Илъэс 32-кIэ узэкIэIэбэжьмэ, 1991-м имэкъуогъу мазэ и 28-м, Советскэ Социалистическэ Адыгэ Рес­публикэм къэралыгъо суверенитет иIэ зэрэхъугъэм фэгъэхьыгъэ тхылъыр (Декларациер) народнэ депутатхэм я Совет ия V-рэ зэхэсыгъо щаштагъ. Адыгэ Республикэр ылъэ теуцоным икъежьапIэ ар хъугъэ.

Ащ ыуж, бэдзэогъум и 3-м, Адыгэ автоном хэкур Советскэ Социалистическэ Республикэ зэрэхъужьырэм фэгъэхьыгъэ хэбзэгъэуцугъэр РСФСР-м и Апшъэрэ Совет ыштагъ.

А илъэс дэдэм иIоныгъо мазэ и 23-м Апшъэрэ Советым и Президиум РСФСР-м хахьэрэ Советскэ Социалистическэ Адыгэ Республикэм инароднэ депутатхэм яхэдзынхэр зэрэзэхэщэгъэщт шапхъэхэр зыщыгъэнэфэгъэ унашъор щаштагъ. Джащыгъум Адыгеим Урысые Федерацием ихэушъхьафыкIыгъэ субъект статус иIэ зэрэхъугъэр теубытагъэу атхыгъ. Ащ къыщежьагъэх ар къэзыушыхьатырэ лъэныкъохэм ягъэпсын епхыгъэ IофшIэнхэр.

КъыкIэлъыкIогъэ 1992-рэ илъэсым игъэтхапэ и 23-м Апшъэрэ Советым иапэрэ зэхэсыгъо республикэм ыцIэ зэблэхъугъэным фэгъэхьыгъэ хэбзэгъэуцугъэр щаштагъ. Ащ къыдэлъытагъэу «Советская Социалистическая Республика Адыгея» зыфиIорэр Адыгэ РеспубликэкIэ зэблэхъугъэ хъугъэ.

Декларацием къыщыхэгъэщыгъэхэм ащыщыбэхэр АР-м и Конституциеу 1995-рэ илъэсым игъэтхапэ и 10-м аштагъэм хэхьагъэх.

Адыгеир Урысыем ихэушъхьафыкIыгъэ субъект зэрэхъугъэр хэхъоныгъэхэмкIэ къыушыхьатыжьыгъ. Социальнэ пшъэрылъэу иIэхэр егъэцакIэх, экономикэм хэхъоныгъэхэр ышIынхэмкIэ апшъэ шIыгъэн фаехэр гъэнэфагъэхэу республикэм щыпхыращых. Ау лъэпкъ зэфэшъхьафыбэ зыщыпсэурэ АдыгеимкIэ гъэхъэгъэ шъхьаIэр мамырныгъэрэ зэгурыIоныгъэрэ зэрилъыр ары.