Хабзэ зэрэхъугъэу, зыкъэухъумэжьыгъэнымкIэ Урысыем и Министерствэ къыгъэнэфэгъэ планым тетэу Адыгэ Республикэм иветеранхэм я Совет илъыхъокIо отрядэу «ШIэжь» зыфиIорэр гъэмафэр къызехьэм лъыхъон Iофхэм афежьагъ.

ЛIыхъужъныгъэ зэрахьэзэ Мыекъуапэ къызщагъэгъунэгъэ чIыпIэхэр къыхэгъэ­щыгъэнхэр ары лъыхъокIо отрядым ипшъэрылъыр. Анахьэу ахэм анаIэ зы­тырадзагъэр поселкэу Краснооктябрьскэм щыпсэущтыгъэу, джырэкIэ УФ-м и УIэшыгъэ КIуачIэхэм яполковникэу Пронькин Дмитрий Николай ыкъом советскэ дзэкIолIхэм яхьэдэ къупшъхьэмэ афэгъэхьыгъэ къэбарэу къалъигъэIэсыгъэр ары.

Дмитрий джыри цIыкIугъэ а хьадэхэм зэIоупIэм. Поселкэу Краснооктябрьскэм отрядыр кIуагъэ, ащ щыIукIагъэх Сергей Оленцовым. Сергей къызэриIотагъэмкIэ, кIэлэеджакIоу зыщытыгъэ лъэхъаным мэз хъызмэтшIапIэр зыдэщыIэ лъэныкъом яунагъокIэ щыпсэущтыгъэх, ыгу къэкIыжьы дзэкIолIищмэ яхьэдэ къуп­шъхьэ­хэр къызэрагъотыгъагъэхэр.

Мэз хъызмэтшIапIэм пхъэх цехыр щашIынэу зыфежьэхэм, чIыгу шъхьа­шъом етIэ къат тырахыгъагъ, джащыгъур ары чIыгум щазымэ къыхэщэу залъэгъугъагъэр, ар къызакъудыим, лъэкъо къупшъхьэр къищыгъ. Сабыймэ къэбарыр Iоф зышIэрэмэ афаIотагъ ыкIи чIыпIэр арагъэлъэгъугъ, ащ лъыпытэу саперхэм къяджэгъагъэх. Советскэ дзэкIолIищмэ яхьэдэ къупшъхьэхэр къагъотыжьыгъэх, джащ фэдэу Iашэхэри щэхэри къычIахыгъагъэх.

Джарэущтэу апэрэ къэбарыр лъыхъо­кIо отрядэу «ШIэжьым» къыIэкIэхьагъ, Краснооктябрьскэ мэз хъызмэтшIапIэм дэжь къэхалъэр къыщагъотыгъ, ащ чIэлъыгъэхэр я 31-рэ Сталинградскэ дивизием ыкIи я 248-рэ, 75-рэ стрелковэ полкхэу Мыекъуапэ къэзыгъэгъунагъэхэм ахэтыгъэ дзэкIолIхэр ары.

СССР-м зыкъэухъумэжьынымкIэ и Министерствэ ихъарзынэщ Iоф дашIэзэ нэбгыритIумэ ацIэ-алъэкъуацIэхэр къагъотыгъэх. Апэрэр Глушанин Иван Федор ыкъор, 1902-рэ илъэсым къэ­хъугъ, къалэу Смоленскэ щыщ, капитан, я 31-рэ стрелковэ дивизием ия 75-рэ стрелковэ полк икомандир игуадз. ШышъхьэIум и 11-м, 1942-рэ илъэсым хэкIодагъ. Мыекъуапэ, Октябрьскэ мэз хъызмэтшIапIэм дэжь щагъэтIылъыгъ.

ЯтIонэрэр Адаменко Николай Иван ыкъор, 1913-рэ илъэсым къэхъугъ, Одесскэ хэку, Арбузинскэ район, я 31-рэ стрелковэ дивизием хэхьэрэ я 75-рэ стрелковэ полкым истаршэ политрук. ШышъхьэIум и 11-м, 1942-рэ илъэсым фэхыгъ. Мыекъуапэ, Октябрьскэ мэз хъызмэтшIапIэм дэжь щагъэтIылъыгъ.

