[caption id="attachment_136094" align="aligncenter" width="800"] Сурэтыр: Артур Лаутеншлегер[/caption]

ХэушъхьафыкIыгъэ дзэ операциеу Украинэм щыкIорэм Мыекъуапэ щыщ Датхъужъ Арамбый Шумафэ ыкъор хэлэжьагъ. Идзэ пшъэрылъ ыгъэцакIэзэ лIыхъужъныгъэу, псэемыблэжьныгъэу зэрихьагъэхэм афэшI къэралыгъо тын лъапIэу ЛIыхъужъныгъэм иорден щымыIэжьэу къыфагъэшъошагъ.

ЛIыхъужъныгъэр зыхэт щыIэныгъ

ИцIыкIугъом къыщегъэжьа­гъэу тырахыгъэ сурэтхэр зыдэтхэ альбомыр, къэтэбэ плъыжьыр зытебзэгъэ къэмланым дэлъ орденыр, ар къызэрэфагъэшъо­шагъэр къэзыушыхьатырэ тхы­лъыр ыкIи Арамбый нэмыкI орден зэфэшъхьафхэу къыратыгъэхэр Iанэм телъых. Ахэм азыфагу къыдиубытэгъэ щыIэныгъэ кIэ­кIым хэтых апэрэ кIэлэцIыкIу шъобжхэр ыкIи лIыхъужъныгъэ шъыпкъэр. АщкIэ Датхъужъ Арамбый ыцIэ ти­лъэхъан илIы­хъужъхэм ясатырэ хэтхагъэ хъугъэ.

КIэлэцIыкIугъор

Унагъом Арамбыйрэ ышыпхъоу Аминэтрэ къихъухьагъэр. Янэу Фатимэ къызэриIотэжьырэмкIэ, шынкIыгъэр ишапхъэу ар щытыгъ, иджанэ тет зы чыIу закъо мыгъэупкIэпкIагъэу унэм пфикIыщтыгъэп. IэпыIэгъу зищыкIагъэм псынкIэу ечъалIэщтыгъ. Хэти къыухъумэныр ицIыкIугъом къыщегъэжьагъэу ылъ хэлъыгъ.

[caption id="attachment_136095" align="aligncenter" width="800"] Сурэтыр: Артур Лаутеншлегер[/caption]

— КIэлэцIыкIу IыгъыпIэм сщэ зыхъукIэ офицерхэм я Унэ тыблэкIыщтыгъ, — ыгу къэ­кIы­жьы Арамбый янэу Фатимэ, — Шъуашэр ащыгъэу дзэкъулыкъушIэхэм ащыщ зэрилъэгъу­гъэм тетэу къэуцути, «Есть, товарищ капитан» римыIоу тыблигъэкIыщтыгъэп. ИцIыкIу­гъом къыщегъэжьагъэу дзэ Iофым зыфищэищтыгъ, шъуашэр икIэсагъ. Я 4-рэ классым исхэу сочинение «Ины узыхъукIэ хэтэу ухъумэ пшIоигъуа?» затхыми, кIалэу классым исхэм янахьыбэм космонавт сэнэхьатыр къыхахыгъ, ежьым милиционер хъунэу зэрэфаер къыриIотыкIыгъагъ. Арамбый гухэлъышIоу зыдиIыгъыгъэм къыфэкIуагъ. Я 22-рэ Мыекъопэ гимназием щеджагъ. Ащ чIэсыфэ спортым пылъыгъ, футбол еджапIэри дихьыщтыгъ. КъэIогъэн фае ятэ Шумафэ бэнэнымкIэ мастерэу зэрэщытыгъэр. Хьэпэе Арамбыйрэ Емыж Арамбыйрэ СССР–м ичемпионат ифинал щыбанэхэ зэхъум, Шумафэ ыIогъагъ: «ТIумэ яз къыхьымэ кIалэу къысфэхъурэм Арамбый фэсыусыщт». Джары ыцIэ къыха­хынэу зэрэхъугъэр. Апшъэрэ гъэсэныгъэ кIалэм зызэрегъэгъотым, милицием хэхьагъ. Уголовнэ лъыхъонымкIэ Мыекъо­пэ район отделым Iоф щишIагъ, ащ ыуж нэмыкI чIыпIэхэми ащыIагъ. Тыдэ зыщэIи игупцIэнагъэ, ихьалэлыгъэ, IэпыIэгъу зищыкIагъэм ригъэгъотыныр зэришэнхэр аригъэшIэн ылъэ­кIыгъ.

