Гъэмэфэ мэфэ фабэхэр къэсыгъэх. Мыекъуапэ ыкIыбкIэ щыIэ мэзым тхьэпэ шхъон­тIэ щыгъынкIэ зифэпагъ.

[caption id="attachment_135048" align="aligncenter" width="800"] АР-м иветеранхэм я Совет.[/caption]

Мыщ фэдэ гъэмэфэ мэфэ шIа­гъоу дунаир къызыщыкIэжьырэм, еджапIэхэм аужырэ оды­джыныр къызщатеуагъэм Адыгэ республикэ еджэпIэ-интернатым икIэлэеджакIохэу дэеу зы­лъэгъу­хэрэр ыкIи зэхэзымы­хыхэрэр зекIо гъогум тыра­щагъэх. Ахэм япэщагъэх А. Н. Брыцур, Е. Э. Минаевар, Е. С. Шеметовар. БэшIагъэ ахэр зекIо кIонхэу, Мыекъопэ партизан отрядэу «Народные мстители» зыцIа­гъэр зыщызэогъэгъэ чIыпIэхэр зэрагъэлъэгъунхэу зыфэягъэхэр.

КIэлэеджакIохэм ягъусэнэу ыкIи Хэгъэгу зэошхом илъэхъан Адыгеим изытетыгъэм къытегущыIэнэу Адыгэ Республикэм иветеранхэм я Совет къыри­гъэблэгъагъ зэлъашIэрэ шIэныгъэлэжьэу, Адыгэ Республикэм гуманитар ушэтынхэмкIэ иинститут тарихъымкIэ иотдел ипа­щэу, тарихъ шIэныгъэхэмкIэ докторэу Ацумыжъ Казбек. Ав­тобус зэтегъэпсыхьагъэу са­быйхэр зэрысхэр заом фэгъэ­хьыгъэ экспозициер зыдэщыIэ поселкэу Удобнэм къызэсым, ащ къикIыгъэхэм Ацумыжъ Каз­бек къапэгъокIыгъ.

Дзэ-тарихъ шIэныгъэхэмкIэ Урысые Академием ичлен-корреспондентэу Ацумыжъ Казбек кIэлэеджакIохэм къафиIотагъ Мыекъуапэ псэемыблэжьхэу къы­зэрагъэгъунагъэр, ар я 31-рэ ыкIи я 383-рэ стрелковэ дивизиехэм яя 40-рэ хэушъ­хьафыкIыгъэ мотострелковэ бригадэ иа 1-рэ стрелковэ корпус идзэкIолIхэм апшъэ зэрэдэфэгъагъэр. ЗэкIэмкIи къа­лэр къэзыгъэгъунагъэхэр стрелковэ дивизии 5-рэ кавалерийскэ дивизии 4-рэ.

Гитлер анахь кIочIэ лъэшэу иIагъэхэ я 17-рэ ыкIи а 1-рэ танковэ армиехэр Мыекъуапэ къыIуитэкъогъагъэх. Ау тидзэ­кIолIхэр лъэшэу ахэм язэожьыгъэх, нэмыц техакIомэ чIэнэ­гъэшхохэр арагъэшIыгъагъ. Мэ­фитфым къыкIоцI лIыхъужъныгъэшхо хэлъэу Мыекъуапэ къагъэгъунагъ.

ШышъхьэIу мазэм и 9-м къы­щегъэжьагъэу и 13-м нэс ти Дзэ Плъыжь Хэгъэгур мы чIыпIэм къыщигъэгъунэщтыгъ. ХэкIуадэщтыгъэх, ау унашъо къа­мытэу зы лъэбэкъукIи зэ­кIэкIуагъэхэп. Мэфитфырэ Мыекъуапэ къы­зэрагъэгъунагъэм ишIуагъэкIэ, тидзэ ТIуапсэ дэжь зыщигъэпытэн ыкIи пыир къыгъэуцун ылъэ­кIыгъ. МэфиплI тешIагъэу, ар зыхъугъэр шышъхьэIум и 17-р ары, нэмыц-фашистхэм зэкIакIоу рагъэжьагъ.

