызэриIуагъэмкIэ, IэкIыб къэралхэм къарыкIыгъэхэр рагъэджэнхэу заублэм, Тыркуем, Шам, Иорданием къарыкIыгъэхэр ары зэрэрагъэжьэгъагъэр. Мы ма­фэм ехъулIэу тилъэпкъэгъу нэ­бгырэ 17 (Шам — 9, Иорданием — 5, Тыркуем — 2, Израиль — 1) еджапIэм щеджэ. Мы илъэсым Иорданием щыщ нэбгыри 3-мэ ялъэIу тхылъхэр къатыгъэх. Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым зэкIэмкIи IэкIыб къэралыгъо 51-мэ къарыкIыгъэ нэ­бгырэ мин фэдиз щеджэ. Ахэм ащыщэу нэбгырэ 20-р тилъэпкъэгъух.

Адыгеим къэкIожьыгъэ ти­лъэпкъэгъухэр нахьыбэу зыщы­псэухэрэр Афыпсыпэ къоджэ псэупIэр ары. Ащ ипащэу ШIуцIэ Казбек къызэриIуагъэмкIэ, мы мафэм ехъулIэу Пэнэхэс тилъэпкъэгъу нэбгыри 150-рэ дэс. Ахэм урам псау афыхахыгъэу зэгурыIохэу щэпсэух, мэ­лажьэх, ясабыйхэр апIух, унэгъо хъызмэтым пылъых. Урысыбзэ икъоу зэрамышIэрэр ары къиныгъоу зэуталIэхэрэр. Ау ари зэшIохыгъэ зэрэхъущтыр къоджэ псэупIэм ипащэ къыIуагъ.

Афыпсыпэ къоджэ псэупIэм ипащэ сыд фэдэрэ лъэныкъокIи тилъэпкъэгъухэм IэпыIэгъу зэра­фэхъурэр, хэткIи ар щысэтехыпIэу зэрэщытыр къыхигъэщызэ, Шъхьэлэхъо Аскэр ирэзэныгъэ гущыIэхэр ШIуцIэ Казбек ри­Iуагъэх.

Тилъэпкъэгъухэм яупчIэхэр хэбзэ къулыкъухэм ялIыкIохэм афагъэзагъэх, ахэм игъэкIотыгъэ джэуапхэр къаратыжьыгъэх.

КIАРЭ Фатим.