— Iоф ешIэфэ хъугъэ-шIэгъэ гъэшIэгъонхэм ахафэщтыгъ, — къеIуатэ Фатимэ. — Мафэ горэм гуIэзэ къыдэлъэдэжьыгъ, ащ дэжьым Ханскэм Iоф щишIэщтыгъ. «Тят, дзыо нэкI тиIэмэ къысэт чэтIус истэкъонэу» ыIуагъ, тэри чэтхэр тиIагъэх. «Сыд епшIэщтыр?» зеIом ятэ, «ныо горэм ичэтIус шIуатыгъугъэу мэгъышъ, фэсщэщт» къыриIожьыгъ. БзэджэшIагъэхэр зезыхьагъэхэм пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыщалъыплъэхэрэм чэщ къулыкъур щихьынэу зыкIокIэ ышхыщтыр зыдезгъэхьыщтыгъ. «Нахьыбэу къысфилъхь» ыIощтыгъ, зэкIэ зыдигъэшхэныр ишэныгъ. Джащ фэдагъ си Бушэ.

Арамбый нахьыбэрэм зэрашIэщтыгъэр «Буша». Сыда пIомэ, зэцIыкIум янэ «Арамбуша» риIощтыгъ. Джаузэ цIэ тедзэу «Буша» къытырагъэнагъ.

ЩыIэныгъэр лъыкIуатэщтыгъ. Арамбый къыщагъ, кIэлитIурэ пшъэшъитIурэ къыфэхъугъэх. Исабыйхэр шIу дэдэ ылъэгъущтыгъэх, ахэр ыгъэгушIонхэм фэшI ымышIэн щыIагъэп. Анахьэу кIалэхэм ягъэсэн зыпылъыгъэр.

— ШIулъэгъоу къытфыриIэм дакIоу, лIыгъэ тхэлъыным, тыкъызэкIэмыкIоу тиIуагъэ пытэу тытетыным тыфигъасэщтыгъ, — къеIуатэ икIалэу Мыхьамодэ. — «Датхъужъ лIакъом ылъапсэ ижъыкIэ къыщежьэ, убыхых, арышъ, егъашIи ынапэ тешъумых!» сыдигъуи тятэ къыси­Iощтыгъ. Джащ фэдэу гущыIэшхохэу ыкIи тэрэзхэу сшъхьэ къинагъэхэм ащыщ «Сыд пшIэщтми, ащ тIо егупшыс» тятэ зэриIощтыгъэр.

Мыхьамодэ ятэ къыриIогъэ гущыIэхэм арыгъуазэзэ мэпсэу. Ятэжъ ятэ ыцIагъэр зэрэфаусыжьыгъэм зэрэрыгушхорэр къытиIуагъ. КIэлэ ныбжьыкIэм унагъо ышIэгъакI. ХэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием хэлэжьэнэу зэрэрихъу­хьагъэр Арамбый игупсэхэм ариIуагъэп. Вахтэ шIыкIэм тетэу IофышIэ Краснодар кIоу ары къариIуагъэр. Ау сыдэу хъугъэ­ми, ным ыгу къешIэ, рэхьатыгъо ащ зыфигъотыжьыщтыгъэп.

