Илъэс заулэкIэ узэкIэIэ­бэжьмэ голубикэ къыгъэ­кIэу Адыгеим зыпари итыгъэп, ежевикэм пылъыгъэр хъызмэтшIэпIэ заул ныIэп. Непэ мы цум­пэ лъэпкъхэм зафэзгъэзагъэхэр 18 мэхъух. Къэралыгъо программэ зэфэ­шъхьафхэм къадэлъытэгъэ IэпыIэгъур ары зишIуагъэ къэкIуагъэр.

ЦIыфым ипсауныгъэкIэ анахьыбэу федэ къэзыхьэу къэ­кIыхэрэм ащыщэу, цумпэ лъэпкъэу голубикэр Адыгеим апэу къизыхьэгъэ хъызмэтшIапIэу пшъэдэкIыжьэу ыхьырэмкIэ гъунэпкъэ гъэнэфагъэ зиIэ обществэу «Адыгеим ичъыгхатэхэр» зыфиIорэм тыщыIагъ.

Теуцожь районым щагъэпсыгъэхэм ар ащыщ, цумпэ зэфэшъхьафхэр, дэжъыехэр къыщагъэкIых. Къуаджэу Пщыкъуйхьаблэ дэжь голубикэр зыщагъэтIысхьагъэр. Хъыз­мэтшIапIэм игъэцэкIэкIо пащэу Людмила Цулаевам къызэрэтиIуагъэмкIэ, 2020-рэ илъэсыр ары мы цумпэ лъэпкъым икъэгъэкIын ыуж зихьагъэхэр.

ЯмынэIосэ цумпэм икъэгъэкIын сыдми къызэрашIошIэу е интернет нэкIубгъохэм къызэраIоу рагъэжьагъэп. ЫпэрапшIэу чъыг, куандэ е къэгъэгъэ гъэтIысыжьхэр къызщагъэкIырэ питомникхэр къакIухьагъэх, лъэпкъэу щыIэхэм акIэупчIагъэх. Мы цумпэр дэгъоу къыщэкIы Республикэу Беларусь. Ащ фэшI, ащи кIохи къэкIыхэрэм апылъ ушэтыпIэ институтым ишIэныгъэлэжьэу Татьяна Курлович упчIэжьэгъу ашIыгъ, Адыгеим къырагъэблагъи, голубикэр къызщагъэкIымэ ашIоигъо чIыгур рагъэлъэгъугъ, шапхъэу пылъхэр къырагъэIотагъэх.

ШIэныгъэлэжьым мы цумпэр тиреспуб­ликэ ичIыгухэм къащыбгъэкIын умылъэ­кIыхэщтэу ары къызэрариIогъагъэр. Нэужым ар зэрэхъугъэм уасэ къыфи­шIынэу къызырагъэблагъэм, къагъэкIы пакIошъ, цумпэхэри къызэрэпыкIагъэхэр лъэшэу ыгъэшIэгъогъагъ.

Голубикэу, тиреспубликэ имызакъоу, къыблэ шъолъырым къыщымыкIырэр агъэтIысхьанэу агу къэзгъэкIыгъэм тыкIэупчIагъ. ТибэдзэршIыпIэхэм IэкIыбым къикIыгъэ нэмыкI ащ фэдэ цумпэ зэратемылъыр, икъоу удэлажьэмэ мымакIэу федэ къызэрихьыщтыр ары ушъхьагъу шъхьаIэ фэхъугъэр.

— Апэ гектарищ дгъэтIысхьэгъагъ, — къыIуагъ хъызмэтшIапIэм игъэцэкIэкIо пащэ. — ЕтIанэ мэкъумэщ хъызмэтшIапIэ ыгъэпсымэ е къызэIуихыгъэм зыригъэушъомбгъумэ зышIоигъохэм къэралыгъо IэпыIэгъу ятыгъэным фытегъэпсы­хьэгъэ программэм тыхэлажьи грантэу сомэ миллионрэ мин 500-рэ къызытатым, тэ тиIэр хэдгъахъуи, гектари 10-м нэдгъэсыгъ.

Голубикэр кислотность ин зиIэ торфым къыхэкIэ. Ар Темыр Кавказыми, ащ къыпэблэгъэ шъолъырхэми ащыбгъотыщтэп. Ленинград хэкум нэс къыращыгъ. Кэнаухэр датIыкIыхи ар адатакъуи, кондэ цIыкIухэр хагъэтIысхьагъэх, ахэм алъапсэ пхъэушкIэн ратэкъулIэжьыгъ. Тэ талъэныкъокIэ фабэр, тыгъэр зэрэнахьыбэ­ми ишIуагъэ къэкIуагъ. Зыпари хэмызэу гъэтIысыжьхэр зэкIэри чIыгум екIугъэх.БлэкIыгъэ тхьамафэм тызэкIом етIупщыгъэу голубикэр къаугъоищтыгъ. Людмилэ къызэриIуагъэмкIэ, фабэр нахьыбэ зыхъукIэ цIыфэу щылажьэхэрэм къин зэралъэгъущтыри, цумпэу зигъо хъугъэу улэбыгъэр къыпыпчы зэрэмыхъущтыри къыдалъытэзэ, пчэдыжьым жьэу угъоеныр рагъажьэ, щэджагъом зыпари хьасэм хэтыжьырэп.