Ащ фэдэ къэбарыр IэкIэлъэу лъыхъо­кIо отрядыр IофшIэным фежьагъ, чIыпIэр къыплъыхьагъ. ЛъыхъокIо отрядым хэт­хэр Мыекъуапэ щыщхэу В. Самойленкэр ыкIи Н. Васильчиковыр ягъусэхэу мэкъуогъум и 2-м, 2023-рэ илъэсым отря­дым икомандирэу Сахно Владимир Алексей ыкъор япащэу поселкэу Краснооктябрьскэм, заор зыщыкIогъэ чIыпIэм кIуагъэх.

Пхъэх цехым дэжь, Iуашъхьэм, гъучI­хэр чIыгу чIэгъым къыщыхэзыгъэщыхэу Самойленкэм ыIыгъым макъэ къыгъэ­Iугъ. Сантиметрэ 15 — 20 зикууагъэм калибрэ 76-рэ зиинэгъэ топыщэ къычIагъотагъ, ащ ычIэгъ нэмыкI щэ-гынхэри чIэлъыгъэх. IофшIэнхэр ащ лъыпытэу зэпагъэугъэх, а Iофым фэгъэзагъэхэм къяджагъэх.

ГурыIогъуаеп, мы чIыпIэм шышъхьэIу мазэм, 1942-рэ илъэсым я 76-рэ калибрэ зиIэ титоп зэрэтетыгъэр, ар Мые­къуапэ икIэу ТIуапсэ кIорэ гъогум тегъэпсыхьэгъагъ.

Росгвардием къикIыгъэ дзэкIолIмэ чIыпIэр зэпагъэIыгъ ыкIи метрэрэ ныкъорэ зикуогъэ чIыгум щэ-гынхэр, калибрэ 76-рэ зиIэ топыщэ 12, зы советскэ лагъымэ, патронищ, противогаз, бронебойнэ топыщи 5 къычIахыгъ, ахэр полигоным ащэхи, къыщагъэожьыгъэх.

Къыхэгъэщыгъэн фае Ленинград фронтым ылъэныкъокIи ащ фэдэ зенитнэ топхэр зэрэщагъэфедэщтыгъэхэр, ахэр занкIэу нэмыц танкмэ атебгъэ­псыхьэшъущтыгъэх, ыгъэтакъощтыгъэх. Ошъо закъор арэп зенитнэ Iашэмэ къагъэгъунэщтыгъэр, нэмыц бронетехникэри къагъаощтыгъ. Я 31-рэ стрелковэ дивизием хахьэщтыгъэ я 32-рэ артполкым иартиллеристмэ Мыекъуапэ къагъэ­гъунэзэ ащ фэдэ зенитнэ топыр джырэ къэлэ паркым пэчIынатIэу, псыхъоу Шъхьэгуащэ инэпкъ тырагъэуцогъагъ ыкIи я 13-рэ нэмыц танковэ дивизиер зэхагъэтэкъогъагъ. Ежь зениткэми ащ иIоф щиухыгъагъ, ау пыим зэрарышхо рахыгъагъ. Дэгъугъэ ахэм яшIэжь итамыгъэу а чIыпIэм саугъэт щагъэуцугъэ­емэ, ныбжьыкIэхэмкIэ щысэтехыпIэ хъущтыгъэ. Тыгу къэдгъэкIыжьын зэо илъэсхэр.

«МэфиплIым къыкIоцI, 1942-рэ илъэсым шышъхьэIу мазэм и 8-м къыщыублагъэу и 12-м нэс псыхъохэу Пшызэ, Лабэ ыкIи Шъхьэгуащэ яIэгъо-блэгъухэм зэошхохэр ащыкIуагъ. Анахь лъэш дэдэу зыщызэуагъэхэр Мыекъуапэ, Шытхьалэ, Келермесскэ, Джэджэ ыкIи Курганинскэ лъэныкъохэр ары», — къыщетхы я 12-рэ армием ипащэу А.А. Гречкэм итхылъэу «Кавказ щыкIогъэ заор» зыфиIорэм.

