Сятэжъэу Абыдэ Къэсэй Нарыч ыкъом ишIэжь фэгъэхьыгъ.

ЗэлъашIэрэ кинофильмым къызэрэщиIоу, «ЦIыфылъыр — уешъонэу псэп». Ар лIакъом игенетикэ къэзыгъэлъэгъорэ закъор арэп, тинеущрэ мафэ къегъэнафэ, унэгъо кIоцIым иуцуни, цIыфмэ узэрахэтыщтри, дэгъугъэм ишапхъэу тиунэе шъыпкъэ мэхъу.

Тэ тилIакъо идэгъугъэ шапхъэ къэзыгъэлъагъорэр унагъор ары — тибаиныгъэ шъыпкъэу тыщызгъаIэрэр. Тэ тилъэ­хъан пштэмэ, гражданскэ актхэр зыщатхырэ гъэIорышIапIэмэ къаты къэзэ­рэщэрэм нахьыбэ зэрэзэхэкIыжьырэр. Ар зыкIэхъурэр, сэ сишIошIыкIэ, уна­гъор обществэм изы Iахьэу зэрэщытыр зэращыгъупшагъэр ары. Адэ, ащ фэдэ унэгъо Iахьхэу зэхахьэхэрэр арыба тиобществэ зыгъэпсырэр, цIыфым ыпкъышъол фэдэу хьылъэу зэхэлъыр щызыгъаIэрэр? СицIыкIугъом къыщегъэжьагъэу унагъор, лIакъор ыкIи силъэпкъ шIу слъэгъухэу сыкъэтэджыгъ, ар зишIушIагъэр сянэ-сятэхэр ары. Ау апэрэ гу къыдэчъ-зэхашIэр зыгъэпсыгъэр сятэжъ ищыIэкIэ-псэукI, изекIуакI, ащ сылъыплъэу зесэгъажьэр ары. СицIыкIугъом джыри бэ зэхэсымышIыкIыщтыгъэр, къызгурымыIощтыгъэр, ау уахътэр кIуа­гъэ, сиакъыл уцугъэ, джы къызгурыIо­жьыгъ сятэжъ щэIагъэу ыкIи акъылы­гъэу хэлъыгъэр зэрэгъунэнчъагъэр. Сятэжъэу Абыдэ Къэсэй Нарыч ыкъор общественникэу щытыгъ, Пшызэ шъо­лъыр ыкIи Адыгеим ащыпсэурэ быслъы­мэнхэм язэфэсхэм мызэу, мытIоу ахэлэжьагъ. Адыгэ орэдхэу ащ къыIощтыгъэхэр, Нарт эпосым щыщ къэбарэу къыIуатэщтыгъэхэр, диным къыриIуалIэщтыгъэхэр, аудио ыкIи видео материалхэр гуманитар шIэныгъэхэмкIэ Адыгэ республикэ институтэу КIэрэщэ Тембот ыцIэ зыхьырэм ихъарзынэщ чIэлъых. Сэ джыри бэрэ ащ игъэхъагъэхэм сакъы­тегущыIэн слъэкIыщт, ау сызыфаер, ныбджэгъухэр, шъусигъусэу кIэлэцIыкIум ынэхэмкIэ ащ ищыIэкIагъэм шъукъыздыхэплъэнэу ары. Арэущтэу зыкIасIорэр, сабыимкIэ тIури зы, цIыфым игъэхъагъэхэр, ащкIэ мэхьанэ зиIэр ежь ылъэ­гъурэр, зэхишIэрэр ары. ТицIыкIугъом къытшIошIыщтыгъ «унагъор пIыгъыщт» аIомэ, улажьэу, ащ исхэр зэрэбгъэшхэщтхэм, зэрэпфэпэщтхэм упылъ закъомэ икъунэу. Ау, нэужым