ШъхьэкIафэ, лъытэныгъэ зыфашIэу, бэгъашIэу Афыпсыпэ дэсхэм ащыщ Зэрамыку Алджэрый. Ыныбжь емылъытыгъэу (бэдзэогъум и 17-м илъэс 92-рэ хъущт) нэутх, ыгукIи ныбжьыкI, акъылышIу.

[caption id="attachment_135327" align="aligncenter" width="800"] А. Iэшъын.[/caption]

Алджэрые гулъытэрэ гукIэгъурэ къызэбэкIырэмэ, удэгущыIэ зэпытыгъэми узэмызэщырэмэ ащыщ, щыуагъэ имыIэу къэбар гъэшIэгъонэу къыIуатэрэр бэ.

Алджэрый илIакъокIэ Джэджэхьаблэ щыщ нахь мышIэми, илъэс 50 Iэпэ-цыпэ хъугъэу Афыпсыпэ щэпсэу. Ащ къы­зэрэтфиIотагъэмкIэ, 1932-рэ илъэсым Джэджэхьаблэ къыщыхъугъ, илъэси 4 нахь ымыныбжьэу 1936-рэ илъэсым ятэ идунай ыхъожьыгъ. Нэбгырищ бынэу къанэхи янэ изакъоу ыпIугъэх, ылэжьыгъэх. Ячылэ дэтыгъэ еджапIэм я 7-рэ классыр къызыщеухым, Пэнэжьыкъуае илъэсныкъо фэдизрэ кIозэрэ я 8-рэ классым щеджагъ. А лъэхъэнэ къинхэр дэгъоу ыгу къэкIыжьых Алджэрые. Лъэ­сэу Пэнэжьыкъуае нэс укIоныр къиныгъэ, псыхъор зэпичынэу хъущтыгъэ, ащ къыхэкIэу ылъакъо уцIыныщтыгъ. Мыщ фэдиз къини ымылъэгъунэу, яни римыгъэлъэгъунэу тыриубыти, еджапIэм къы­чIэкIыжьыгъ ыкIи механизаторэу колхозым хэхьагъ.

Нэужым Джэджэхьэблэ еджапIэм я 8-рэ класс иIэ зэхъум, ащ еджэныр щыпи­дзэжьыгъ. Ар къыухыгъа­кIэу дзэм ащи, Одессэ къулыкъур щихьыгъ.

Алджэрые къызэриIотэжьырэмкIэ, ащыгъум офицерхэм апае пчыхьэрэ щеджэнхэу еджапIэ къызэIуахыгъагъ. Взводэу зыхэтыгъэм икомандир елъэIуи, я 9-рэ классыр офицерхэм къадиухы­жьыгъ. Нэужым Новошахтинскэ, Донбасс Iоф ащишIагъ. Пчыхьэ еджапIэм я 10-рэ классыр къыщиухыжьыгъ. Ащ щыIэзэ милицием хахьи, тIэкIурэ Iоф ышIагъэу, янэ илъэIукIэ Адыгеим къыгъэзэжьыгъ. Нэужым Iоф ышIэзэ Краснодар дэтыгъэ юридическэ институтыр къыухыжьыгъ.

А лъэхъаным ишъхьэгъусэ илъэс пчъагъэрэ сымэджагъэу идунай ыхъо­жьыгъ. Ащыгъум Алджэрые сабыитIу, кIалэрэ пшъашъэрэ, иIагъ. Уахътэ текIыгъэу Афыпсыпэ щыщ Нэгъуцу Нуриет псэогъу фэхъугъ. Илъэс 23-рэ хъугъэу зэгурыIохэу зэкIыгъух. Ежь икIалэхэм фэдэу Нуриет Алджэрые икIалэхэм афыщыт, ежьхэми шIу къалъэгъу. Пшъа­шъэм гурыт еджапIэм изавучэу, кIалэм къэгъэгъунакIоу Iоф ашIэ.