«Пыир цIыфышъхьэмкIи IашэмкIи тидзэ бэкIэ нахьыбагъ ыкIи нахь лъэшыгъ, ау ащ пае къэмынэу пшъэрылъ шъхьаIэу иIагъэр ыгъэцэкIэн ылъэкIыгъэп, Кавказ къушъхьэтх шъхьаIэм икъохьэпIэ къушъхьэ зэхэтхэм ашъхьарыкIэу ТIуапсэ екIолIэшъугъэп. Армиеу «А»-м иштаб къызэриIощтыгъэмкIэ, а уахътэм мыщ нэмыц нэбгырэ мин 54-рэ щыхэкIодагъ», — зэфэхьысыжьхэр итхыгъэ къыфешIых А. А. Гречкэм. Ащ джыри зэ къеушыхьаты лIыхъужъныгъэ­шхо зэрахьэзэ тидзэкIолIхэм Мыекъуапэ къызэраухъумагъэр.

Джащыгъум нэбгырэ 600 къаугъо­игъагъ, ахэр шышъхьэIум и 6-м, 1942-рэ илъэсым я 248-рэ полкым щыщ хъу­гъагъэх.

Пшызэ шъолъыр зыщызэохэ ужым полкым зы ротэ нахь къыхэнэжьыгъа­гъэп — дзэкIолIи 180-рэ. Полкым нэсэу ащ зыхагъэхъожьым, ар нэбгырэ 700-м нагъэсыжьыгъагъ. ЗэкIэмкIи ахэм шхончи 170-рэ къаратыгъагъэр. Iашэу имыкъурэр заом къыщыдахын фаеу хъущтыгъэ. КъэпIон хъумэ, Iашэ зимыIэ дзэ­кIолIхэр заощтыгъэх, танкмэ затырадзэщтыгъ. ЯщыIэныгъэ халъхьэзэ, джарэу къинэу Мыекъупэ къыратэкъулIэгъэ пыир мэфитфырэ зэтыраIэжагъ. Джары ащ фэдиз цIыфыбэ зыкIыхэкIодагъэри. Я 31-рэ дивизием щыщэу дзэкIолI 275-рэ фэхыгъэ, 501-рэ къауIагъ, дзэкIолI мини 3,2-рэ зыдэхъугъэр амышIэу кIодыгъэ.

Советскэ дзэкIолI гъэрхэр зыщаIыгъы­гъэхэ концлагеритIу Мыекъуапэ дагъэуцогъагъ, зым нэбгырэ мини 10, ятIонэрэм мини 4 ащаIыгъыгъ.

Нэжъ-Iужъхэу а лъэхъаныр зынэгу кIэкIыгъэхэм бэрэ къаIотэжьэу зэхэсхыщтыгъ, а концлагерьхэм адэсыгъэ гъэр­хэр зэрамыгъашхэщтыгъэхэр, ахэм гъо­мылапхъэ къафахьэу зэрэхъущты­гъэр. КъапышIыхьагъэхэу араIозэ нэбгырэ заули нэмыцмэ къащащэфыжьы­гъагъ. Мыекъуапэ щыщхэр а концлагерьхэм зэрадэсыгъэхэм уенэгуе зэрэхъущтыр ащ къегъэнафэ.

Советскэ дзэкIолIмэ ялIыхъужъныгъэ ишIуагъэкIэ Гитлер ипланхэр укъуагъэ хъугъэх, Армавир, Мыекъуапэ ыкIи ТIуа­псэ адэжь ащыкIогъэ заохэм пыир дэхэкIаеу ащахьаджыгъ, ащ хы Iушъор ыкIи Кавказ ыкIыб ыубытынхэ ылъэкIыгъэп. Мыекъуапэ псэемыблэжьэу къызэ­рагъэгъунагъэр зэо лъахъаным щыIэгъэ дзэ документхэм арытхагъ, ахэр лъыхъо­кIо отрядэу «ШIэжьым» джы егъэунэфыжьых.