Дэгъоу уIэшыгъэ нэмыц армие гъэшхэкIыгъэр советскэ дзэкIолIэу заом хэпшъыхьэгъагъэхэм атекIошъугъэп. Тидзэ­кIолIмэ гъомылапхъэр, Iашэр, къауIагъэхэм атырапхэщт псыпс­хэр афикъущтыгъэхэп, ау лIыгъэшхоу ахэлъыгъэр, текIоныгъэм шIошъхъуныгъэу фыряIагъэр пстэуми апшъэу хъугъэ. Мыекъуапэ къагъэгъунэзэ ахэр фэхыщтыгъэх, ау япшъэрылъ щытхъу хэлъэу агъэцэкIагъ. ЛIы­хъужъныгъэ хэлъэу Мые­къуапэ къызэрагъэгъунагъэм фэшI «Дзэ Щытхъум икъал» зы­фаIорэ цIэ лъапIэр къыфа­гъэшъошэныр къытефэ, ар сабыйми ашIэн фае. Ацумыжъ Казбек кIэлэцIыкIу­мэ шъхьэихыгъэу къафиIотагъ псэемыблэжьхэу дзэкIолIмэ Мые­­къуапэ къызэрагъэгъуна­гъэр, вермахтым къыдзыгъэ уIэ­шыгъэ кIуачIэмэ зэрапэуцужьыгъэхэр. ШышъхьэIум и 14-м нэс зэуагъэх, ащ ыуж къу­шъхьэ лъэныкъомкIэ рекIо­кIыгъэх.

А тарихъ хъугъэ-шIагъэр СССР-м зыкъэухъумэжьыгъэнымкIэ и Министерствэ ихъарзынэщ чIэлъ документхэм къау­шыхьаты.

Сабыймэ ашIэн фае: къалэр диверсантхэу «Брандербург-800» зыфиIорэр арэп зышта­гъэр, ары, фашистхэм советскэ дзэкIолIмэ яшъуашэ ащыгъэу къалэм къыдэхьэгъагъэх, ау псынкIэу ахэр къашIагъэх ыкIи аукIыгъэх.

Пыир Мыекъуапэ къызекIуа­лIэм, Адыгеим партизан отрядхэр щызэхащэгъагъэх. Ахэр къалэм икъохьэпIэ лъэныкъо щыIэ Мэхъош мэзым хэтIысхьэгъагъэх. А лъэныкъом партизан отряд 24-рэ щыIагъ, ПсыфабэкIэ гъэзэгъагъэхэр Теуцожь ыкIи Тэхъутэмыкъое районхэм ащызэхащэгъагъэхэр ары.

Партизанхэр игъорыгъоу мэзым къыхэкIыщтыгъэх ыкIи пыим итехникэу, идзэкIолIхэр зыхэт колоннэхэу гъогухэм арыкIохэрэр къагъаощтыгъэх.

Стефан Козловыр зипэщэгъэ партизан отрядэу «Народные мстители» зыцIагъэм пыир зэ­рэзэхикъутэщтыгъэр, къыздикIыщтыгъэ лъэныкъохэр къыдигъэ­лъагъохэзэ Ацумыжъ Казбек гъэшIэгъоныбэ къыIотагъ. Партизан лъагъом кIэлэцIыкIухэр зытыращэхэм, апэ къифагъ лъыплъэкIо пунктэу агъэфедэщтыгъэр. 1942-рэ илъэсым пар­тизанхэр мы чIыпIэм тетхэу нэмыцхэм алъыплъэщтыгъэх.

[caption id="attachment_135049" align="aligncenter" width="800"] АР-м иветеранхэм я Совет.[/caption]

Мыщ зэо илъэсхэм агъэфе­дэщтыгъэ экспонатхэр щызэ­хэугъоягъэх: каскэхэр, пулемет диск­хэр, лагъымэхэр, щэ-гынхэр. Адыгэ Республикэм иветеранхэм я Совет мы чIыпIэм къэгъэлъэгъонэу щигъэпсыгъэм къыхеубытэх экспозициехэу со­ветскэ дзэкIолIмэ къалэр къызэрагъэгъунагъэр къэзыушы­хьатхэрэр. Мыжъосынищи дзэ­кIолIмэ афагъэуцугъ.

Апэрэ мыжъосыныр я 40-рэ мотострелковэ бригадэм иа 1-рэ стрелковэ корпус фэгъэхьыгъ. Ащ хэтыгъэ дзэкIолIхэр, зэкI пIоми хъунэу, Мыекъуапэ къагъэгъунэзэ хэкIодагъэх. Псаоу къыхэкIыжьыгъэ зырызхэм, командирым игуадзэу Василий Гамзиныр ягъусэу мыекъопэ партизанхэм аIукIэжьыгъагъэх, нэужым ахэм ахэтхэу заор лъагъэкIотагъ. Василий Михаил ыкъор зэолI офицер, Быракъ Плъыжьым иорден къыфагъэшъошагъ, корпусыр акъылыгъэ хэлъэу ыгъэIорышIэщтыгъ. Ар зипэщэ дзэкIолIхэр псэемыблэжьхэу зэрэзаохэрэм ыпкъ къикIэу пыим мыщ нэбгырэ 4415-рэ къыщычIинагъ, танк 31-рэ ыкIи бронемашинэу 8, автомашинэу 56-рэ ыкIи самолети 3 къагъэуагъ.