Ушъхьагъу зэфэшъхьафхэм апкъ къи­кIыкIэ Алджэрые милицием къыхэкIы­жьыгъ. Аужырэ илъэси 10-м пынджыр къызщагъэкIырэ станцием Iоф щишIагъ. Пенсием зыкIогъэ нэужым ишъыпкъэу диныр ылэжьыным пэхьэ, шапсыгъэ коим иефэндэу къоджэ зэIукIэм хедзы, 2003-рэ илъэсым Чабэм макIо, хьаджэ хъугъэу къегъэзэжьы.

Алджэрые бэшIагъэу усэхэр етхых, игузэха­шIэ бэмэ анэсы, тызхэт щыIакIэр зыфэдэр, ныбжьыкIэмэ къыхахырэ гъо­гухэр, шIум ахэр фэ­узэнкIыгъэнхэр, гукIэгъур, цIыфыгъэр, зэфагъэр, къэрарыр къябэкIэу пIугъэнхэр – джахэр ары анахь Iофыгъо шъхьаIэу иусэхэм къащиIэтхэрэр.

— Ащыгъум джэджэхьаблэхэм агъэшIэгъуагъ сызыщымыщ къуа­джэм ефэнд сызэрэщашIыгъэр. Джащ фэдизэу Афыпсыпэ щыпсэухэрэм лъытэныгъэшхо къысахыщтыгъ. Цыхьэ къызэ­рэсфашIыгъэмкIэ сэри къэзгъэу­кIытагъэхэп, илъэс 30 фэдизрэ ефэндэу Iоф сшIагъэ. СызытIысыжьыгъэр илъэси 7 хъугъэ, арэу щытми, джы къызнэсы­гъэм упчIэжьэгъу сашIы, са­лъытэ, ар зымыуасэ щыIэп, — къыIуагъ Алджэрые.

СигущыIэгъу къызэриIотагъэмкIэ, а лъэхъаным Тыркуем къикIыгъэ кIалэу Хъусен арапыбзэр, КъурIаныр аригъа­шIэщтыгъ. Ащ зыIуигъакIи, ыдэжь кIозэрэ еджагъ. Джащ фэдэу ислъам диным ишъэфхэри къызIэкIигъэхьагъэх, бэмэ яджагъ. Республикэм иефэндхэм ялIыкIо купхэм ахэтэу Алджэрые Iофтхьэбзэ пчъагъэхэм ахэлэжьагъ. Чылэм Iофыгъо зыпари щырагъэкIокIыгъэп ефэндыр ахэмытэу, ащ къемыупчIыжьхэу. Илъэс бэкIаерэ Iоф ышIагъэу Iимам Iофыр ыгъэтIылъыжьыгъ, игъунэгъу кIалэу Ацумыжъ Арсен ритыжьыгъ.

Алджэрые бэшIагъэу усэхэр етхых, игузэхашIэ бэмэ анэсы, тызхэт щыIакIэр зыфэдэр, ныбжьыкIэмэ къыхахырэ гъо­гухэр, шIум ахэр фэузэнкIыгъэнхэр, гукIэгъур, цIыфыгъэр, зэфагъэр, къэрарыр къябэкIэу пIугъэнхэр – джахэр ары анахь Iофыгъо шъхьаIэу иусэхэм къащиIэтхэрэр. ТитхакIохэм къатхыхэрэми шIогъэшIэгъонэу яджэ. «Адыгэ макъэм», «Зэкъошныгъэм», «Жъогъобыным» апэблагъ. Иусэхэм ащыщхэр мыхэм къыхаутыгъэх.

2017-рэ илъэсым усэхэр ыкIи поэмэхэр, джащ фэдэу ятэжъ ехьылIэгъэ гукъэкIыжьхэр къыздэхьэгъэ тхылъ цIыкIоу «Сыфэусэ силъэпкъы гупсэ» зыфиIорэр къыдигъэкIыгъ.