Псыхъохэу Шъхьэгуащэрэ Къурджы­псырэ язэпырыкIыпIэхэм я 13-рэ танковэ дивизие мэфитIум къыкIоцI зэрэпхырамыгъэкIыгъэм, зэрэзэтыраIэжагъэм ыпкъ къикIыкIэ советскэ дивизиехэр зэкIэкIонхэ ыкIи ТIуапсэ ихьэнэ-гъунэхэм защагъэпытэн алъэкIыгъ — джары Мыекъуа­пэ дэжь зэрэщызэуагъэхэм имэхьанэ, Хэгъэгу зэошхом итарихъ хэхьагъэр.

Советскэ дзэкIолIхэр зызэкIакIохэм, чIыпIэу зэрыфэгъагъэхэр хьылъэ дэ­дагъ. Гъомылапхъэр афикъущтыгъэп, пхъэ­шъхьэ-мышъхьэхэр мэзым къыщаугъоищтыгъ, щазмэхэр псэушъхьэу аукIыгъэмэ ашъохэм ахашIыкIыщтыгъ, пытапIэхэр зэрагъэпсыщт Iэмэ-псымэхэр яIагъэхэп. Ахэм анахь тхьамыкIэгъуагъэр Iашэм зэрэщыкIэщтыгъэхэр, шхончхэм адалъхьащт щэхэр зэрэмэкIагъэр ары. Арэу щытми, советскэ дзэкIолIмэ пыир къагъэуцун алъэкIыгъ, ары пакIошъ, ар зэкIафэу рагъэжьагъ. ШышъхьэIу мазэм къыщегъэжьагъэу 1943-рэ илъэсым ищылэ мазэ нэс я 31-рэ дивизием ия 248-рэ полк нэмыц дзэкIолI 1500-рэ ыукIыгъ, пулемет 70-рэ, топ 14, миномет 15, танки 10, автомашини 7, зы бронемашинэ, Iашэхэр зычIэлъ склади 3 къагъэуагъ. Нахь игъэкIотыгъэу Мыекъуапэ икъыб­лэ лъэныкъо зэрэщызэуагъэхэр зэхэтфын. Шъхьэгощэ зэпырыкIыпIэм зыщэзаохэ ужым фашистхэр поселкэу Октябрьскэм екIолIагъэх ыкIи псыхъоу Къурджыпс инэпкъ дэжь лъэшэу щызэзэуагъэх.

Советскэ зениткэу Къурджыпс исэмэгу нэпкъ тетыгъэм нэмыц танкхэр ыгъакIощтыгъэхэп. ЗэкIэмкIи танк 25-рэ а зы зениткэм пэуцужьыгъ. Лъэсэу къажэхэхьэрэ нэмыц дзэкIолIмэ пулеметхэмкIэ къяощтыгъэхэр я 31-рэ дивизием ия 75-рэ ыкIи я 248-рэ стрелковэ полкхэр ары.

Илъэс 80 а хъугъэ шIагъэм тешIэ­жьыгъ, псэемыблэжьхэу тидзэкIолIхэм Мыекъуапэ къызэрагъэгъунэгъэ шIыкIэр джы лъыхъокIо отрядэу Адыгэ Респуб­ликэм иветеранхэм я Совет зэхища­гъэм Iахь-Iахьэу еугъоижьых. «АР-м иветеранхэм я Совет ипащэхэм тафэраз зэгурыIоныгъэ зэрэзэдэдгъотыгъэм ыкIи мыщ фэдэ патриотическэ IофыгъошIур зэрэлъытагъэгъэкIуатэрэм афэшI», —къыIуагъ лъыхъокIо отрядэу «ШIэжьым» икомандирэу Владимир Сахно.

Иван Бормотов. Адыгэ Республикэм иветеранхэм я Совет итхьаматэ игуадз.