Урысыем ыкIи СНГ-м хахьэщтыгъэ хэгъэгухэм игъэкIотыгъэу ащы­хагъэунэфыкIы Курскэ заор зыщыIагъэр илъэс 80 зэрэхъугъэр, ащ Хэгъэгу зэ­ошхом ыкIи я II-рэ дунэе заом чIыпIэшхо щеубыты.

[caption id="attachment_135806" align="aligncenter" width="800"] ЗэIухыгъэ къэбарлъыгъэIэс амалхэр.[/caption]

Нэмыц техакIохэм ядзэхэр Курскэ дэжь къыщагъэуцунхэмкIэ ыкIи зэкIафэжьынхэмкIэ операцие пчъагъэ рагъэкIо­кIыгъ. Тарихъым пылъ шIэныгъэлэжьмэ ар едзыгъуитIоу зэтырауты: зыкъэгъэгъунэжьыгъэныр (бэ­дзэогъум и 5 — 23-рэ) ыкIи ыпэкIэ лъыкIотэгъэныр (бэдзэ­огъум и 12-м къыщегъэжьагъэу шышъхьэIум и 23-м нэс). ЗэкIэри зэхэтэу мы зэошхор мэфэ 50-рэ кIуагъэ. 1943-рэ илъэсым игъэмафэ щыIэгъэ картэм ухаплъэмэ, Курскэ шъолъырым къуапэу иIагъэр ары нэмыц техакIомэ къаухъурэинэу ыкIи аштэнэу зыфэягъэхэр.

ЫпэрапшIэу советскэ дзэхэр ыпэкIэ зэрэлъыкIотэщтхэм зыфагъэхьазырыщтыгъ. Ау разведкэм къытыгъэ къэбарым ыуж, ар зыфэгъэхьыгъагъэр пыир къылъыкIотэнэу стратегическэ пшъэрылъ зэриIэр ары, мэлылъфэгъум ыгузэгухэм яшIоигъоныгъэ зэблахъужьыгъ. Ставкэм унашъо ышIыгъ нэмыцэу къафилъыщтхэм яжэнхэу ыкIи зэрагъэтэкъощтхэм зыфагъэхьазырынэу, ащ къыкIэлъыкIоу, игъо къызысрэм, ежьхэр ажэхэхьажьынхэу. Нэужым къы­зэрэнэфагъэмкIэ, а уна-шъоу ашIыгъагъэр зэкIэмэ анахь тэрэзыгъ.

Щэгъогогъо Гитлер зэблихъу­жьыгъэ планэу фашистыдзэхэр къилъынхэу зыщытыгъэ уахътэр совесткэ Iэшъхьэтетмэ ашIэщтыгъ. Ар зытырагъэфагъэр 1943-рэ илъэсым ижъоныгъуакIэ икIэухыр — мэкъуогъум икъежьапIэхэр ары. Пыир Воронежскэ ыкIи Гупчэ фронтым танкыкIэхэмкIэ къяоным фэхьазырыгъ.

Курскэ заом имэхьанэ, ащ иинагъэ зэхэшIэгъэным пае пчъагъэмэ зафэдгъэзэн: Воронежскэ ыкIи Гупчэ фронтым Курскэ заом иапэрэ мафэхэм дзэкIолI нэбгырэ миллионрэ мин 336-рэ, топ ыкIи миномет мин 19, танк 3444-рэ, самолет 2172-рэ хъущтыгъэ. Курскэ къуапэм ыкIыбкIэ Степной дзэ шъолъырыр щыIагъ, ар Ставкэм IэпэчIэгъанэу ыгъэхьазыры­гъагъ, Орел ыкIи Белгород пыир апхырымыкIыным пае, апэрэмкIэ, ятIонэрэмкIэ, ыпэкIэ лъыкIотэнхэ хъумэ, ари тидзэхэм ахагъэхъожьынэу.

Нэмыцмэ темырымкIэ ыкIи къыблэмкIэ гъэзэгъэщт купитIу агъэхьазырыгъагъ. Ахэм ахэтыгъэх дивизие 50, танковэ ыкIи моторизованнэ дивизие 16-р ащыщэу, советскэ-нэмыц фронтыр пштэмэ, танковэ дивизиеу вермахтым иIагъэм ипроцент 70-рэ ар хъущтыгъэ. ЗэкIэмкIи нэбгырэ мин 900, топ ыкIи миномет мини 10, танкэ 2700-рэ, самолет 2050-рэ. ТанкыкIэхэу «Тигр», «Пантера» зыфиIохэрэр апэрэу жъугъэу заом хагъэлэжьэнхэу щытыгъ, ащ мэхьанэшхо пыим ритыщтыгъ.