ЯтIонэрэ мыжъосыныр зы­фэгъэхьыгъэр хыдзэлI-десантникхэр ары. Ахэр 1942-рэ илъэ­сым ичъэпыогъу мазэ самолетым къипкIыхи, нэмыцхэм аэродромэу аубытыгъагъэм тебэнэгъагъэх. Аэродромыр зы­зэхагъэтакъо ужым десантник­хэр джащ фэдэу партизанхэм ахэхьажьыгъэх, уIагъэу ахэтыгъэхэм мы чIыпIэм щяIэзэгъагъэх.

ХыдзэлIмэ ящыкIэгъэ медикаментхэр къыхьынхэм пае пыим ыштэгъэ къалэм агъэкIогъагъ партизанхэм яразведчицэу Наталья Служавар. А зыр ары партизанхэм ащыщэу Дзэ­кIолI щытхъум иорденэу я 3-рэ шъуашэ зиIэр къызфагъэшъошагъэр.

Ящэнэрэ мыжъосыныр парти­зан отрядэу «Народные мстители» зыцIэм фагъэуцугъ. Мы­жъосынмэ къэгъагъэхэр за­кIа­ралъхьэхэ ужым сабыйхэм «Мэз классым» зыщагъэпсэфыгъ, етIанэ партизанхэм ялъэс ­гъогу техьажьыгъэх. Адыгэ Респуб­ликэм иветеранхэм я Совет ыгъэцэкIэжьыгъэ «Партизанмэ ячIыунэ» чIэхьагъэх, ашIогъэшIэгъонэу ар къаплъыхьагъ.

Партизанмэ ящыIэкIэ-псэукIагъэр Казбек къыIотагъ. Пшызэ шъолъыррэ Адыгеимрэ ащаIыгъыгъэ былымхэр мыщ къыдафыегъагъэх ахэр пыим IэкIамыгъэхьанхэм пае. Партизанмэ былымылыр ашхыщтыгъ, шъоу къатырахырэмкIэ ячIыунэхэр абгъэщтыгъэх, лъэкъопылъхьэ­хэри ахашIыкIыщтыгъ. Щыгъур афимыкъу зэхъум, Мостовской районым зы куп зэрагъэкIо­гъагъэри гъэшIэгъоны. Ащ щыгъупс псынэкIэчъ къыщагъотыгъагъ. Нэужым щыгъур къызщычIахырэ чIыпIэу Советскэ Союзым ар иIагъ. Партизанмэ ежь-ежьырэу хьалыгъур агъа­жъэщтыгъ, ау адрэ гъомылап­хъэхэр нахьыбэрэмкIэ заохэзэ зэрагъэгъотыщтыгъэх.

Партизанмэ ячIыунэ къызаплъыхьэ ужым сабыйхэр мэз гъэхъунэм къытехьагъэх ыкIи нэмыцмэ язенитнэ Iашэ зы­дэщытыгъэр зэрагъэлъэгъугъ. Фа­шистхэр тисамолетхэм къыз­щяощтыгъэхэ чIыпIэу ар щытыгъ. Ащ къыкIэлъыкIоу «Партизанмэ япсынэ» еплъыгъэх.

Мэзым хэт унэ бгъагъэм са­быйхэр щызэрэугъоижьхи, нэмыкI партизан отрядхэу Джэджэ, Шэуджэн, Тульскэ, Кощ­хьэблэ районхэм яIагъэхэм якъэ­бархэм защагъэгъозагъ.

«Партизан машIо» ашIыным зыфагъэхьазырыфэ кIэлэегъа­джэу Шеметова Катеринэ гитарэм патриотическэ орэдхэр къыдиIуагъэх. МашIор зызэкIаблэм, сабыймэ хьалыгъу бзы- гъэ­хэр ыкIи нэкулъыр мэшIо тэпмэ ащагъэжъагъэх. Мэзым ижь къа­бзэ зыIуащэзэ мэфэ реным къэзыкIухьэгъэ цIыкIухэм ягуапэу ар ашхыгъ.

Хэгъэгу зэошхом фэгъэхьыгъэ къэбарэу сабыйхэм мы чIыпIэм щашIагъэр зэращымыгъупшэ­жьыщтым щэч хэлъэп.

Иван Бормотов. Адыгэ Республикэм иветеранхэм я Совет итхьаматэ игуадз.