къызэрэдгурыIожьыгъэмкIэ, унагъо пшIэ­ныр ыкIи пIыгъыныр — ар Iофым ызыныкъу, ащ нахь Iофыжь унэгъо кIоцIым зэфагъэрэ рэхьатныгъэрэ ибгъэлъын плъэкIыныр. Тэ тиунагъокIэ, ары па­кIошъ, тилIакъокIэ фэбагъэ зыхэлъ зэфыщытыкIэу тиIагъэм лъапсэ фэхъущтыгъэр, ар зишIушIагъэр тятэжъ ары. Ащ зэпэуцужь фэдэу къыхэщыхэрэр зыгорэущтэу хигъэкIокIэжьынхэ ылъэкIыщтыгъ. «ЫшIэрэ щыIэп, шхэзэ ины хъугъэ» е «Джыри зы щыIэныгъэ къыгъэшIэн фае» ыIо хъумэ къы­ригъэкIыщтыгъэр зыпиIухьэрэ цIыфым зи пкIэ зэримыIэр ары. Тятэжъ зезгъапшэзэ сэ бэшIагъэу згъэунэфыгъэ — напэр дэгъун е дэин ылъэкIыщтэп, напэр къэбзэн фае. Ар зы! Ащ икъэбзагъэ уфэлажьэу ущыIэмэ, ухэукъощтэп. Сятэжъ гущыIэшхохэр ышIыщтыгъэхэп, ау ежь ынапэ икъэбзагъэ ышIэрэми, ыIорэми къахэщы­щтыгъ, адыгэ шэн-хабзэмрэ динымрэ зэголъхэу зэдигъэцакIэщтыгъэх, ахэм хэшIыкIышхо афыриIагъ. Ащ къыхэкIэу тадэжь цIыфыбэ къеблагъэщтыгъэ, ахэм тшIэхэрэри апэрэу тлъэгъугъэхэри къахэкIыщтыгъэх. Тятэжъ зэрагъэлъапIэрэм къыхэкIэу тыдэ кIощтхэми, гъусэ ашIыщтыгъ. ХьакIэщым къеблагъэхэу, шыкIэпщынэм еохэу, ижъырэ адыгэ орэдхэр къаIохэу, нарт къэбархэр къаIуатэхэу бэрэ зэхэсыщтыгъэх. Сятэжъэу Къэсэй сэмэркъэ­ушхо хэлъыгъ, купыр къэзэщыгъэу зышIошIырэм, къаIуатэрэм елъытыгъэу сэмэркъэу къышIыщтыгъ, ащ лъыпытэу гушIогъо-щхы макъэм унэр зэлъиштэщтыгъ. Сятэжъ IофшIэным мэхьанэшхо ри­тэу, щагу кIоцIыр зэригъэзэфэныр, ащ ренэу дэлэжьэныр икIэсагъ, дэшъхьахыщтыгъэп. ПхъэшIэ Iэзагъ, пхъэм Iоф зэрэдишIэрэмкIэ зи текIоныеп. ЫпкъыкIэ дэгъоу зэхэлъэу сицIыкIугъом ар сэ слъэгъущтыгъ, лъэпэ-лъагэу, ыпкъ ищыгъэу, Iофэу ыгъэцакIэрэм фэIазэу, ицыхьэ зытелъыжьэу щытыгъ. Ащ Iоф зэришIэрэм сылъыплъэныр сигопагъ, щэмэджыри, уатэри, ощыри, нэмыкI Iэмэ-псымэхэри ыпкъышъол пыщхагъэ­хэм фэдэу къыпщыхъущтыгъ. Арэу щытми, IофшIэным шIыкIэу иIэр тятэжъ дэгъоу къыгурыIощтыгъ, егъэлыягъэу ащ зебгъэшхы зэрэмыхъущтыри ышIэщтыгъ. «МакIэу пшIэмэ, IофшIэныр уухыщт, псынкIэу пшIэмэ — уиухыщт» ащ къы­Iоныр ишэныгъ. ЕтIани, ренэу