— Зы гущыIэ къытиIуагъэп ыкIи тегуцэфэнэу зы къытфыхигъэщыгъэп, — гъызэ янэ къе­Iуатэ, — зэкIэ шъэфэу зэшIуигъэкIыгъ. Хьадагъэр зытекIым къытаIуагъ ащ бэрэ зызэригъэ­хьазырыгъэр, ыпкъы­шъолкIи, дзэ IофымкIи. Мафэ горэм, хэушъхьа­фыкIыгъэ дзэ операциер зырагъэжьагъэм мэзэ заулэ тешIагъэу, шхэзэ къеIо: «КIэлэ ныбжьыкIэ цIыкIухэу илъэс 20 — 25-рэ зыныбжьхэр зэрэхэкIуа­дэхэрэр тэрэзэп. СикIалэхэр ащэнхэм ычIыпIэ сэ ащ сыкIомэ нахьышIу. Родинэр къэтыухъумэн фае». Нэпсыр къысэтэкъохэу сыкъызежьэм, сигъэIэсагъ зыми мыкIонэу, рэхьатэу зы чIыпIэ исынэу сыкъыгъэгугъи.

Тарихъым зыхитхагъ

Датхъужъ Арамбый мы илъэ­сым ищылэ мазэ къыщегъэжьагъэу мэлылъфэгъум нэс хэ­ушъхь­фыкIыгъэ дзэ операцием хэтыгъ. Мэлылъфэгъум и 4-м Артемовскэ дэт гимназиер аштэнэу пыим зэпэуцужь лъэшэу къаришIылIагъэм ар хэ­фагъ. Ухьазырыныгъэ дэгъу зыIэкIэлъ ыкIи хэшыпыкIыгъэ дзэкIолIхэр зыхэтыгъэ отрядым зэрифэшъуа­шэу пыир а мафэм зэкIифагъ. Ащ къыкIэлъыкIогъэ мафэм «тыдэ укъикIи, лажь», «щэр — делэ, нэм кIаплъэрэп, цIыфышIуи дэйи зэхидзырэп зэра­Iоу», лагъымэу къахадзагъэм зэрэотрядэу апсэ ыхьыгъ. Арам­бый ыпсэ хэтыфэ къыготхэр, тикъэкIощт уахътэ къыухъумэхэзэ ипшъэрылъ ыгъэцэкIагъ. Унэшъо пытэу ышIыгъэм тетэу, ащымыгъупшэжьын лIыхъужъны­гъэр хэлъэу тичIыгу цIыкIу ыкIи зэрэкъэралыгъоу ятарихъ ащ ыцIэ хитхэн ылъэкIыгъ.

Нэпсыр хыорэу къызэтэкъо­хырэ ным икIалэ иаужырэ гущыIэхэр ыгу къинагъэх:

— Гъэтхапэм и 21-м аужырэу къысфытеуагъ. «Умыгъ, умыгу­мэкI зэкIэ сиIофхэр дэгъух, мэкъуогъу мазэм сыкъэкIощт» къысиIуагъ. Унэм исэу къызыкIэмыупчIагъэ къыгъэнагъэп, хьэ гъощагъэу къытфэкIуагъэу дэлъми игугъу къышIыгъ. «Тян, сэ сызэрэшъуфэзэщырэр» къы­си­Iуагъ тизэдэгущыIэгъу икIэ­ухым.

Ныбджэгъу­хэм ягущыIэ фабэхэр

Арамбый къыдеджагъэми, Iоф зыдишIагъэми, нэмыкI чIыпIэ щыIукIагъэми, ныбджэгъоу иIагъэр макIэп. Ахэм ащыщхэм гущыIэгъу тафэхъугъ.

АР-м хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ иотделэу Мые­къуапэ щыIэм иIофышIэу Григорий Олейниковым Арамбый Iоф дишIагъ.

— Арамбый цыхьэ зыфэпшIын цIыфыгъ, ифэшъуашэу погонхэр телъыгъэх. Тэ тиIофшIэн зэрэщытымкIэ, уигъусэ цIыфым мэхьанэ иI. Арамбый хы чIэ­гъым удычIэхьагъэми укъыхищыжьынэу, «зы лъэбэкъукIи укъызэкIэмыкIу» Iуагъэм ры­гъуазэзэ псэущтыгъ. Щынэр зымышIэрэ цIыфэу, ащкIэ бэхэр ехъуапсэу щытыгъ. Къэралы­гъом щыхъурэ-щышIэхэрэм сыдигъуи агъэгумэкIыщтыгъ. Арышъ, хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием ар зэрэкIуагъэр зызэхэсэхым згъэшIэгъуагъэп. Рэхьатэу щысын зэримылъэкIыщтыр сшIагъэ. Ныбджэгъу шъыпкъагъ, къумалыгъэ къыбдызезымы­хьащт цIыфыгъ, мыжъо дэпкъым фэдэу укъоуцонэу щытыгъ. ШIукIэ егъашIэм сыгу илъыщт.

ХэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием мыкIозэ аужэу зыIукIэгъэ иныбджэгъур Михаил Козменкэр ары. Ащ къызэрэтфиIотагъэмкIэ, хэгъэгум инеущ зэ­рэ­фэгумэкIырэр къыриIуагъ.

— Шъыпкъэр пIощтмэ, игу­хэлъхэм сызэращигъэгъозагъэр згъэшIэгъуагъэ, — еIо Михаил. — Бушэ шъхьэихыгъэу гущыIэщтыгъэ цIыфми, игухэлъхэр къыIонхэр икIэсагъэп, ышIэщтыр ышIэти ыуж икIыжьыщтыгъ. Теубытэгъэ пытэ зыхэлъэу, цыхьэ зыфэпшIын цIыфэу ар къытхэтыгъ. НыбджэгъушIур зэрэчIэсынагъэр лъэшэу сигу­хэкI.

«Заом нэмыкI Арамбый къы­фырикъугъэп»

ЛIыхъужъыр иаужырэ гъогу агъэкIотэжьынэу иныбджэгъу дзэкIолIхэр, чылэмкIи къалэмкIи иныбджэгъугъэхэр, къыдеджагъэхэр, иIахьыл гупсэхэр къе­кIолIагъэх. ГущыIэ дахэу, фабэу Датхъужъхэм якIалэ фаIуагъэр макIэп. Иныбджэгъухэу, дэгъоу зышIэщтыгъэхэм къаIуагъ: «Заом нэмыкI Арамбый къыфырикъугъэп!»

ИшIэжь сыдигъуи ягъусэщт

ЛIыхъужъныгъэм иорденэу Датхъужъ Арамбый къыфагъэшъошагъэр Молькинэм дэт дзэ частым игупсэхэм къащаратыжьыгъ. ИкIалэу Мыхьамодэ ятэ икъэбар икъоу зэрамышIэ­рэм емызэгъэу командирхэм ащыщ къафиIотэнэу зыфигъэзагъ.

— Дзэ частым къызэрэщысфаIотагъэмкIэ, ащ «Драгон» зэреджэщтыгъэхэр, — еIо Мы­хьамодэ. — «КIэлэ пытэ ищыгъэм гу лъымытэнэу, ар пщыгъупшэнэу щытыгъэп» ыIуагъ командирхэм ащыщ. Щылэ мазэм зэкIэри шъошэ фабэхэр ащыгъэу зыщэтхэм, ежь майкэм зыухъумэхэрэ ныбалъэр те- ­лъэу хэтыгъ. Iофыр ыкIэм нимыгъэсэу зэуапIэм къыIукIы­жьыщтыгъэп. Пстэуми апэ итэу, «Ала­хьыр тигъус» ыIоти, ежьэщтыгъ.

Датхъужъ Арамбый зэрихьэгъэ лIыхъужъныгъэм къыкIэхъу­хьэрэ ибынхэр рыгушхохэу агу илъыщт. Ятэ ишIэжь сыдигъуи ягъусэщт. Янэ-ятэхэу Шума­фэрэ (идунай ыхъожьыгъ) Фатимэрэ цIыфыгъэ хэлъэу якIалэ зэрапIугъэмкIэ шъхьащэ афэтэшIы. Илъэс 46-рэ зыныбжь лIыхъу­жъэу зыпсэ зыгъэтIылъыгъэр ныбжьыкIэхэмкIи щысэтехыпIэу щытыщт.

Iэшъынэ Сусан.