— Голубикэм зыбгъэтIысхьагъэм ыуж илъэсих зытешIэкIэ ары амалэу иIэм фэдизэу цумпэ къытынэу зыригъажьэрэр. — къыIуагъ ащ. — Тэ зыдгъэтIысхьа­гъэр ящэнэрэ илъэс. ГъэрекIо тIэкIу къыпыкIагъ, ау мэкIэ дэдагъ. Мыгъэ апэрэу сатыу рыпшIын плъэкIынэу, ар куандэ пэпчъ грамм 500 — 600, къеты. Мы кондэ цIыкIоу шъулъэгъухэрэр джыри нахь ины хъущтых, зым килограмми 4 — 5-м къыщымыкIэу къытынэу тэгугъэ.

Цумпэхэм яIыгъын фытегъэпсыхьагъэу, гъэучъыIалъэхэр чIэтхэу къаугъоирэр зычIэлъыщтыри ежьхэм агъэуцугъ. Людмилэ тызэрэщигъэгъозагъэмкIэ, зыщыIуа­гъэкIыщтымкIи гумэкIыгъо яIэп. ТапэкIэ цумпэу къаугъоирэм гъомылапхъэхэр хашIыкIынхэм къыфэкIонхэу гухэлъ яI.

— Мыгъэ мэкъумэщ кооператив зэхэт­щагъ, — къыIуагъ хъызмэтшIапIэм игъэ­­цэ­кIэкIо пащэ. — «Нэф» тызэре­джагъэр. Цумпэ къэзгъэкIыхэрэр ары хэ­ты­щт­хэр. Мылъкоу мы культурэм илэжьын пэIуагъахьэрэр нахь макIэу, федэу къыхьырэр нахьыбэу хъунымкIэ ащ ишIуагъэ къэкIощт. ГущыIэм пае, кооперативым хэтхэм чIыгъэшIоу ящыкIагъэр, цумпэу къаугъоирэр зэралъхьащтыр, зэрэзэращэщтыр, нэмыкIэу ящыкIагъэхэр оптовэ шIыкIэм тетэу къащэфынхэ алъэкIыщт. Аущтэу зэхэубытагъэу къэпщэфыныр зырыз шIыкIэм нахьи нахь фед. Къэтыугъоирэм иIугъэкIынкIи коопе­ративыр лъэшэу къытшъхьэпэщт. Цумпэр зыщэфыхэрэр килограммипшI е пшIыкIутфэп зыфаехэр, шъэ пчъагъэу мэIабэх. МакIэу зылэжьырэ фермерхэм ащ фэдиз къырахыжьырэп. Кооперативым хэтхэмэ алэжьыгъэр къыхалъхьэзэ IуагъэкIыщт.

Голубикэм нэмыкIэу «Адыгеим ичъыг­хатэхэр» зыфиIорэ хъызмэтшIапIэм еже­викэ къегъэкIы, ари гектари 10 зэрэхъу­рэр. Джащ фэдэу черешне гектари 4-м ехъу агъэтIысхьагъэу, пхъэшъхьэ-мышъхьэ къеты, дэжъые лъэпкъ зэфэшъхьафэу гектари 100-м ехъу яI.

Мы хъызмэтшIапIэр щысэтехыпIэ афэхъу­гъэу нэмыкIхэри цумпэхэм якъэгъэкIын ыуж ихьагъэх. Людмилэ къызэриIуагъэмкIэ, ахэм упчIэжьэгъу афэхъух, Iофэу пылъыр къафаIуатэ, арагъэлъэгъу.

Теуцожь район администрацием мэкъу­мэщ хъызмэтымкIэ иотдел ипащэу ХьэдэгъэлIэ Мэджыдэ къызэрэтиIуагъэмкIэ, мы муниципальнэ образованием цумпэхэм якъэгъэкIын зыщырагъэушъомбгъунэу гухэлъ яI. Ащ фэшI районым ифермерэу къэралыгъо программэхэм ахэлажьэхэрэм япчъагъэ нахьыбэ хъуным чанэу ыуж итых. Цумпэ къэгъэкIыным зегъэушъомбгъугъэным фытегъэпсыхьэгъэ программэр зыщыIэ 2019-рэ илъэсым къыщыублагъэу мы культурэр зылэжьыхэрэм сомэ миллион 24-м ехъу грантэу къафэкIуагъ.

Адыгеир зэрэщытэу пштэмэ, аужырэ илъэситIум цумпэхэм ялэжьын пылъхэм грантэу къаратыгъэр сомэ миллион 46,5-рэ мэхъу. Ар зэкIэмкIи мэкъумэщ хъызмэтым пэIуагъэхьэгъэ грантхэм языщан.