«Цитадель» зыфиIорэ операциер бэдзэогъум и 5-м рагъэ­жьэнэу нэмыцмэ рахъухьагъ. Ащ идзэхэм танкыкIэхэу Т-VI «Тигр», Т-V «Пантера» ахэтыгъэх, ахэр тэ титанкэу Т-34-м нахь зэтегъэпсыхьэгъагъэх. Опе­рацием икъежьапIэ ехъулIэу нэмыц армием икупхэу «Гупчэм» ыкIи «Къыблэ» «Тигрэу» 130-рэ, «Пантерэу» 200 яIагъ. Ащ фэшъхьафэу, нэмыцмэ ятанкыжъмэ ахэIэзыхьажьы­гъэхэу, зэоным нахь фытырагъэпсыхьагъэхэу щытыгъэх, ахэр Т-III-р ыкIи Т-IV-р арыгъэх.

Тызэрэщыгъуазэу, Ставкэм унашъо ышIыгъагъ, ежьхэр апэ­рэу ыпэкIэ лъымыкIуатэхэу, пыеу къилъырэм ежэнхэу. Арэу­щтэу ашIыным щынагъуи хэ­лъыгъ, ыпэкIэ пчъагъэрэ нэ­мыцхэм яухъумэкIо линиехэр пхыратхъухэу хъугъагъэ. Ау Сталиным генералмэ адыри­гъэштагъ, мызыгъэгум советскэ дзэкIолIхэм яIофхэр нахьышIугъэх: дзэ заводмэ етIупщыгъэу танкыкIэхэр къыдагъэкIыщты­гъэх, «Т-34-м» фэшъхьафэу агъэзекIорэ орудиеу СУ-152-ри къашIыщтыгъ. Зыкъызщаухъу­мэжьынэу агъэхьазырыгъэ чIы­пIэм километрэ 250 — 300 фэдиз ыубытыщтыгъ.

Курскэ заом икъежьапIэ тидзэкIолIхэми, техникэми япчъа­гъэ бэкIэ нахьыбагъ. Гупчэ ыкIи Воронежскэ фронтхэм дзэкIолI миллионрэ мин 300-рэ ахэтыгъ, ахэм акIыб дэтыгъэ Степной фронтым хэтхэр джыри нэбгырэ мин 500 хъущты­гъэх. ЗэкIэ фронтхэр зэхэтхэу яIагъ танкэ ыкIи агъэзекIорэ орудие мини 5, топ ыкIи миномет мин 28-рэ, самолет мини 2, 6-рэ.

«Цитадель» зыцIэ опера­циер зыщырагъэжьэщт мафэр нахь къэблагъэ зэхъум, ар зэрэщыIэщтыр уушъэфыжьышъунэу щытыгъэп. Бэдзэогъум и 5-м ар зэрэрагъэжьэщтыр къэзыушы­хьатрэ къэбархэр советскэ раз­ведчикхэм мэфэ заулэкIэ нахьыжьэу къаIэкIэхьэгъагъэх. Пчэдыжьым сыхьатыр 3-м нэмыцхэр къежьэнхэу щытыгъэх. Командующхэу К. Рокоссовскэмрэ Н. Ватунинымрэ унашъо ашIыгъ бэдзэогъум и 5-р къыз­щихьэрэ чэщым артиллери­емкIэ джыри къемыжьэгъэ пыим еонхэу. Ар сыхьатыр 1-рэ та­къикъи 10-м рагъэжьагъ ыкIи зэпамыгъэоу бэрэ уагъэх, омэкъэшхор мыуцужьыщтым фэ­дагъ. Нэмыцэу зызыгъэхьазырыщтыгъэхэр ащ къежагъэхэп, лъэшэу зэридзагъэх, чIэна­гъэхэри ашIыгъ, ащ къыхэкIэу сыхьати 2,5 — 3-кIэ нахь гужъуагъэхэу къежьагъэх. Нэмыц танкхэр пчэдыжьым сыхьатыр хым ызыныкъор ары къызежьэшъугъэхэр. Пыир фэягъ ащ лъыпытэу советскэ дзэмэ япытапIэхэр пхыраутынхэшъ, Курскэ нэсынхэу. Апэрэ мэфэ дэдэм танк 500 фэдиз къытIупщыгъ, ау тидзэкIолIхэм ахэр къагъэуцушъугъэх. Мэфихым къыкIоцI пыир километри 10 — 12 ныIэп къылъыкIотэн зэрилъэкIыгъэр.