— Сыкъызщыхъугъэ сигупсэу Джэджэхьаблэ фэгъэхьыгъэ усэр ыкIи Афыпсыпэ ыныбжь илъэси 140-рэ зыщыхъущтым тефэу поэмэ стхыгъэх. Афыпсыпэ дэсыгъэхэу, СССР-м инароднэ кIэлэегъаджэу Шъхьэлэхъо Дарихъан ыкIи кIэлэ­егъаджэхэу Цухъу Джэмал, Ацумыжъ-Къумыкъу Разыет критикэу сиIагъэх. Ахэм лъэшэу сафэраз, — еIо А. Зэрамыкум.

Алджэрые иусэхэр еджэгъошIоу, гурыIогъошIоу тхыгъэх. Лъэныкъоу зыфатхэрэм ыгукIэ зэрэпэблагъэр къыуигъа­шIэу, игупшысэ къыриIотыкIызэ иусэхэр егъэпсых. Ахэм ащыщ пычыгъохэм нэIуасэ шъуафэтшIын.

Си Джэджэхьабл

Псыхъом зыдигъэщэу, кIыхьэу зэпычыгъэу, Нэпкъы лъагэм тесыр сэ си Джэджэхьабл. ЧIыпIэр зыщыдахэу, нэпкъыр зыщылъагэм Пэгъунэгъоу щысыр сэ сигупсэ хьабл. Сыд фэдэрэ уахъти сичылэ сшIодах, Мыщ нахь чылэ дахи дунаим темыт. Гъэтхэ пчэдыжьым сэ зыкъэсэплъыхь, Мэзы шхъонтIэ дахэр синэплъэгъу имыт.

— Сятэжъ хьакIэщ иIэу цIыфхэр пчыхьэрэ бэу къыщызэрэугъоищтыгъэх, — къеIуатэ Алджэрые. — Сыд фэдизэу пшъыгъэхэми, гъэпсэфыпIэу ар яIагъ. Адыгэхэм къащышIы­гъэхэр, хъугъэ-шIагъэхэр, пшысэхэр, тхыдэжъхэр, гъыбзэхэр къызэфаIуатэхэу зэхэсыщтыгъэх. Сэри, сшынахьыжъи ахэм талъыплъэщтыгъ. Пчыхьэрэ агъэстыщт пхъэр зэдгъэуIущтыгъ, псы къафэтхьыщтыгъ. Ахэр тиушъхьагъоу къогъумэ такъосэу лIыжъмэ тядэIущтыгъ. Сятэ фольклорыр икIасэщтыгъ, Мыекъуапэ рагъэблагъэзэ бэ къырагъэIуа­тэщтыгъэр. Ахэр хъарзынэщым хэлъых, сэри ащыщхэр къыс­фэнагъэу сиIэх.

Алджэрые къызэрэтиIуагъэмкIэ, «Адыгэ макъэр» иныбджэгъушIу. Гъэзетыр къыфэкIо, шIогъэшIэгъонэу еджэ. Ащ зэрилъытэрэмкIэ, бзэр щэIэфэ лъэпкъы­ри щыIэщт. Адыгабзэм фэгъэхьыгъэуи усэхэр ытхыгъэх.

Адыгабзэ

Сигулъытэ зыгъэбагъоу, Сигъогупэ зыгъэнэфэу, Сянэ ыбзэу адыгабз. СигушIуагъоу, синасыпыр, Гъэсэныгъэу бзэр зылъапс! СигукIэгъоу, гъусэу сиIэр Псынэ къабзэу ныдэлъфыбз. Тыгъэ нэпсэу лъэпкъым ыпсэр Хъишъэу щыIэм иIункIыбз.

Алджэрые щыIэныгъэм лъэгъо дахэ щыпхырищыгъ, цIыф дэгъубэмэ Iоф адишIагъ, ежьми шъхьэкIэфэныгъэр къылэжьыгъ. Мэшэлахьэу ибынхэм къа­кIэхъухьагъэхэр ыкIи ахэм ялъфыгъэхэр къылъэгъужьыгъэх. Ахэр итхъагъоу ищыIэныгъэ гъогу рэкIо. Алджэрыерэ Нуриетрэ тафэлъаIо псауныгъэ яIэнэу, бэгъашIэ хъунхэу, якъорэлъф-пхъорэлъф­хэм яхъяр алъэгъунэу.

КIАРЭ Фатим.