сэгъэшIагъо, тятэжъ IофшIэныр ыгощыщтыгъэп, ыпэ къифагъэмэ, ышIэщтыгъ. «Мыр бзылъфыгъэ Iоф е хъулъфыгъэ Iоф» ыIоу зыкIи зэхидзыгъэп, иунагъо пае ышIэщтым емыкIу хэмылъэу ылъытэщтыгъ. Икъорэлъфхэр сятэжъ шIу зэрилъэгъущтыгъэхэм шъхьафэу укъытегущыIэн фаеу сэлъытэ. Ары, зэкIэми якъорэлъф­хэр шIу алъэгъух, ежьхэми ятэжъхэм афэдэ щымыIэу алъытэ, ау къорэлъф пэпчъ цIэ тедзэу иIэр зэфэшъхьаф, а цIэ тедзэр ары пчэдыжьрэ тэтэжъым укъыгъэущы хъумэ къызэрэуаджэрэр. Зэпимыгъэоу, рэхьатэу а зы цIэ тедзэр пшIэгъогогъо къыкIиIотыкIыжьын елъэкIы, ар сыгу къызыкIыжьырэм, джыри а сабыигъо лъэхъаным сызэлъештэ. Ащ тIапэ ыIыгъэу еджапIэм илъэс пчъагъэрэ тызэрищагъэм фэдэу зэкIэри ащагъэх Iоу сшIэрэп. Гъэмафэр къызысырэм лъэсэу километриблыр ыкIузэ, пхъэшъхьэ-мышъхьэхэр зэрылъ Iалъмэкъхэр кушъхьэфачъэм ыплIэ дэдзагъэхэу, ежь ащ готэу къытфищэщтыгъ. Пчэдыжьым нэфыр къызыкIидзырэм къыщегъэжьагъэу чэщ гъолъыжьыгъом нэс ащ ынаIэ къыттетыгъ, игъорыгъоу зыгорэхэр къыт­фишIэхэу, ащ дакIоуи тигъасэу къытшъхьарытыгъ. Джарэущтэу унагъом имэхьа­нэ, ащ иIэшIугъэ тятэжъ ишIуагъэкIэ зэхатшIэу тыкъэхъугъ. Илъэс пшIыкIуй хъугъэ тятэжъ зыщымыIэжьыр. Ащ зэфагъэ хэлъэу щыIэныгъэр къызэрикIугъэм ишыхьат ыцIэ къызыраIорэм, ар зышIэщтыгъэмэ анэгухэм, гуфэбэгъэ-гушIо Iуплъэр къызэратехьэрэр. Ащ епхыгъэ гукъэкIыжь дахэмэ тащагъэгъозэжьы. Тятэжъ игугъу дэйкIэ ышIыжьэу сэ зы нэбгырэ сыIукIагъэп. Адыгэкъалэ имэщыт къекIолIэрэ нахьыжъмэ ащ игущыIэ щэрыохэу цIыфмэ къахэнэжьыгъэхэр къыщаIожьхэу, агъэфедэжьхэу бэрэ къыхэкIы. Адэ, быслъымэн диным ишъыпкъэу пылъхэм ащыщыбэ ащ гъогу зафэм тыригъэу­цуагъ, диныр, адыгэ шэн-хабзэхэр, адыгабзэр шIу аригъэлъэгъугъ. Сэ сшъхьэкIэ ар анахь тэтэжъ дэ­гъоу сэлъытэ, унагъом имэхьанэ ащ сигъэшIагъ, щэIагъэ къысхилъхьагъ, цIыфхэр шIу сигъэлъэгъугъэх. Сятэжъ ренэу ыIощтыгъ: «Баир мылъкубэ зиIэр арэп, бэ зышIэрэр ары нахь». Ежь ышIэщтыгъ: унагъор — щыIэныгъэм ибаиныгъэ шъхьаI. Тэри ар тщыгъупшэ хъущтэп. Абыдэ Артур.