Апэрэ ошIэ-дэмышIэу нэмыц командованиемкIэ хъугъэр советскэ дзэкIолIхэр танкыкIэхэу «Тигр» ыкIи «Пантера» зыцIэхэм къызэрамыгъэщтагъэхэр ары. Артиллериеу чIыгум хэ­тIэгъагъэр лъэшэу а танкмэ яощтыгъ. Арэу щытми, щылыч Iужъоу танкмэ яIэм пхырыутыгъоягъ, танкхэр зы чIыпIэм щыпхырыкIыгъагъэх, ау ятIонэрэ линием нэсынхэм фэшI саперхэм яжэнхэу хъущтыгъэх, шъофыр лагъымэ зэкIагъ, а уахътэм титопхэр дэгъоу ахэм яощтыгъэх. Ащ изакъоп, тиавиацие зэпымыоу къашъхьарыбыбэщтыгъ. Апэрэ уахътэм кIогъэ заом фашистмэ нэбгырэ мин 50, танк 400 къыщычIанагъ, километрэ 15-м нахь чыжьэу мыкIошъухэу къызэтеуцуагъэх.

Ау Курскэ икъыблэ къуапэ дэжь Iофхэр щынэмыкIыгъэх. Бэдзэогъум и 8-м ехъулIэу уIэшыгъэ подразделениехэу нэмыц моторизованнэ купхэр, танк дивизиехэу я 4-рэ танковэ армиеу Гот зипащэр ыкIи купэу «Кемпф» советскэ дзэкIолIмэ япытапIэмэ километрэ 20 фэдизэу апхырыкIыгъэх. ПсэупIэу Обоянь ахэр екIуалIэщтыгъэх, ау а 1-рэ советскэ танковэ армиеу я-6-рэ гвардейскэ армием хахьэрэр лъэшэу къяо­жьыщтыгъ, ащ ыпкъ къикIэу фон Манштейн унашъо ешIы къо­хьапIэмкIэ нахь еонэу — Прохоровкэ лъэныкъом. Джа псэу­пIэм дэжь ятIонэрэ дунэе заом ианахь танк зэутэкIыныгъэшхор зыщыкIуагъэр, бгъуитIури зэ­хэтэу танк 1200-рэ а зэо­-зэу­тэкIышхом хагъэлэжьэгъагъ.

Прохоровкэ шъолъырым щызэрэугъоигъэхэу бэдзэогъум и 10-м пчэдыжьым советскэ танкхэр пыим жэхэхьанхэу ежьагъэх. Советскэ танкхэр пчъагъэмкIэ нахьыбагъэх. Бэ­дзэогъум и 13-м заор ыкIэм фэкIуагъ, я 5-рэ гвардейскэ армием заор лъигъэкIотэжьы­шъунэу щытыжьыгъэп, ау нэмыцхэри къылъыкIотэнхэм яIоф тетыжьыгъэп, зэкIэмкIи танк 250-рэ ныIэп къафэнэжьыгъагъэр. Советскэ командованиер гуIэзэ Прохоровкэ лъэныкъом кIочIакIэхэр ыдзыщтыгъэх. Бэ­дзэогъум и 13 — 14-м джыри заощтыгъэх, пыим иамалхэр къе­Iыхыщтыгъэх, я 24-рэ танковэ корпус закъор ары къы­фэнэжьыгъагъэр, ау ар заом хигъахьэмэ зи IэпэчIэгъанэ къыфэнэжьыщтыгъэп, ащ елъытыгъэмэ, тэ тидзэ джыри заом хигъэхьащт дивизие пчъагъэ иIагъ. Бэдзэогъум и 15-м Ставкэм унашъо ешIы Степной фронтыр Курскэ икъыблэ лъэныкъо щыкIорэ заом хигъэ­хьанэу, ащ ыуж, бэдзэогъум и 17-м, ыпэкIэ лъыкIотэнхэр рагъэжьэнэу. Ау джыри зэ танкхэр зэутэкIынхэу хъугъэп, нэмыцхэр зэкIакIохэу, Прохоровкэр къагъанэу аублагъ.

Мыекъуапэ щыщэу Владимир Мостововыр (1924 — 2020) Курскэ заом чанэу хэлэжьагъ. Владимир Казахстан къыщы­хъугъ, я 10-рэ классыр къы­зеухым, ежь ишIоигъоныгъэкIэ 1942-рэ илъэсым фронтым кIуагъэ. Апэ ащ Уфа дэтыгъэ полковой еджапIэр къыщыра­гъэухыгъ, мэзитIу зэреджагъэр. Ащ къыкIэлъыкIоу, илъэс пшIыкIуй нахь зымыныбжьыгъэ кIа­лэхэр Курскэ адзыгъэх. Старшэ сержант звание иIэу автоматчикмэ яотделение Владимир ипэщагъ.

— Апэ Курскэп тыздащэгъагъэр, мэшIокугъогу станцием тыращэлIэгъагъ, — къыIотэ­жьыгъагъ ветераным. — А уахътэм сысержантыгъ, Во­ро­нежскэ фронтым ия 70-рэ гвардейскэ стрелковэ дивизие ия 207-рэ стрелковэ отделение сырипэщагъ. Тыкъызэрэсэу офи­церхэм къытфаIотагъ фашистхэр а чIыпIэм блэтымыгъэ­кIынхэм мэхьанэшхо зэриIэр.

Курскэ заор мэфэ 50-рэ кIуагъэ. ЦIыфэу хэкIодагъэм фэшъхьафэу, ащ танкрэ агъэзекIорэ орудиерэ зэхэтхэу 1500-рэ щакъутагъ. Заор зэ­рэкIорэр фашистмэ зэблахъун зэрамылъэкIыщтыр ащ къыщы­лъэгъуагъ.

1943-рэ илъэсым ибэдзэогъу мазэ Курскэ заом иятIонэрэ едзыгъо рагъэжьагъ. Бэдзэ­огъум и 12 — 15-м адэжь Брянскэ, Гупчэ ыкIи КъохьэпIэ фронтхэр ыпэкIэ лъыкIотэнхэу рагъажьэ. Воронежскэ ыкIи Степной фронтхэм къыблэ лъэ­ныкъомкIэ пыир щызэкIадза­гъэу щытыгъэти, Белгородскэ­-Харьковскэ операциеу «Румянцев» зыцIэм игъэцэкIэн фе­жьагъэх, ыпэкIэ илъыгъэх.

Советскэ дзэкIолIмэ ялIы­хъужъныгъэ, якомандирмэ яIэпэIэсэныгъэ, акъылыгъэ хэлъэу техникэр зэрагъэIорышIэрэм яшIуагъэкIэ шышъхьэIум и 23-м ехъулIэу тидзэхэм пыир километри 140 — 150-рэ фэдизэу зэкIадзагъ, ятIонэрэу Харьков шъхьафит ашIыжьыгъ.

Курскэ заом пыим щычIи­нагъ хэшыпыкIыгъэ дивизие 30, ащ щыщэу танковэ дивизиеу 7, нэбгырэ мин 500, танк мин 1,5-рэ, самолет мини 3-м ехъу, орудие мини 3. Тидзэхэм чIанагъэр, гухэкI нахь мышIэми, нахьыбагъ: нэбгырэ мин 860-рэ, танк ыкIи агъэIорышIэрэ орудие мини 6, топ ыкIи миномет мини 5, самолет мин 1,5-рэ. Арэу щытми, Дзэ Плъыжьыр ары ТекIоныгъэм факIощтыгъэр, ыпэ­кIэ лъыкIотэн зылъэкIыгъэр.

АР-м иветеранхэм я Совет ишIоигъоныгъэкIэ Санкт-Петербургрэ Волгоградрэ я Пискаревскэ къэхалъэ Адыгеим идзэ­кIолIхэу Ленинградрэ Сталинградрэ къэзыухъумагъэхэм апае шIэжь тамыгъэхэр щагъэуцу-гъэх. Хэгъэгу зэошхом тихэгъэгу щытекIонымкIэ мэхьанэшхо зиIэгъэ Курскэ заом фэ­гъэхьыгъэ мемориальнэ комплекс ТекIоныгъэм ипроспектэу Курскэ иIэм тет. Адыгеим щыщэу Курскэ заом хэтыгъэхэм яшIэжь тамыгъэ ащ щыгъэуцугъэным игъо къэсыгъэу сэлъытэ.

Ацумыжъ Казбек. Тарихъ шIэныгъэхэмкIэ доктор.